अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागः पुरुषस्य कामः ।
तिष्ठन्ति चित्राणि तथैव लोके अथात्र धीरा विनयन्ति कामम्” ॥
( )
इति गाथाभिधानात् ।
आजीवक आर्यशारिपुत्रं प्रत्याह--
“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागं वदसीह कामम् ।
भिक्षुर्भविष्यत्यपि कामभोगी संकल्पयन् सोऽकुशलान् वितर्कान्” ॥
( )
आर्यशारिपुत्र आह--
“ते चेत् कामा यानि चित्राणि लोके सङ्कल्परागो यदि ते न कामः ।
शास्ताऽपि ते भविता कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि” ॥
किं पुनर्यै केचन धर्माः कामरूपारूप्यधातुषु समुदाचरन्ति, सर्वे ते
कामरूपारूप्यप्रतिसंयुक्ताः ? नेत्याह । किं तर्हि ? येषु कामरूपारूप्यरागा
कथमेवं गम्यत इति ? स्थविरशारिपुत्रभाषितया गाथया तमर्थं दर्शयति-
“न ते कामा यानीति” इति विस्तरः । आजीवकेन यदुक्तं गाथान्तरेण “भिक्षो
कामवितर्कं विकल्पयनः कामभोगित्वम्” इति, तदभ्युपगतं स्थविरेण । त्रिविधो
हि कामोपभोगः--कायेन, वाचा, मनसा च । तत्रावीतरागो मनसा कामोप-
भोगित्वेऽपि सति नाभिक्षुर्भवति । केवलं त्वस्य शीलमपरिशुद्धं वर्त्तते ।
यस्तु कायेन वाचा ताथागतीं शिक्षापदलेखां लङ्घयित्वा कामान् परिभुंक्ते,
स कामोपभोग्यभिक्षुर्भवतीति । तस्मात् स दोषान्तरमाह--
“ते चेत् कामाः” इति विस्तरः । यदि तव ‘चित्राः’ रूपादयो विषयाः
‘कामाः’ इति पक्षः, ‘शास्ता ते अवीतरागः’ इत्यभ्युपगतः । तेन ‘शास्तापि
ते भविता’ भविष्यति । ‘कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि’ कायेनाप्युप-
भुंजानोऽपि तान् विषयान् इति प्रसक्तम् । न चैवमिष्यते, तस्मात् ‘सङ्कल्प-
रागः पुरुषस्य कामः’ इति सिद्धम् ।
केचनेति । केचिदित्यर्थः । नेत्याहेति । प्रतिषेधयति । यस्माद् धात्वन्तर-
धर्माः धात्वन्तरे समुदाचरन्त्यधातुपतिताश्च । कामधातौ हि त्रैधातुकानास्स्रवा
धर्माः समुदाचरन्ति, एवं रूपधातौ कामावचरं हि निर्माणचित्तं तत्र समुदा-
चरति, आरूप्यधातावारूप्यावचरा अनास्रवाश्च । तस्मात् प्रतिषेधयति--