अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
आरूप्या अपि गतिर्न भविष्यन्ति; च्युतिदेश एवोत्पादात् ? एवं
तर्ह्यन्तराभवत्वादेवान्तराभवो न गतिः; गत्यन्तरालत्वात् । यदि हि गतिः
स्याद्, अन्तराभव इत्येव न स्यात् ।
यत्तर्हि स्थविरशारिपुत्रेणोक्तम्—“निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां
गच्छति” इति ? निर्वृत्ते विपाक इत्युक्तम्, न तु^१ विपाक एवेति ।
यत्त्वर्हदुक्तम्—“तत्रायुष्मन्नारको नोपलभ्यतेऽन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्यः” इति ?
गतिगामिनः पुद्गलद्रव्यस्य प्रतिषेधं करोति—नान्यत्र स्कन्धेभ्य उपलभ्यते नारक
इति, न तु स्कन्धान्तरप्रतिषेधम् ।
अव्याकृता एव तु गतयो वर्ण्यन्ते वैभाषिकैः । ताश्च विपाकस्वभावा
एवेत्येके । औपचयिकस्वभावा अपीत्यपरे ॥ ४ ॥
अत्रैव पञ्चगतिके धातुत्रये यथाक्रमं वेदितव्याः—
नानात्वकायसंज्ञाश्च नानाकायैकसंज्ञिनः ।
विपर्ययाच्चैककायसंज्ञाश्चारूपिणस्त्रयः ॥ ५ ॥
आरूप्या अपीति । विस्तरः आरूप्या न गतिः स्युः; च्युतिदेश एवोत्पा-
दात् । आरूप्यगा हि यत्र च्यवन्ते—विहारे वा वृक्षमूले वा यावच्चतुर्थ्यां ध्यान-
भूमौ, तत्रैवोत्पद्यन्त इति । अन्तराभववन्न गतिः स्यात् । एवं तर्हीति । पूर्व-
पक्षं परित्यज्य पक्षान्तरमाश्रीयते । गत्योरन्तरा अन्तराले भवतीति अन्तराभव
इत्यन्वर्थसंज्ञाकरणाद्वान्तराभवो गतिरिति ।
वैभाषिका आहुः—यत्तर्हीति । विस्तरः—निर्वृत्ते विपाक इति । विपाक-
शब्दवचनाद्विपाकस्वभावा गतिरिति तदभिप्रायः । इतर आह—निर्वृत्ते विपाके
नारक इति नारको व्यवस्थाप्यते । न तूक्तं विपाक एवेति । न तूक्तं विपाक-
स्वभावैव गतिरिति । किं तर्हि ? विपाकाविपाकस्वभावा गतिः । तस्मात्
कुशलक्लिष्टा अपि गतयो भवन्तीत्यभिप्रायः । वैभाषिकः पुनराह—यत्तर्ह्युक्तं
तत्रेति विस्तरः । अन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्य इति । विपाकजेभ्यः । न तु स्कन्धान्तर-
प्रतिषेधम् । करोतीत्यधिकृतम् । ताश्चेति विस्तरः । अव्याकृतत्वपक्षेऽपि द्वैविध्यम् ।
औपचयिकस्वभावा अपीति । अपिशब्दाद्विपाकस्वभावा अपीति । यथोक्तम्—
“विपाको जीवितं द्वेधा द्वादश” ( अभि० २।१० ) इति । नैष्यन्दिकास्तु
न गृह्यन्ते । विपाकस्वभावा एवेत्याचार्यसङ्घभद्रः पूर्वमेव पक्षमिच्छति ॥ ४ ॥
१. तूक्तम्—का० ।