अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अनुशेरते । के पुनरमी कामरूपारूप्यरागाः ? ये कामरूपारूप्यधातुष्वनुशेरते ।
इदमिदानीं तदश्वबन्धीयम्-- कस्यायमश्वबन्धः ? यस्यायमश्वः, कस्याय-
मश्वः ? यस्यायमश्वबन्धः-- इत्युभयमपि न ज्ञायते ?
नेदमश्वबन्धीयम् ; कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधातौ, तेष्ववीत-
रागस्य यो रागः स कामरागः । यत्रानुशेते सोऽपि धर्मः कामप्रतिसंयुक्तः ।
एवं रूपारूप्यरागावधोवीतरागस्य यथायोगं वेदितव्यौ ।
असमाहितभूमिको वा रागः कामरागः । ध्यानारूप्येषु रागो रूपारूप्यरागः ।
नेति । किं तर्हि ? येषु कामरूपारूप्यरागा अनुशेरते । येषु कामरागोऽनुशेते
आलम्बनतः संप्रयोगतो वा यथासम्भवम्, ते कामप्रतिसंयुक्ताः । येषु रूपारूप्य-
रागावनुशयाते ते यथाक्रमं रूपारूप्यप्रतिसंयुक्ता इति । इदमिदानीं तदश्वबन्धीय-
मिति । १अश्वश्चाश्वबन्धश्चाश्वबन्धम्, अश्वबन्धमिवाश्वबन्धीयम् । अथवा-- अश्व-
बन्धस्येदमश्वबन्धीयमिति । कस्यायमश्वबन्ध इति कश्चित् पृच्छति । तस्येतरः
कथयति-- यस्यायमश्व इति । स पुनः पृच्छति-- कस्यायमश्व इति । इतर
पुनः कथयति-- यस्यायमश्वबन्ध इति । उभयमपि न ज्ञायते । अश्वबन्धः, अश्व
इति च । यथेदमुभयमसिद्धेनान्योन्येन न परिच्छिद्यते, तथेहापि न रागैर्धातवः
साध्यन्ते, धातुभिश्च रागा इत्युभयमप्येतन्न सिध्यति ।
कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधाताविति ।
नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड्दिवौकसः ।
कामधातुः स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः ॥ ( अभि० ३.१ )
इति कामधातौ कृतनिर्देशानि स्थानानि ।
तेषु स्थानेष्ववीतरागस्य यो रागः स कामराग इति । एवं रूपारूप्य-
रागाविति । कृतनिर्देशानि हि स्थानानि, कामधातोः “ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूप-
धातुः” ( अभि० ३.२ ) इति । तेष्ववीतरागस्य यो रागः स रूपरागः । तथा
कृतनिर्देशोपपत्तिरारूप्यधातोः-- “आरूप्यधातुरस्थान उपपत्त्या चतुर्विधः”
( अभि० को० ३.२ ) इति । तेषु वीतरागस्य यो रागः स आरूप्यराग इति ।
यथायोगमिति । स्थाननिर्देशापेक्षम् ।
ध्यानारूप्येषु राग इति । समापत्ति-उपपत्तिध्यानेषु रागो रूपरागः ।
एवमारूप्यरागः ।
१. ०दमश्वबन्धीयमश्वबन्धीयमिति मुद्रितः पाठः ।