अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३७४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
वचरस्य चानिवृताव्याकृतस्य; धातुप्रत्यागमनात्। आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य
शैक्षस्य च परिहाणितः।
आरूप्यावचरे तु क्लिष्टे द्वयोर्लाभः। परिहाणितस्तस्यैव क्लिष्टस्य
शैक्षस्य च।
शुभे।
त्रयाणां रूपजे
रूपावचरे कुशले त्रयाणां चित्तानां लाभः, तस्यैव कुशलस्य कामरूपा-
वचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोः।
शैक्षे चतुर्णां
तस्यैव शैक्षस्य कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोराप्यावचरस्य च
कुशलस्य। आर्यमार्गेण कामरूपधातुवैराग्ये।
रूपावचरान्तराभवप्रतिसन्धिश्चित्तेऽवश्यं क्लिष्टे रूपावचराणां त्रयाणां
कुशलस्योपपत्तिप्रतिलम्भिकस्य क्लिष्टस्यानिवृताव्याकृतस्य च निर्माणचित्त-
स्याग्रजप्राप्तिसद्भावात्। कामावचरस्य चानिवृताव्याकृतस्य निर्माणचित्तस्यैव।
आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य शैक्षस्य च लाभः। परिहाणितो रूपावचरेण चित्ते-
नार्हत्त्वात् परिहीयमाणस्य तदसमन्वागतस्य।
एवं रूपावचरेऽपि क्लिष्टे षष्णां लाभ उक्तः।
आरूप्यावचरे तु क्लिष्टे द्वयोर्लाभस्ताभ्यामसमन्वागतस्य। परिहाणित
आरूप्यावचरेण चित्तेनार्हत्त्वात् परिहीयमाणस्यैव क्लिष्टस्य यस्यैकदेशः
सम्मुखीभूतः शैक्षस्य चेति।
“रूपावचरे कुशले त्रयाणाम्” इति। कुशल इति जातिनिर्देशः। कुशले
कस्मिंश्चिद् रूपावचरे त्रयाणां लाभः सम्भवः। कथम् ? आद्ये तावद् रूपावचरे
कुशले चित्ते सम्मुखीभूते तस्यैव कुशलस्य रूपावचरस्य लाभस्तेनासमन्वा-
गतस्य। मौलध्यानसंगृहीते तु कुशले चित्ते सम्मुखीभूते कामावचररूपावचर-
योरनिवृताव्याकृतयोर्निर्माणचित्तयोर्लाभस्ताभ्यामसमन्वागतस्य। इत्येवं कुशले
रूपावचरे चित्ते सम्मुखीभूते त्रयाणां लाभ इत्युच्यते, न तु युगपल्लाभ इति।
“शैक्षे चतुर्णाम्” इति। शैक्षे चित्ते सम्मुखीभूते दुःखे धर्म ज्ञानक्षान्तिचित्ते
तस्यैव शैक्षस्य दुःखधर्मज्ञानक्षान्तिकलापस्वभावस्य लाभस्तेनासमन्वागतस्य।
कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोराप्यावचरस्य च कुशलस्य। कस्मिन् कलापे?
इत्याह—आर्यमार्गेण कामरूपवैराग्ये। कथमिति ? यदा अयमनागम्यभूमिकेनार्य-