अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३७६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय -
तस्य शेषिते ॥ ७३ ।
शेषं कृतं शेषितम् । यत्र चित्ते लाभो न व्याख्यातः, तत्र तस्यैव लाभो
द्रष्टव्यः, नान्येषाम्¹ ।
अन्ये पुनरभेदेनाहुः—
“क्लिष्टे चित्ते नवानां हि लाभ इत्युच्यते बुधैः ।
षष्णां तु कुशले चित्ते तस्यैवाव्याकृते खलु ॥”
शेषं कृतं शेषितम् इति । प्रातिपदिकधातुरूपमेतदिति दर्शयति । यत्र चित्ते
लाभो न व्याख्यातस्तत्र तस्यैव लाभ इति । कथं कृत्वा ? कामावचरे तावत्
कुशलचित्त इयतां चित्तानां लाभ इति न व्याख्यातः, तत्र तस्यैव लाभो
नान्येषाम् । तद्यथा सम्यग्दृष्ट्या कुशलमूलप्रतिसन्धाने कामावचरे कुशले चित्ते
सम्मुखीभूते तस्यैव कुशलस्य चित्तस्य लाभस्तेनासमन्वागतस्य । नान्येषां क्लि-
ष्टानां त्रैधातुकानापि; पूर्वप्रतिलब्धत्वात् । न कामावचरस्यानिवृताव्याकृतस्य;
विपाकजादीनां सहजप्राप्तिकत्वात् । निर्माणचित्तस्य प्राप्त्यभावात् । न रूपा-
रूप्यावचराणां कुशलादीनां शैक्षाशैक्षयोश्च प्राप्त्यभावात् । अनिवृताव्याकृतेऽपि
कामावचरे चित्ते लाभो न व्याख्यातः । तत्र तस्यैव लाभस्तेनासमन्वागतस्य;
“अव्याकृताप्तिः सहजा” (अभि०को०२.३८) इति कृत्वा । नान्येषां कुशलादीनां
पूर्वप्रतिलब्धत्वात् । तथैव केषाञ्चित् प्राप्त्यभावाच्च । निर्माणचित्ते तु सम्मुखी-
भूते न कस्यचिल्लाभ इति न वक्तव्यम् । यत्र हि क्लिष्टेऽन्यत्र वा कस्यचि-
ल्लाभो नास्ति, न तदुच्यते । क्लिष्ट एव हि त्रैधातुके षष्णां यावद् द्वयो-
र्लाभो न त्ववश्यमित्यवधारणम्, रूपावचरेऽप्यनिवृताव्याकृते सम्मुखीभूते
तस्यैव लाभः, नान्येषाम् । पूर्ववद् वक्तव्यम् । तथारूप्यावचरे आकाशानन्त्या-
यतनसामन्तकाष्टप्रकारसंगृहीते कुशलचित्ते सम्मुखीभूते तस्यैव लाभस्तेनासम-
न्वागतस्य । नान्येषां केषाञ्चित्; पूर्वप्रतिलब्धत्वात्, केषाञ्चित् प्राप्त्यभावात् ।
एवमनिवृताव्याकृते शैक्षे च ।
अन्ये पुनरभेदेनाहुरिति । के ? मिश्रककाराः । अभेदेनेति त्रैधातुकानां
क्लिष्टादीनामपृथक्करणात् ।
“षष्णां तु कुशले चित्ते” इति यदुक्तं तन्न्यूनं लक्षणम् । कुशलं हि त्रैधातुकं
सास्त्रवमनास्रवं च ।
१. नान्यस्य—का० ।