अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

शुभकृत्स्नाः; चतुर्थम्—अनभ्रकाः, पुण्यप्रसवाः, बृहत्फलाः; अवृहाः, अतपाः,
सुदृशाः, सुदर्शनाः, अकनिष्ठाः—इत्येतानि सप्तदश स्थानानि रूपधातुः '
सह तन्निवासिभिः सत्त्वैः षोडशेति काश्मीराः । ब्रह्मपुरोहितेष्वेव किल
स्थानमुत्कृष्टतरं महाब्रह्मणः परिगण इवाभिनिर्वृत्तमेकनायकम्, न तु भूम्यन्तरमिति ।।
अनभ्रकाः पुण्यप्रसवा बृहत्फला इति चतुर्थम् । तस्य त्वधिमात्रस्यैवानास्रव-
ध्यानव्यवकिरणेन मृदुमध्याधिमात्राधिमात्रतराधिमात्रतमभेदभिन्नेन पुनः
पञ्च स्थानान्तराणि—अवृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठाश्चेति ।
अतश्चतुर्थं ध्यानमष्टभूमिकमित्युच्यते । तत्र बृहत्कुशलमूलनिर्यार्तत्वात् ब्रह्मा ।
कश्चासौ ? यो महाब्रह्मेत्युच्यते । ध्यानान्तरलाभात् पश्चात् पूर्वच्युत्युपपत्ति-
लाभात् प्रमाणादिविशेषादिभिश्चास्य महान्, तस्य कायो निवास एषां
विद्यते इति ब्रह्मकायिकाः । ब्रह्मा पुरोधीयते एषामिति ब्रह्मपुरोहिताः ।
आयुर्वर्णादिभिर्विशेषैर्महान् ब्रह्मा एषामिति महाब्रह्माणः । परीत्तेषामभा
स्वभूमिमपेक्ष्येति परीत्ताभाः । नाभाप्रमाणमेषां शक्यं प्रभातुमित्यप्रमा-
णाभाः । कृत्स्नस्थानान्तरोद्भायनादाभास्वराः । मनोभूमिकं सुखं शुभ-
मित्यच्यते, तदेषां स्वभूमिमपेक्ष्य परीत्तमिति परीत्तशुभाः । अप्रमाणं
शुभमेषामप्रमाणशुभाः । शुभं कृत्स्नमेषामिति शुभकृत्स्नाः । न
तदुत्कृष्टतरमन्यत्रास्ति सुखमित्यभिप्रायः । अभ्रवदेषां भूमिसम्बन्धो नास्तीत्य-
नभ्रकाः । सह सत्त्वेन तद्विमानोदयव्ययादिति वचनान्नेषामुपरि भूम्यन्तर-
मस्तीत्यनभ्रकाः । अभ्रमिव ह्यपरि न भूमिसम्बन्ध इत्यपरे । आनिञ्ज्य-
कर्मसम्भूतत्वात् पुण्येभ्यः प्रसव एषामिति पुण्यप्रसवाः । स्थानान्तरप्रतिबद्धं
पार्थग्जनिकं सर्वोत्कृष्टं बृहदेषां फलमुद्भवति इति बृहत्फलाः । पृथग्जनामि-
श्रत्वाच्छुद्ध आवास एषामिति शुद्धावासाः । शुद्धावासान्तरेभ्योऽनुत्कृष्टत्वाद-
बृंहिता इत्यवृहाः । नाल्पेन वा कालेनात्मनः स्थानं वृंहन्ति जहतीत्यवृहाः ।
विशिष्टसमाधिलाभान्नात्र क्लेशास्तपन्तीत्यतपाः । कल्याणाशयत्वाद्वा न
परांस्तापयन्तीत्यतपाः । परिशुद्धदर्शनत्वात् सुष्ठु पश्यन्तोति सुदृशाः । शोभ-
दर्शनत्वात् सुदर्शनाः । तदुत्कृष्टतरभूम्यन्तराभावान्नेते कनिष्ठा इत्यकनिष्ठाः;
ज्येष्ठभूतत्वात् । स्थानिन एते निर्दिष्टाः, कथमिदमुच्यते—इत्येतानि सप्तदश
स्थानानीति ? स्थानिशब्देन स्थाननिर्देशाददोष एव । एवं बर्हिदेशकनयेन
सप्तदशस्थानान्येव रूपधातुः ।
षोडशेति काश्मीराः । षोडशस्थानानि रूपधातुरिति काश्मीराः । परिगण
इवेति । परिषण्ड इव । आटविककोट्ट इत्यपरे । न तु भूम्यन्तरमिति । न तु
भूम्यन्तरसम्बन्धमिति ॥ २ ॥