अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
स पुनः—
समविशिष्टयोः ॥ ५२ ॥
न न्यूनस्य हेतुर्भवति । तद्यथा---दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिस्तस्या एवानागतायाः
सभागहेतुर्विशिष्टस्य च यावदनुत्पादज्ञानस्य । अनुत्पादज्ञानमनुत्पादज्ञानस्यैव;
अन्यविशिष्टाभावात् ।
दर्शनभावनाऽशैक्ष्यमार्गास्त्रिद्व्येकेषाम् । तत्रापि मृद्विन्द्रियमार्गो मृदुतीक्ष्णे-
न्द्रियमार्गस्य हेतुः। तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्यैव । तद्यथा-श्रद्धानुसारि-
श्रद्धाधिमुक्तसमयविमुक्तमार्गाः षण्णां चतुर्णां द्वयोश्च । धर्मानुसारिदृष्टिप्राप्तासमय-
विमुक्तमार्गाः त्रयाणां द्वयोरेकस्य ।
एवं तर्हि सर्वः सर्वस्य सभागहेतुः प्राप्नोति ? अत आह—"सम-
विशिष्टयोः" इति । अन्योन्यग्रहणं तर्हि किमर्थम् ? ऊर्ध्वभूमिकाधरभूमिकयो-
रन्योन्यमित्येवमर्थम् । ऊर्ध्वभूमिकोऽप्यधरभूमिकयोः समविशिष्टयोः सभाग-
हेतुर्भवति, अधरभूमिकोऽप्यूर्ध्वभूमिकयोरिति । तद्यथेति । विस्तरः—दुःखे धर्म-
ज्ञानक्षान्तिस्तस्या एवानागतायाः समेति कृत्वा सभागहेतुः, विशिष्टस्य च
दुःखे धर्मज्ञानस्य दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तेर्यावदनुत्पादज्ञानस्य, न तु न्यूनस्यः न हि
दुःखे धर्मज्ञानमनागताया दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तेः सभागहेतुर्भवति ।
दर्शनभावनाशैक्षमार्गास्त्रिद्व्येकेषामिति । दर्शनमार्गो दर्शनमार्गान्तरस्य
भावनामार्गस्याशैक्षमार्गस्य च सभागहेतुरिति त्रयाणाम् । भावनामार्गो
भावनामार्गान्तरस्याशैक्षमार्गस्य च सभागहेतुः, न दर्शनमार्गस्येति द्वयोः ।
अशैक्षमार्गोऽशैक्षमार्गान्तरस्य न दर्शनमार्गभावनामार्गयोरित्येकस्य सभाग-
हेतुः । तत्रापीति । तत्र दर्शनमार्गादिषु मृद्विन्द्रियमार्गो दर्शनमार्गस्वभावो
मृदुतीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्य तत्स्वभावस्यैव । तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्यैव,
न मृद्विन्द्रियमार्गस्य, न्यूनत्वात् । एवं भावनामार्गोऽशैक्षमार्गश्च वक्तव्यः ।
तद्दर्शयन्नाह—तद्यथेति । विस्तरः—एकस्यापि मृद्विन्द्रियस्य पुद्गलस्य षण्मार्गाः
सन्ति । प्रकृतितीक्ष्णेन्द्रियस्य त्रयः । तत्र श्रद्धानुसारिमार्गः श्रद्धानुसारिमार्गा-
न्तरस्यात्मीयस्य सभागहेतुः। धर्मानुसारिमार्गस्य चात्मीयस्यानागतावस्थस्य
श्रद्धाधिमुक्तदृष्टिप्राप्तसमयविमुक्तासमयविमुक्तमार्गाणां चात्मीयानां यथायोग-
मुत्पत्त्यनुत्पत्तिधर्माणाम् चेति षण्णां सभागहेतुः । श्रद्धाधिमुक्तमार्गः श्रद्धाधिमुक्त-
मार्गान्तरस्य दृष्टिप्राप्तसमयविमुक्तानसमयविमुक्तमार्गाणां चापरेषामपि त्रयाणा-
मिति चतुर्णां सभागहेतुः । समयविमुक्तमार्गः समयविमुक्तमार्गान्तरस्यासमय-

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०१
कथं पुनरूर्ध्वभूमिकस्याधोभूमिको मार्गः समो वा भवति ? विशिष्टो
वा ? इन्द्रियतः, हेतूपचयतश्च ।
विमुक्तमार्गस्य चेति द्वयोः सभागहेतुः । न तु श्रद्धाधिमुक्तमार्गः श्रद्धानुसारि-
धर्मानुसारिमार्गयोर्हेतुः; पूर्वकालीनत्वाद् दर्शनमार्गस्य, भावनामार्गस्य च
विशिष्टत्वात् । एवमन्यत्रापि योज्यम् । धर्मानुसारिमार्गो धर्मानुसारिमार्गान्तरस्य
दृष्टिप्राप्तसमयविमुक्तमार्गयोश्चेति त्रयाणां सभागहेतुः । दृष्टिप्राप्तमार्गो दृष्टि-
प्राप्तमार्गान्तरस्यासमयविमुक्तमार्गस्य चेति द्वयोः । असमयविमुक्तमार्गस्यासमय-
विमुक्तमार्गान्तरस्यैवैकस्य सभागहेतुः । न तु धर्मानुसारिमार्गः श्रद्धानुसारि-
मार्गस्य सभागहेतुः; धर्मानुसारिमार्गेन्द्रियतो विशिष्टत्वात् । नापि श्रद्धाधि-
मुक्तमार्गेन्द्रियतो विशिष्टत्वात्, नापि समयविमुक्तमार्गेन्द्रियतो विशिष्ट-
त्वात् । समयविमुक्तमार्गस्तर्हीन्द्रियतो विशिष्टस्य दृष्टिप्राप्तमार्गस्य सभागहेतुः
प्राप्नोति ? न प्राप्नोति, अशैक्षमार्गसंगृहीतत्वात् । नहि पूर्वकालीनं फलं
पश्चात्कालीनो हेतुरिति । दृष्टिप्राप्तमार्गः पुनः समयविमुक्तमार्गस्य न सभाग-
हेतुः; इन्द्रियतो न्यूनत्वात् ।
कथं पुनरिति । विस्तरः—कथं पुनरूर्ध्वभूमिकस्य द्वितीयध्यानात् प्रभृति
यावदाकिञ्चन्यायतनभूमिकस्य दर्शनमार्गस्य भावनामार्गस्य वा अशैक्ष-
मार्गस्य वा यथायोगमधोभूमिको मार्गो विज्ञानानन्त्यायतनात् प्रभृति
यावदनागम्यभूमिको यथायोगं दर्शनमार्गो भावनामार्गो वा अशैक्षमार्गो वा
समो वा विशिष्टो वा भवति । कथञ्च न भवितव्यम् ? हीनत्वादधराया भूमेः ।
इन्द्रियतो हेतूपचयतश्च । इन्द्रियतस्तावत् समो भवति विशिष्टो वा, दर्शनमार्गे
श्रद्धानुसारिमार्गश्चतुर्थध्यानभूमिकोऽधरभूमिकस्य तस्यैव श्रद्धानुसारिमार्गस्य
समः; उभयोर्मृद्विन्द्रियत्वात् । तस्यैवाधरभूमिको धर्मानुसारिमार्गो विशिष्टः,
तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् ।
नुसारिमार्गस्य समः । एवमेतावेव श्रद्धानुसारिधर्मानुसारिमार्गौ चतुर्थध्यान-
भूमिकावधरभूमिकयोर्भावनाशैक्षमार्गयोः प्रत्येकं भूमीन्द्रियभेदभिन्नयोः समौ
वा विशिष्टौ वेति संभवतो योज्यौ । तथा भावनामार्गे आकिञ्चन्यायतन-
भूमिकस्य श्रद्धाधिमुक्तमार्गस्याधरभूमिकः श्रद्धाधिमुक्तमार्गः समः; उभयो-
र्मृद्विन्द्रियत्वात् । तस्यैवाधरभूमिको दृष्टिप्राप्तमार्गो विशिष्टः, तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् ।
तथा तस्यैव समयविमुक्तमार्गोऽधरभूमिकः समः, उभयोर्मृद्विन्द्रियत्वात् । तस्यैवा-
समयविमुक्तमार्गोऽधरभूमिको विशिष्टः, तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् । एवमशैक्षमार्गे आकि-
ञ्चन्याय(तन)भूमिकस्याशैक्षमार्गस्याधरभूमिकः समो विशिष्टो वेति यथायोगं
योज्यम् । अनया दिशा सर्वभूमयो योज्याः ।

३०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तत्र दर्शनादिमार्गाणां मृदुमृद्वादीनां चोत्तरोत्तरे¹ हेतूपचिततराः ।¹
यद्यप्येकसन्ताने श्रद्धधर्मानुसारिमार्गयोरसम्भवः; उत्पन्नस्त्वनागतस्य
हेतुः ॥ ५२ ॥
कथं हेतूपचयतः ? ऊर्ध्वभूमिकस्याधरभूमिको मार्गः समो विशिष्टो वा
भवतीत्यत इदमुच्यते । तत्र दर्शनादिमार्गाणामिति । विस्तरः—आदिग्रहणेन
भावनाशैक्षमार्गोपसंग्रहः । ऊर्ध्वभूमिकाया दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तेरधोभूमिकं दुःखे
धर्मज्ञानं हेतूपचयतो विशिष्टं भवति । दुःखे धर्मज्ञानादप्यूर्ध्वभूमिकादधर-
भूमिका दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तिर्यावदूर्ध्वभूमिकान्मार्गे धर्मज्ञानदधरभूमिका मार्गे-
ऽन्वयज्ञानक्षान्तिर्हेतूपचयतो विशिष्टा भवति; एकैकाधिकसभागहेतूपचि-
तत्वात् । दर्शनमार्गादूर्ध्वभूमिकादधोभूमिको भावनामार्गो हेतूपचयतो विशिष्टो
भवति । दर्शनमार्गो हि दर्शनमार्गहेतूपचितः । भावनामार्गस्तु दर्शनभावना-
मार्गहेतूपचितः । ऊर्ध्वभूमिकाभ्यां दर्शनभावनामार्गाभ्यामधरभूमिकोऽशैक्षमार्गो
हेतूपचयतो विशिष्टो भवति; दर्शनभावनामार्गहेतूपचितत्वात् । ऊर्ध्वभूमि-
कस्य दर्शनमार्गस्याधोभूमिको. दर्शनमार्गो हेतूपचयतः समानक्षणापेक्षया
समो भवति । एवं भावनामार्गस्य भावनामार्गः, अशैक्षमार्गस्याशैक्षमार्ग इति ।
तदेवं कश्चिदिन्द्रियतः समो भवति, हेतूपचयतो विशिष्टः सत्यप्यधरभूमि-
कत्वे, तद्यथा—प्रथमध्यानभूमिकाच्छ्रद्धानुसारिमार्गादधरभूमिकौ श्रद्धाधिमुक्त-
समयविमुक्तमार्गौ । कश्चिद्धेतूपचयतः समो भवतीन्द्रियतो विशिष्टः, तद्यथा—
चतुर्थध्यानभूमिकाच्छ्रद्धानुसार्यादिमार्गादधोभूमिकधर्मानुसार्यादिमार्गः समान-
क्षणापेक्षया । कश्चिदिन्द्रियतो हेतूपचयतश्च विशिष्टः, तद्यथा—चतुर्थध्यानभूमि-
काच्छ्रद्धानुसारिमार्गादधरभूमिकौ दृष्टिप्राप्तसमयविमुक्तमार्गौ । मृदुमृद्वादीनां
चोत्तरोत्तरे हेतूपचिततरा इति । दर्शनमार्गवर्ज्याः । तस्मिन् मृदुमृद्याद्यसम्भवात् ।
तत्र मृदुमृदोः प्रकारादूर्ध्वभूमिकादधरभूमिकोऽपि मृदुमध्यो यावदधिमात्र-
मध्यादधिमात्राधिमात्रः समानासमानक्षणापेक्षया हेतूपचयतः समो विशिष्टो
वा भवति; एकैकाधिकप्रकारहेतूपचितत्वात् ।
यदुक्तम्—'श्रद्धानुसारिमार्गः षण्णां सभागहेतुः' इति, कथं श्रद्धानुसारिमार्गो
धर्मानुसारिमार्गस्य सभागहेतुर्भवति, न हि तयोरेकसन्ताने सम्मुखीभावो-
ऽस्ति ? तेनाह—यद्यप्येकसन्ताने श्रद्धधर्मानुसारिमार्गयोरसम्भवः, उत्पन्नस्त्वना-
गतस्य हेतुरिति । असम्भवो ह्यत्रासम्मुखीभावः । न त्वभावः, सन्ति हि मृद्वि-
न्द्रियाणां मृद्विन्द्रियमार्गवदात्मीयास्तीक्ष्णेन्द्रियमार्गा अपि । दृष्टिप्राप्तसमयविमु-

१-१. चोत्तरोत्तरहेतू०—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०३
किं पुनः मार्ग एव समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवति ? नेत्याह । लौकिका
अपि हि—
प्रयोगजास्तयोरेव
समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवन्ति, न न्यूनस्य । यथा कतमे ? इत्याह—
श्रुतचिन्तामयादिकाः ।
एते हि प्रायोगिकाः श्रुतचिन्ताभावनामया गुणाः समविशिष्टयोरेव हेतुः, न
न्यूनानाम् । तद्यथा—कामावचराः श्रुतमयाः श्रुतचिन्तामयानाम्, चिन्तामया-
श्चिन्तामयानाम्; भावनामयाभावात् । रूपावचराः श्रुतमयाः, श्रुतभावनामयानां
चिन्तामयाभावात् । भावनामया भावनामयानामेव । आरूप्यावचरा भावनामया
भावनामयानामेव । तेषामपि नवप्रकारभेदात् मृदुमृदवः सर्वेषां मृदुमध्या
अष्टानाम्—इत्येषा नीतिः ।
क्तमार्गास्तु तत्सन्ताने सम्मुखीभवेयुरपि, यदीन्द्रियसञ्चारः क्रियेत । तस्मादुत्पन्नः
श्रद्धानुसारिमार्गोऽनुत्पत्तिधर्मिणो धर्मानुसारिमार्गस्य श्रद्धाविमुक्तदृष्टि प्राप्तसमय-
विमुक्तअसमयविमुक्तमार्गाणां च यथायोगमनागतानामुत्पत्तिधर्माणामनुत्पत्ति-
धर्माणं वा समविशिष्टानां सभागहेतुरिति ।
आचार्य्यभदन्तस्त्वाह—‘‘उत्पन्नः धर्मानु-
सारिमार्गस्य दृष्टि प्राप्तमार्गस्य वा हेतुः, यदा श्रद्धानुसार्यादय इन्द्रियाणि सञ्चा-
रयन्तो धर्मानुसारिमार्गादीन् सम्मुखीकुर्वन्ति’’ तदयुक्तम्; न हि श्रद्धानुसारीन्द्रि
याणि सञ्चरन्ति, श्रद्धाविमुक्तादयस्तु सञ्चरेयुः ॥ ५२ ॥
प्रायोगिका इति । प्रयोगेण निर्वृत्ताः प्रायोगिकाः, प्रायोगिकग्रहणमुपपत्ति-
प्रतिलम्भिकनिरासार्थम् ।
कामावचराः श्रुतमया इति । ये बुद्धवचनश्रुतेन निष्पन्नाः, ते श्रुतमयाः ।
चिन्तामयाश्च चिन्तामयानामिति, चिन्तामयानामेव न श्रुतमयानाम्, “तयो-
रेव समविशिष्टयोः” इति वचनात् । भावनामयाभावादिति । कामधातोरसमाहि-
तत्वाद् भावनामया न सन्ति । चिन्तामयाभावादिति । यदा हि चिन्तयितुमार-
भन्ते, तदैषां समाधिरेवोत्निष्ठत इति चिन्तामयाभावकारणम् ।
तेषामपीति । श्रुतमयादीनाम् । मृदुमृदवः सर्वेषामिति । मृदुमृदवो मृदुमृद्व-
न्तराणां समानां मृदुमध्यादीनां चान्येषामष्टानां विशिष्टानामिति सर्वेषां
सभागहेतुः । मृदुमध्या अष्टानाम् । मृदुमृदुप्रकारमपास्य तस्य न्यूनत्वात् । एषा

३०४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
उपपत्तिप्रतिलम्भिकास्तु कुशला धर्माः सर्वे नवप्रकाराः परस्परं¹ सभाग-
हेतुः¹। क्लिष्टा अप्येवम्। अनिवृताव्याकृतास्तु चतुर्विधाः—विपाकजा ऐर्या-
पथिकाः शैल्पस्थानिकाः निर्माणचित्तसहजाश्च।
ते यथाक्रमं चतुस्त्रिद्व्येकेषां सभागहेतुः। निर्माणचित्तमपि कामावचरं²
चतुर्ध्यानफलम्³। तत्र नोत्तरध्यानफलमधरध्यानफलस्य।
नीतिरिति। तद्यथा—मृद्वधिमात्राः समानां मध्यमृदवः षष्णां यावदधिमात्राधि-
मात्रा अधिमात्राधिमात्रान्तराणामेकरूपाणां सभागहेतुरिति; पूर्वांच् पूर्वान-
पास्य तेषां तेषां न्यूनत्वात्।
उपपत्तिप्रतिलम्भिकास्तु कुशला इति। उपपत्त्या प्रतिलम्भ उपपत्तिप्रतिलम्भः,
स एषामस्तीत्युपपत्तिप्रतिलम्भिकाः, "अत इनिठनौ" (पा० सू० ५.२.११५)
इति ठन्। सर्वे ते नव प्रकारा परस्परं सभागहेतुः, मृदुमृदूनां यावदधिमात्राधिमा-
त्राणामेव, अधिमात्राधिमात्रा मृदुमृदूनां यावदधिमात्राधिमात्राणां सभागहेतुः,
न समविशिष्टानामेव; अनाभिसंस्कारिकत्वात्। आभिसंस्कारिकस्य हि सभाग-
हेतोर्न्यूनं फलं नेष्यते, नानाभिसंस्कारिकस्य। क्लिष्टा अप्येवमिति। सर्वे नव
प्रकाराः परस्परं सभागहेतुः; अप्रायत्नकत्वात्। पूर्वोत्पन्नाः सर्वे समानभूमि-
कानां पश्चाद्वर्त्तिनां सर्वेषां सभागहेतुः। नात्र समविशिष्टते अपेक्ष्येते।
ते यथाक्रमं चतुस्त्रिद्व्येकेषां सभागहेतुरिति। विपाकजा विपाकजादीनां चतुर्णां
सभागहेतुः। ऐर्यापथिका ऐर्यापथिकादीनामेव त्रयाणाम्, न विपाकजानाम्;
तेषामनाभिसंस्कारिकत्वेन न्यूनत्वात्। शैल्पस्थानिका द्वयोः शैल्पस्थानिक-
नैर्माणिकयोः, नैर्माणिका नैर्माणिकानामेव, न पूर्वेषाम्; उत्तरेषामुत्तरेषामाभि-
संस्कारिकत्वात्। निर्माणचित्तमपि कामावचरं चतुर्ध्यानफलमिति। चतुर्णां
ध्यानानां फलं प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानफलमिति चतुष्प्रकारं कामावचरं
निर्माणचित्तम्। तद्यथाक्रमं चतुस्त्रिद्व्येकेषां च सभागहेतुरिति वर्त्तते। प्रथम-
ध्यानफलं चतुर्णां प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानफलानां सभागहेतुः। द्वितीय-
ध्यानफलं त्रयाणां द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानफलानाम्, तृतीयध्यानफलं द्वयो-
स्तृतीयचतुर्थध्यानफलयोः, चतुर्थध्यानफलमेकस्य चतुर्थध्यानफलान्तरस्यैव
सभागहेतुः।
का पुनरत्र युक्तिर्ययैवं नियम इति ? तां युक्तिं निर्दिदिक्षुराह—नोत्तरध्यान-
फलमधरध्यानफलस्येति। विस्तरः—न चतुर्थध्यानफलं कामावचरं निर्माणचित्तं
१-१. परस्परसभाग०—का०। २-२. कामावचरचतु०—का०।

न ह्यभिसंस्कारिकस्य सभागहेतोर्हीयमानं फलं भवति । तद्यथा—
शालिर्यवादीनाम्, मा भून्निष्फलः प्रयत्न इति ।
अत एवाहुः¹—स्यादुत्पन्नोऽनास्रवोऽनुत्पन्नस्यास्रवस्य न हेतुः स्यात्,
तद्यथा—दुःखे धर्मज्ञानमुत्पन्नमनुत्पत्तिधर्माणां² दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तीनाम् ।
सर्वं च विशिष्टं न्यूनस्य न हेतुः ।
स्यादेकसन्ताननियतः पूर्वप्रतिलब्धोऽनास्रवो धर्मः पश्चादुत्पन्नस्य न हेतुः ।
स्यादनागताः दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तयो दुःखे धर्मज्ञानस्य, यस्मान्न पूर्वतरं
फलमस्ति, अनागतो वा सभागहेतुः ।
प्रथमध्यानफलस्य कामावचरस्य निर्माणचित्तस्य यावत् तृतीयध्यानफलस्य
कामावचरस्य निर्माणचित्तस्य सभागहेतुः । कस्माद् ? इत्याह—न ह्यभिसंस्का-
रिकस्य महायत्नसाध्यस्य सभागहेतोर्हाीयमानममहायत्नसाध्यं फलं भवति ।
यादृशेन हि यत्नविशेषेण प्रथमं ध्यानं यावत् तृतीयं ध्यानं निष्पाद्यते,
न तादृशेनेव चतुर्थं ध्यानं निष्पाद्यते । किं तर्हि ? उत्कृष्टतरेण यत्नविशेषेण
निष्पाद्यते । तस्मात् फलमप्योत्कृष्टतरेणैव यत्नविशेषेण निष्पाद्यत इत्यव-
गम्यते । तेन अधरध्यानफलमुत्तरध्यानफलस्य सभागहेतुः, न तूत्तरध्यानफलम-
धरध्यानफलस्य । यथा च चतुर्थध्यानफलं योजितम्, एवं तृतीयद्वितीयध्यान-
फलमपि योज्यम् ।
अत एवाहुरिति । यस्मादभिसंस्कारिकस्य सभागहेतोर्हीयमानं फलं न
भवति, तस्मादाहुरित्यर्थः । किमाहुरिति ? आहुः—स्यादुत्पन्न इति । विस्तरः—
दुःखे ॰ दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तीनां
च हेतुः; दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिभ्यो दुःखे धर्मज्ञानस्याभिसंस्कारिकत्वेन विशिष्ट-
त्वात् । एवं हि तद् विशिष्टम् यत् क्लेशविसंयोगप्राप्त्या सहोत्पद्यते ।
विशिष्टं च न्यूनम्य न हेतुः । तद्यथार्हत्त्वात् परिहीणस्याशैक्षो मार्गः
पूर्वोत्पन्नः सकृदागाम्यनागामिमार्गयोः पश्चादुत्पद्यमानयोर्न सभागहेतुः ।
स्यादेकसन्ताननियत पूर्वप्रतिलब्ध इति । विस्तरः—अनागता दुःखे धर्म-
ज्ञानक्षान्तयः प्रथम एव क्षणे प्रतिलब्धा एकसन्तानगताः । दुःखे धर्मज्ञानं
द्वितीयक्षणोत्पन्नम्, तस्य ता न हेतुः । यस्मान्न पूर्वतरं फलम् । पूर्वतरं हि दुःखे
धर्मज्ञानं दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिभ्यः, तस्योत्पन्नत्वात्, तासाञ्चानुत्पन्नत्वात् ।
अनागतो वा धर्मो यस्मान्न सभागहेतुः । अनागता दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तयोऽप-
रिमिताः प्रतिलब्धा एव, न तूत्पन्नाः ।
१. आहुः—का० । २. ०मनुत्पन्नानां—का० ।
अभि० को० २०

३०६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
स्यात् पूर्वोत्पन्नोऽनास्रवो धर्मः पश्चादुत्पन्नस्यानास्रवस्य न हेतुः ।
स्यादधिमात्रो न्यूनस्य । तद्यथा—उत्तरफलपरिहीणस्याधरफलसम्मुखीभावे^१
दुःखे धर्मज्ञानप्राप्तिश्च; उत्तरोत्तरक्षणसहोत्पन्नानां दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तीनां
न्यूनत्वादिति ।
उक्तः सभागहेतुः ॥
सम्प्रयुक्तकहेतुस्तु चित्तचैत्ताः
एवं सति भिन्नकालसन्तानजानामप्यन्योन्यसम्प्रयुक्तकहेतुत्वप्रसङ्गः ।
स्यात् पूर्वोत्पन्न इति । विस्तरः—पूर्वं प्रतिलब्धमात्रो धर्मः पृष्टो न तूत्पन्नः,
अनुत्पन्नश्च न सभागहेतुर्भवतीति; इदानीं पूर्वोत्पन्नोऽपि किमस्ति न सभाग-
हेतुरित्यतिशयरूपेण पृच्छ्यते । अधिमात्रो न्यूनस्येति । विशिष्टो न्यूनस्येत्यर्थः ।
तद्यथा—उत्तरफलपरिहीणस्य अर्हत्त्वफलपरिहीणस्यानागामिफलपरिहीणस्य
वा अधरफलसम्मुखीभावेऽनागामिफलसम्मुखीभावे सकृदागामिफलसम्मुखीभावे
वा योऽर्हत्त्वमार्गोऽधिमात्रः पूर्वोत्पन्नः स पश्चादुत्पन्नस्यानागामिफलस्य सकृदा-
गामिफलस्य वा न सभागहेतुः; न्यूनत्वात् । एवमनागामिफलपरिहीणस्य
योऽनागामिफलमार्गः स पूर्वोत्पन्नः पश्चादुत्पन्नस्य सकृदागामिफलस्य न सभाग-
हेतुः, न्यूनत्वात् । दुःखे धर्मज्ञानप्राप्तिश्चेति । विस्तरः—दुःखे धर्मज्ञानप्राप्तिर्या
पूर्वोत्पन्ना, सा उत्तरक्षणसहोत्पन्नानामुत्तरैः क्षणैर्दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यादिक्षणैर्वा
मार्गैरन्वयज्ञानक्षान्तेः सहोत्पन्नानां दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तीनां न सभागहेतुः ।
किं कारणम् ? तासां न्यूनत्वात्, तस्याश्च विशिष्टत्वात् । कथं पुनस्तासां
न्यूनत्वम्, तस्याश्च विशिष्टत्वम् ? दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तेर्दुःखे धर्मज्ञानं विशिष्टं
तद्व्यवच्छेदप्राप्तिविमुक्तत्वात्, हेतूपचिततरत्वाच्च । तस्माद्धेतूपचिततराभ्योऽपि
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तिभ्यो दुःखे धर्मज्ञानप्राप्तिर्विशिष्टा, ताश्च न्यूनाः;
तत्प्राप्तित्वात् ।
किञ्च—प्रथमक्षणोत्पन्नाया दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तेर्दुःखे धर्मज्ञानप्राप्तिः,
तस्मादेव हेतुद्वयाद् विशिष्टा । न्यूना च सा दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तिः । अत-
स्तत्पूर्विका अप्यन्या उत्तरक्षणसहोत्पन्ना दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिप्राप्तयो हेतूपचित-
तरत्वेऽपि न्यूना एवेति । तस्मान्न सा तासां सभागहेतुरिति ।
“सम्प्रयुक्तकहेतुस्तु चित्तचैत्ताः” इति । तु-शब्दोऽवधारणे, भिन्नक्रमश्च ।
चित्तचैत्ता एव सम्प्रयुक्तकहेतुरिति । एवं सतीति विस्तरः । यदि 'चित्तचैत्ता
१. ०स्यावर०—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०७
एकाकारालम्बनास्तर्हि ? एवमपि स एव प्रसङ्गः ।
एककालास्तर्हि ? एवं तर्हि सति भिन्नसन्तानानामपि प्रसङ्गो नवचन्द्रा-
दीनि हि¹ पश्यताम् ।
तस्मात् तर्हि—
समाश्रयाः ॥ ५३ ॥
समान आश्रयो येषां ते चित्तचैत्ता अन्योन्यं सम्प्रयुक्तकहेतुः ।
समान इत्यभिन्नः । तद्यथा—य एव चक्षुरिन्द्रियक्षणश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयः,
स एव तत्सम्प्रयुक्तानां वेदनादीनामेव, यावन्मनः । इन्द्रियक्षणो मनोविज्ञान-
तत्सम्प्रयुक्तानां वेदितव्यः । यः सम्प्रयुक्तकहेतुः सहभूहेतुरपि सः ।
अथ केनार्थेन सहभूहेतुः ? केन सम्प्रयुक्तकहेतुः ? अन्योन्यफलार्थेन
सहभूहेतुः, सहसार्थिकान्योन्यबलमार्गप्रयाणवत् । पञ्चभिः समताभिः सम्प्रयोगार्थेन
एव सम्प्रयुक्तकहेतुः' इत्येतावदुच्यते भिन्नकालजा अपि भिन्नकालजैः सह भिन्न-
सन्तानजा अपि च भिन्नसन्तानजैः सह सम्प्रयुक्तकहेतुः सम्प्रयुज्यते । न हि ते
कालसन्तानभिन्ना न चित्तचैत्ता भवन्ति । एकाकारालम्बनास्तर्हीति । यदि
चित्तचैत्ता एकाकारा एकनीलाद्याकारा एकालम्बनाश्च एकनीलाद्यालम्बनाः
एवं ते सम्प्रयुक्तहेतुः, नान्यथेति । एवं भिन्नकालजत्वं भिन्नसन्तानजत्वं च
व्यावर्तितं भवतीत्यभिप्रायः । एवमपि स एव प्रसङ्गः । भिन्नकालसन्तान-
जानामन्योन्यं सम्प्रयुक्तकहेतुत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । सम्भवति हि भिन्नकालसन्तान-
जानामपि चित्तचैत्तानामेकाकारालम्बनत्वम् । भिन्नसन्तानजानामपि प्रसङ्ग
इति । भिन्नकालजत्वमेकं परिहृतम् । नवचन्द्रादीनि हि पश्यतां बहूनामेका-
कारालम्बनाश्चित्तचैत्ता वर्तन्ते ।
“समाश्रयाः” इति । समः अभिन्न आश्रय एषामिति समाश्रयाः । तुल्यार्थे
समशब्दग्रहणे हि जातितुल्यत्वात् स एव प्रसङ्गः स्यात् ।
अन्योन्यफलार्थेनेति विस्तरः । यथा सहसार्थिकानां परस्परबलेन मार्गप्रयाणम्,
एवं चित्तं चैत्तस्य फलम्, चैत्तोऽपि चित्तस्येत्यन्योन्यफलमिति तेनार्थेन सह-
भूहेतुः । पञ्चभिरिति विस्तरः । पञ्चभिः समताभिः, आश्रयालम्बनाकारकाल-
द्रव्यसमताभिरित्यर्थः । सम्प्रयोगार्थेन सम्प्रवृत्त्यर्थेन सम्प्रयुक्तकहेतुः । यथा—
१. का० पुस्तके नास्ति ।

३०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सम्प्रयुक्तकहेतुः । तेषामेव सार्थिकानां स्नानशयनादिपरिभोगक्रियाप्रयोगवत्¹ ।
एकेनापि हि विना न सर्वे² सम्प्रयुज्यन्त इत्ययमेषां हेतुभावः ॥ ५३ ॥
उक्तः सम्प्रयुक्तकहेतुः ॥
सर्वत्रगहेतुः कतमः ?
सर्वत्रगाख्यः क्लिष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः ।
स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्नाः सर्वत्रगा धर्माः पश्चिमानां क्लिष्टानां धर्माणां
सर्वत्रगहेतुः । तान् पुनः पश्चादनुशयनिर्देशकोशस्थान एव व्याख्यास्यामः ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनायं सभागहेतोः पृथग् व्यवस्थाप्यते; निकाया-
न्तरीयाणामपि हेतुत्वात् । एषां हि प्रभावेणान्यनैकायिका अपि क्लेशा उपजायन्ते ।
तेषामेव सार्थिकानामन्योबलेन मार्गं गच्छतां समोदनपानस्नानशयनादिपरि-
भोगक्रियाया प्रयोगः । तद्वत् सम्प्रयोगत्वमेषामन्योन्यं भवति । अत एवाह—
एकेनापि हि विना न सर्वे सम्प्रयुज्यन्त इति ॥ ५३ ॥
“पूर्वसर्वगाः” इति । पूर्वे च ते सर्वगाश्च पूर्वसर्वगाः, पूर्वोत्पन्नाः सर्वगा
इत्यर्थः । स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्ना अतीता प्रत्युत्पन्ना वा सर्वत्रगा क्लिष्टानां क्लेश-
स्वभावसम्प्रयुक्तसमुत्थानां पश्चिमानां पश्चादतीतप्रत्युत्पन्नानामनागतानां च
सर्वत्रगहेतुः । व्याख्यास्याम इति ।
“सर्वत्रगा दुःखहेतुदृग्धेया दृष्टयस्तथा ।
विमतिः सह ताभिश्च याविद्यावेणिकी च या” ॥ ( अभि० को० ५.१२ )
इत्यत्र पञ्चमे कोशस्थाने निर्देक्ष्यामः ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनेति विस्तरः । यस्मादयं सर्वत्रगहेतुः क्लिष्टानामेव
सामान्येन पञ्चनिकायानामपि भवति, सभागहेतुस्तु क्लिष्टानां चाक्लिष्टानां
च, तस्मात् पृथग्व्यवस्थाप्यते । कथं क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वमस्येति प्रतिपादय-
न्नाह—निकायान्तरीयाणामपि हेतुत्वादिति । एषां हि प्रभावेनेति । एषां हि सर्वत्र-
गाणां प्रभावेण अन्यनैकायिका अन्यनिकायभवाः क्लेशा रागादय उपजायन्ते ।
के पुनस्ते ? दुःखदर्शनप्रहातव्यस्य सर्वत्रगहेतोः समुदयनिरोधमार्गदर्शनभावना-
प्रहातव्या निकायान्तरीया भवन्ति । समुदयदर्शनप्रहातव्यस्य सर्वत्रगहेतो-
र्दुःखनिरोधमार्गदर्शनभावनाप्रहातव्या निकायान्तरीया भवन्ति । सर्वान् क्लेश-
निकायान् गच्छन्ति भजन्ते आलम्बन्ते, सर्वेषां वा क्लेशनिकायानां हेतुभावं
१. गमनाशनपानादि०—का० । २-२. सर्वेण—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०९
किमार्यपुद्गलस्यापि क्लिष्टा धर्माः सर्वत्रगहेतुकाः ? सर्व एव क्लिष्टा धर्मा
दर्शनप्रहातव्यहेतुका इति काश्मीराः । तथा प्रकरणेऽप्युक्तम्
“दर्शनप्रहातव्यहेतुका धर्माः कतमे ? क्लिष्टा धर्माः, यश्च दर्शनप्रहातव्यानां
धर्माणां विपाक इति । अव्याकृतहेतुका धर्माः कतमे ? अव्याकृता संस्कृता धर्मा
अकुशलाश्चेति । दुःखसत्यं स्यात् सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति
विस्तरो यावन्न सत्कायदृष्टेः । तेषां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च
स्थापयित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यम्” ( ) इति ।
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते “स्याद्धर्मोऽकुशलहेतुक एव ।
गच्छन्तीति सर्वत्रगाः । अत एवोक्तम्—“सत्कायदृष्टिमूलकाः सर्वक्लेशाः
सत्कायदृष्टिप्रभवाः सत्कायदृष्टिसमुदयाः” इति; आत्मग्राहद्वारेण रागमानप्रति-
घादिसमुदाचारात् ।
किमार्यपुद्गलस्यापीति । सर्वत्रगा आयपुद्गलस्य सर्व एव प्रहीणाः, दर्शनप्रहात-
व्यत्वात् । रागादयश्च शैक्षाणां समुदाचरन्ति । ते रागादयस्तेषां न सर्वत्रग-
हेतुका इति मन्यमान एवं पृच्छति । क्लिष्टा धर्मा इति । अविशेषितत्वात् पृथ-
ग्जनार्यसन्तानजा इति गम्यते । यश्च दर्शनप्रहातव्यानां धर्माणां विपाक इति ।
अर्थपरिसमाप्त्यर्थमेतदुक्तम्, नैतदुदाहरणम् । अव्याकृताः संस्कृता धर्मा इति ।
निवृताव्याकृता अनिवृताव्याकृताश्च गृह्यन्ते । निवृताव्याकृताः कामधातौ
सत्कायान्तग्राहदृष्टितत्सम्प्रयुक्तममूर्च्छा धर्मा रूपारूप्यावचराश्च क्लिष्टा धर्माः ।
संस्कृतग्रहणमाकाशाप्रतिसंख्यानिरोधनिरासार्थम् । “परमव्याकृते ध्रुवे”
(अभि० को० ४.११) इति तयोरव्याकृतत्वात् । तत्र कामवाचराः क्लिष्टा
धर्मा यथायोगं सभागसर्वत्रगसहभूसम्प्रयुक्तकहेतुभूतैस्तैरेव सत्कायदृष्ट्यादिभि-
रव्याकृतहेतुकाः, नान्यै रागादिभिः । ऊर्ध्वभूमिकस्त्वन्यैरपीति सुगममेतत् ।
अनिवृताव्याकृताः सभागहेतुनानिवृताव्याकृतहेतुकाः । अकुशलाः कामा-
वचरा रागादयः । ते च सर्वत्रगहेतुना सत्कायदृष्ट्यादिहेतुकाः । इदमत्रोदा-
हरणम् । अकुशलाश्चेति ह्यविशेषितत्वाद् दर्शनप्रहातव्या भावनाप्रहातव्याश्च
गृह्यन्ते । इदमत्र द्वितीयज्ञापकम् । यत् तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यमिति तृतीयं
ज्ञापकम् । तदन्यद्धि क्लिष्टं दुःखसत्यं दर्शनप्रहातव्यं भावनाप्रहातव्यं चाविशेषि-
तत्वात् गृह्यते । सर्वत्रगहेतुना हि भावनाप्रहातव्यं पृथग्जनानामिवार्याणामपि
सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति व्याख्यातमेतत् ।
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यमिति । यद्यकुशला अव्याकृतहेतुका अपि भवन्ति न

३१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
स्यादार्यपुद्गलः कामवैराग्यात् परिहीयमाणो यः १ ' तत्प्रथमतः क्लिष्टां चेतनां
सम्मुखीकरोति" इति ? अप्रहीणहेतुमेतत् सन्धायोक्तम् । दर्शनप्रहातव्यो हि
तस्या हेतुः प्रहीणत्वान्नोक्तः ।
उक्तः सर्वत्रगहेतुः ॥
विपाकहेतुः कतमः ?
विपाकहेतुरशुभाः कुशलाश्चैव सास्रवाः ॥ ५४ ॥
अकुशलाः कुशलसास्रवाश्च धर्मा विपाकहेतुः; विपाकधर्मत्वात् ।
कस्मादव्याकृता धर्माः विपाकं न निर्वर्तयन्ति ? दुर्बलत्वात्, पूति-
बीजवत् ।
केवलमकुशलहेतुकाः, प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते । स्यात् आर्यपुद्गलः कामवैराग्यात्
परिहीयमाणो यस्तत्प्रथमतः क्लिष्टां चेतनां सम्मुखीकरोतीति । कामवैराग्यपरिहाणि-
काले हि सा आर्यपुद्गलस्य चेतना सहभूहेतुना च सम्प्रयुक्तकहेतुना अकुशलहेतु-
केव,नाव्याकृतहेतुका; सत्कायान्तग्राहदृष्ट्योः प्रहीणत्वात्-इति प्रज्ञप्तिभाष्यार्थो
लक्ष्यत इति, अनेनाभिप्रायेण चोदयति । वैभाषिक आह—अप्रहीणं हेतुमेतत्
सन्धायोक्तमिति । अप्रहीणं सहभूहेतुं सम्प्रयुक्तकहेतुञ्च सन्धाय अभिप्रेत्य एतत्
प्रज्ञप्तिभाष्यमुक्तम् । दर्शनप्रहातव्यो हि सत्कायदृष्ट्यादिकः तस्याश्चेतनाया
हेतुः । प्रहीणत्वात् दर्शनमार्गेण नोक्तः प्रज्ञप्तिभाष्य इति ।
अकुशलाः कुशलसास्रवाश्चेति । अकुशला अवश्यं सास्रवा एवेति न विशे-
ष्यन्ते । कुशलास्तु द्विप्रकाराः—सास्रवाः, अनास्रवाश्चेति । अतो विशेष्यन्ते ।
ये सास्रवाः कुशलाः, ते विपाकहेतुः, नानास्रवा इति । विपाकधर्मत्वादिति ।
विपक्तिप्रकृतित्वादित्यर्थः ।
दुर्बलत्वात् पूतिबीजवदिति विस्तरः । यथा पूतीनि बीजान्यांभष्यन्दितान्यपि
दुर्बलत्वान्नाङ्कुरोत्पत्तिहेतुर्भवन्ति, एवमव्याकृता धर्मास्तृष्णाभिष्यन्दिता अपि
न विपाकोत्पत्तिहेतुर्भवन्ति; दुर्बलत्वात् । अनास्रवा बलवन्तोऽपि तृष्णानभिष्य-
न्दित्वाद् विपाकं न निर्वर्तयन्ति । यथाद्भिरनभिष्यन्दित्वाच्छुष्काणि बल-
वन्त्यपि सारबीजानि नाङ्कुरं निर्वर्तयन्ति, तद्वत् । पूर्वेषां स्वशक्तिवैकल्यम्,
अपरेषां सहकारिकारणान्तरवैकल्यम् ।
१. यां—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३११
कस्मादनाश्रवाः ? तृष्णानभिष्यन्दितत्वात्, अनभिष्यन्दितसारबीजवत् ।
अप्रतिसंयुक्ता हि किम्प्रतिसंयुक्तं विपाकमभिनिर्वर्तयेयुः !
शेषास्तूभयविधत्वान्निर्वर्तयन्ति विपाकम्¹, साराभिष्यन्दितबीजवत् ।
कथमिदं विज्ञातव्यम्—विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुः ? आहोस्वित् विपाक
एव हेतुर्विपाकहेतुः ? किं चातः ? यदि विपाकस्य हेतुर्विपाकहेतुः, 'विपाकजं
चक्षुः' इति एतन्न प्राप्नोति । अथ विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुः, “कर्मणो
विपाकः” इत्येतन्न प्राप्नोति ।
नैष दोषः, “उभयथापि योगः” इत्युक्तं प्राक् ।
किंप्रतिसंयुक्तमिति । कस्मिन् प्रतिसंयुक्तं किंप्रतिसंयुक्तम् । विपाकमप्रति-
संयुक्ताः कामादिष्वप्रतिसंयुक्ता अनास्रवा अभिनिर्वर्तयेयुः । प्रतिसंयुक्तेन विपाकेन
भवितव्यम्, नाप्रतिसंयुक्तेन; कामधात्वादिप्रतिसंयुक्तधर्मस्वभावत्वात् ।
शेषास्त्विति विस्तरः । अकुशला कुशलसास्रवाश्च शेषा उभयविधत्वात्
उभयप्रकारत्वात् । बलवदभिष्यन्दितप्रकारत्वादित्यर्थः । निर्वर्तयन्ति विपाकं
यथा साराण्यभिष्यन्दितानि बीजा‌न्यङ्कुरम्, तद्वत् ।
विपाकस्य हेतुरिति विस्तरः । यदि विपाक इति भावसाधनो घञ्—
विपक्तिर्विपाक इति । तत्र षष्ठीसमासः—विपाकस्य हेतुरिति । अथ विपच्यते
स्वयमिति कर्मसाधनो घञ् । तत्र कर्मधारयः—विपाक एव हेतुर्विपाकहेतुरिति ।
किं चातः ? कश्चातो दोषः । यदि विपाकस्य हेतुरिति भावसाधनपरिग्रहः,
विपाकजं चक्षुरित्येतन्न प्राप्नोति । न हि चक्षुर्विपक्तेर्जातम् । किं तर्हि ? विपक्ति-
हेतोः कर्मण इत्यर्थः । न हि विपाको हेतुः । अथ विपाक एव हेतुरिति कर्मसाधन-
परिग्रहः, सिद्ध्यते तद् विपाकजं चक्षुरिति । कर्मैव हि विपाकः, विपच्यते इति
कृत्वा । किन्तु कर्मणो विपाक इत्येतन्न प्राप्नोति, विपाको हि कर्मैवोच्यते न
विपक्तिः । कर्मणो विपाक इति चात्र भावसाधनार्थ इष्टे न कर्मसाधनार्थ
इति । तस्मात् कर्मणो विपाक इत्येतन्न प्राप्नोति ।
उभयथापि योग इत्युक्तं प्रागिति । 'विपाकजौपचयिकाः पञ्चाध्यात्मम्”
(अभि० को० १.३६) इत्यत्रोक्तम् । विपाकहेतोर्जाता विपाकजाः, मध्यपदलो-
पाद् गोरथवदिति भावसाधनपरिग्रहः । फलकालप्राप्तं वा कर्म विपाक इत्युच्यते,
विपच्यत इति कृत्वा, तस्माज्जाता विपाकजा इति कर्मसाधनपरिग्रहः । फलं तु
विपक्तिरेवेति विपाकः । फलविवक्षायां भावसाधन एव परिगृह्यत इत्यर्थः ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

३१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अथ विपाक इति कोऽर्थः ? विसदृशः पाको विपाकः । अन्येषां तु हेतूनां
सदृशः पाकः । एकस्योभयथेति वैभाषिकाः । नैव तु तेषां पाको युक्तः ।
पाको हि नाम सन्ततिपरिणामविशेषजः फलपर्यन्तः । न च सहभू-
सम्प्रयुक्तहेत्वोः सन्ततिपरिणामविशेषजं फलमस्ति । न चापि सभागहेत्वादीनां
फलपर्यन्तोऽस्ति; पुनः पुनः कुशलाद्यासंसारफलत्वात् ।
कामधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्रत्ययः, तज्जात्यादयश्च ।
द्विस्कन्धक एकफलः कायवाक्कर्म, तज्जात्यादयश्च । चतुःस्कन्धक एकफलः
कुशलाकुशलाश्चित्तचैत्ताः सह जात्यादिभिः ॥
रूपधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः प्राप्तिः, असंज्ञिसमापत्तिश्च सह
तस्माद् विपाकजं चक्षुरिति मध्यपदलोपात् कर्मसाधनपरिग्रहाद्वा सिध्यति ।
कर्मणो विपाक इति च सिध्यति, भावसाधनपरिग्रहात् । विवक्षितपूर्विका हि
शब्दप्रतिपत्तिरिति । विसदृशः पाको विपाक इति । हेतोर्विसदृशं फलमित्यर्थः ।
हेतुर्हि व्याकृत एव, फलं त्वव्याकृतमेवेति । सहभूहेत्वादीनां तु सदृश एव पाक
इति विशेषणम् । अभिधर्मशास्त्र एवं व्युत्पाद्यते तेनेदं प्रत्यादिश्यते ।
एकस्कन्धको विपाकहेतुरेकफल इति विस्तरः । इह प्राप्तयो वृक्षप्रपाटिकावत्
चित्तादिभ्यः पृथगवस्थिताः । तासां परिपूरकन्यायेन पृथक् फलं वर्ण्यते । एकः
स्कन्धोऽस्येत्येकस्कन्धको विपाकहेतुः । यत्र स्कन्धे प्राप्तयः, तत्रैव च तज्जात्यादय
इत्येकस्कन्धकः, यदेव च प्राप्तीनां फलं तदेव तज्जात्यादीनामिति साधारण-
फलत्वादेकफलः । द्विस्कन्धकः एकफलो विपाकहेतुः । कायवाक्कर्मतज्जात्यादयश्च ।
कायवाक्कर्म्मणो रूपस्कन्धसंगृहीतत्वात् तज्जात्यादीनां च संस्कारस्कन्धसंगृही-
तत्वाद् द्विस्कन्धकः, एकफलश्च, तेषामपृथक्फलत्वात् । चतुस्कन्धक एकफलः
कुशलाकुशलाश्चित्तचैत्ता इति । ते सह जात्यादिभिरिति । तेषां चित्तचैत्तानां
यथायोगं वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानस्कन्धसंगृहीतत्वात् । जात्यादीनाञ्च
संस्कारस्कन्धसंगृहीतत्वाच्चतुःस्कन्धको विपाकहेतुरेकफलः; साधारणफलत्वात्,
न हि चित्तस्यान्यत् फलमन्यच्चैत्तादीनामिति, असमाहितत्वात् । कामधातौ
पञ्चस्कन्धको विपाकहेतुर्नास्ति । न ह्यत्र रूपस्कन्धसंगृहीतं कायवाक्कर्म-
चित्तचैत्तैरेकफलं भवति, पृथक् कलापत्वात् । त्रिस्कन्धकस्तु त्रिष्वपि धातुषु
नास्ति; चित्तचैत्तानामवश्यमेकफलत्वात् । यथायोगं चतुःस्कन्धस्वभावत्वात् ।
रूपधातावेकस्कन्धक इति विस्तरः। प्राप्तिः सह जात्यादिभिः। संस्कारस्कन्ध-
संगृहीतेत्येकस्कन्धकः । तथैव साधारणफलत्वादेकफलः । असंज्ञिसमापत्तिरपि

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१३
जात्यादिभिः । द्विस्कन्धक एकफलः प्रथमे ध्याने विज्ञप्तिः सह जात्यादिभिः ।
चतुःस्कन्धक एकफलः कुशले चेतस्यसमाहिते । पञ्चस्कन्धक एकफलः
समाहिते ॥
आरूप्यधातावेकस्कन्धको विपाकहेतुरे कफलः प्राप्तिः, निरोधसमापत्तिश्च सह
जात्यादिभिः । चतुःस्कन्धकः कुशलाश्चित्तचैत्ताः तज्जात्यादयश्च ।
अस्ति कर्म यस्यैकमेव धर्मायतनं विपाको विपच्यते यस्य जीवितेन्द्रियम् ।
यस्य मनआयतनं तस्य द्वे मनोधर्मायतने । एवं यस्य स्प्रष्टव्यायतनं तस्य त्रीणि
कायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि । एवं यस्य रूपगन्धरसायतनानि । यस्य चक्षुरायतनं
सह जात्यादिभिस्तथैव वक्तव्या, विज्ञप्ते रूपस्कन्धसंगृहीतत्वात्, जात्यादीनां च
संस्कारस्कन्धस्वभावत्वात् । द्विसन्धक एकफलः पूर्ववत् । कुशले चेतस्यसमा-
हितेऽनुपरिवर्त्तिरूपं नास्तीति रूपस्कन्धवर्जितवेदनादिस्कन्धसंगृहीतत्वाच्चतुः-
स्कन्धकः । पञ्चस्कन्धकः समाहिते चेतसि । अनुपरिवर्त्तिरूपस्य चित्तादिभिरेक-
वर्त्तित्वात् ।
आरूप्यधाताविति । विस्तरः—तत्र सर्वमेव रूपं नास्तीत्येकस्कन्धकश्चतुः-
स्कन्धकश्च विपाकहेतुः । प्राप्तिरिति । तत्र सह स्वजात्यादिभिरेकस्कन्धकः
पूर्ववत् । निरोधसमापत्तिरपि सह स्वजात्यादिभिरेकस्कन्धको विपाकहेतुरे कफल
इति सुगमम् ।
अस्ति कर्मेति विस्तरः । यस्य जीवितेन्द्रियं विपाकः, तस्य कर्मणोऽवश्यं
तज्जीवितेन्द्रियं तज्जात्यादयश्च विप्रयुक्ता विपाकः । तच्चैतत् सर्वं धर्मायतन-
संगृहीतमित्येकमायतनं विपाको विपच्यते । यस्य मन आयतनं तस्य द्वे मनो-
धर्मायतने । तस्य हि मनआयतनस्य कलापे अवश्यं वेदनादयः सहभुवो जात्या-
दयश्च विपाकरूपा भवन्ति । वेदनादिजात्यादयो धर्मायतनसंगृहीता इति ते
द्वे मनोधर्मायतने विपाको विपच्यते । एवं यस्य स्प्रष्टव्यायतनमिति । तस्य स्पृष्ट-
व्यस्यावश्यं जात्यादयः सन्तीति धर्मायतनमपि विपच्यते । न केवलं स्प्रष्ट-
व्यायतनमिति द्वे आयतने तस्य विपच्येते । यस्य कायायतनं तस्य त्रीणि । तदेव
कायायतनं स्प्रष्टव्यायतनं च तदाश्रयभूतचतुष्कम्, तस्यावश्यं भूतचतुष्का-
श्रितत्वात् । तस्य च जात्यादिभिर्भवितव्यमिति धर्मायतनमपि तत्र तृतीयं
विपच्यते । एवमिति । विस्तरः—एवं यस्य रूपगन्धरसायतनानामन्यतमद्
विपाकस्तस्य त्रीण्यायतनानि विपाकः । तदेवायतनं रूपादीनामन्यतमत् स्प्रष्ट-
व्यायतनं च तदाश्रयभूतस्वभावं धर्मायतनं च तज्जात्यादिस्वभावमिति । यस्य

३१४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तस्य चत्वारि चक्षुःकायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि । एवं यस्य श्रोत्रघ्राणजिह्वा-
यतनानि ।
अस्ति तत् कर्म यस्य पञ्च षट् सप्ताष्टौ नव दशैकादशायतनानि विपाको
विपच्यते ।
चक्षुरायतनम्, तस्य चत्वारि । तदेव चक्षुःकायतनं चावश्यं चक्षुषः काय-
प्रतिबद्धवृत्तित्वात् । स्प्रष्टव्यधर्मायतने च पूर्ववत् । एवं यस्येति विस्तरः । एवं
यस्य श्रोत्रादीनामन्यतमद् विपाकस्तस्यापि चत्वार्यायतनानि विपाकः । तदेव
श्रोत्रादीनामन्यतमायतनं कायस्प्रष्टव्यधर्मायतनानि च पूर्ववत् ।
अस्ति तत् कर्मेति । विस्तरः—पञ्च यावदेकादशायतनानीति सम्भवतः ।
न तु द्वादशायतनानि विपाकः, शब्दायतनस्याविपाकस्वभावत्वात् ।
[L12

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१५
विचित्राविचित्रफलत्वात् कर्मणो बाह्यबीजवत् । तद्यथा—बाह्यानि बीजानि
कानिचिद् विचित्रफलानि भवन्ति । तद्यथा—पद्मदाडिमन्यग्रोधादीनाम् ।
कानिचिदविचित्रफलानि । तद्यथा—यवगोधूमादीनाम् ।
एकाध्विकस्य कर्मणस्त्रैध्विको विपाको विपच्यते । न तु त्रैध्विकस्या-
प्येकाध्विकः, मा भूदतिन्यूनं हेतोः फलमिति । एकमेकक्षणिकस्य बहुक्षणिकः;
यदेकस्य कर्मणो निकायसभागो विपाकोऽन्यस्य जीवितेन्द्रियम्, अन्यस्यैव च
मनआयतनादीनीति । ब्रूयास्त्वम्—यथा यस्य चक्षुरायतनं तस्य चक्षुःकाय-
स्प्रष्टव्यधर्मायतनानीति वचने यस्य चक्षुरायतनं विपाकस्तस्य कायायतन-
मावश्यकत्वात्, एवं मनआयतनादीन्यपि तस्यैव कर्मणो विपाक इति ? तन्न;
क्वचिदेव कस्यचित् प्रतिबद्धवृत्तित्वात् । न हि विना कायेन्द्रियेण चक्षुरिन्द्रिय-
प्रादुर्भावोऽस्तीत्यसममेतत् ।
आचार्यसङ्घभद्रस्त्वाह—अस्ति कर्म यस्य धर्मायतनमेव विपाको विपच्यते,
यस्य जीवितेन्द्रियम्, यस्य चक्षुरायतनम्, तस्य पञ्च—चक्षुःकायरूपस्प्रष्टव्य-
धर्मायतनानि । एवं यावज्जिह्वायतनम् । यस्य कायायतनम्, तस्य चत्वारः—
कायरूपस्प्रष्टव्यधर्मायतनानीति । रूपाविनाभावित्वाद् रूपायतनमपि तस्यैव
चक्षुर्निर्वर्तकस्य कर्मणो विपाक इति समयान्तरमिच्छति ।
अयं त्वाचार्यो न रूपायतनमवश्यं तस्यैव कर्मणो विपाक इत्यपरं पक्षमव-
लम्बते—यस्य कायायतनं तस्य त्रीणि, यस्य चक्षुरायतनं तस्य चत्वारि
इति । न ह्यन्योन्यमविनाभाविनो जीवितनिकायसभागादीन्यावश्यकमेकस्यैव
कर्मणो विपाक इत्यभिप्रायः ।
तावेतो पक्षौ विभाषाकारैर्लिखितौ¹ । तयोर्यो यस्मै रोचते, स तेन परि-
गृह्यते । इत्यलं प्रसङ्गेन ।
अथ कथं कस्यचित् कर्मण एकमायतनं विपाको विपच्यत । कस्यचिद्
यावदेकादश ? इत्यत आह—विचित्राविचित्रफलत्वात् कर्मणो बाह्यबीजवदिति ।
विस्तरः—पद्मदाडिमन्यग्रोधादीनां बीजानि विचित्रफलानि । मूलाङ्कुरनालपत्र-
केशरकिञ्जल्ककर्णिकारैश्च रूप्यं हि सूक्ष्मबीजादीनाम् । अनेकस्कन्धशाखाविटप-
पत्रपल्लवाङ्कुरपुष्पफलसमृद्धाश्च न्यग्रोधादयः पादपा जलधरायमाणा दृश्यन्ते ।
कानिचिदविचित्रफलानि । तद्यथा यवगोधूमादीनां बीजानि । एकरूपफल-
त्वात् । बीजधर्मंतेषा ।
एकाध्विकस्य कर्मणोऽतीतस्य त्रैध्विको विपाको विपच्यते अतीतप्रत्युत्पन्ना-
१. विभाष्यकारै०—इति मुद्रितः पाठः ।

३१६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
न तु विपर्ययात् । न च कर्मणा सह विपाको विपच्यते, नाप्यनन्तरम्; समन्तर-
प्रत्ययाकृष्टत्वात् समन्तरक्षणस्य । प्रवाहापेक्षो हि विपाकहेतुः ॥ ५४ ॥
अथ क एषां हेतूनामध्वनियमः ? उक्तमेषामर्थतोऽध्वनियमः, न तु सूत्रित
इत्यतः सूत्र्यते—
सर्वत्रगः सभागश्च द्वयध्वगौ
अतीतप्रत्युत्पन्नावेव अनागतौ न स्तः । उक्तं चात्र कारणम् ।
नागतः, न तु विपर्ययादिति । बहुक्षणिकस्य कर्मण एकक्षणिकः । मा भूदति-
न्यूनं हेतोः फलमिति वर्तते । न च कर्मणा सह विपाको विपच्यते । सहोत्पन्ने
सहभूसम्प्रयुक्तकहेतोर्व्यापारात्, विपाकहेतोश्च विसदृशपाकापेक्षत्वात् । नाप्यन-
न्तरं विपाको विपच्यते । किं कारणम् ? समनन्तरप्रत्ययाकृष्टत्वात् समनन्तर-
क्षणस्य । यस्मात् समनन्तरक्षणः समनन्तरप्रत्ययबलेनाकृष्टः, न विपाकहेतु-
बलेन । यद्यप्यसौ समनन्तरप्रत्ययो विपाकहेतुरित्थं चैतदेव, यस्मात् समन-
न्तरक्षणो विपाकहेतोः समनन्तरप्रत्ययात् कदाचित् कुशलः, कदाचिदकुशलः,
कदाचिदव्याकृतः, अन्यथा हि अव्याकृत एव स्यात् । अथ वा — समनन्तर-
क्षणस्याविपाकस्वभावस्य समनन्तरप्रत्ययाकृष्टत्वादित्यभिप्रायः । प्रवाहापेक्षो
हि विपाकहेतुश्चित्तचेत्तादिप्रवाहे सत्यतिक्रान्ते विपाकहेतुर्विपाकं दद्यात् ।
धर्मतैवेत्यभिप्रायः ॥ ५४ ॥
उक्तमेषामर्थतोऽध्वनियम इति । अर्थत उक्तो न शब्दत इत्यर्थः । द्विविधं हि
वचनम्—स्वशब्दाभिहितम्, अर्थोक्तं च । कथम् ?
“सभागहेतुः सदृशः स्वनिकायभुवोऽग्रजाः” ( अभि० को० २.५२ ) तथा
“सर्वत्रगाख्यः क्लिष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः” ( अभि० को० २.५४ ) इति
वचनात् । सभागसर्वत्रगहेतू अतीतप्रत्युत्पन्नावेव स्तः, नानागतौ । अविशेष-
वचनादेव सहभूसम्प्रयुक्तकविपाकहेतवस्त्रैयध्विका इत्यर्थत उक्ताः । सभाग-
सर्वत्रगहेतू एव हि पूर्वोत्पन्नौ, पूर्वोत्पन्नावेव च तावित्यवधारणात् । परस्पर-
फलत्ववचनात्, चित्ताद्यकुशलादिस्वाभाव्याच्चैषामनध्वपतितत्वं व्यावर्ति-
तम् । सूत्र्यत इति । सूत्रं सूत्री वा क्रियते सूत्र्यते । उक्तं चात्र कारणमिति ।
कथमुक्तम् ? निष्यन्दफलेन हि सफलः सभागहेतुः, तच्चानागतस्यायुक्तम्;
पूर्वपश्चिमताभावादित्येवमादि । यच्चैतत् कारणमुक्तं सभागहेतोः, सर्वत्रग-
हेतोरप्युक्तरूपं वेदितव्यम् । सभागहेतुकल्पो हि सर्वत्रगहेतुः । सभाग-
हेतुर्हि क्लिष्टः क्लिष्टानाम्, सर्वत्रगहेतुरपि क्लिष्टः क्लिष्टानामेव ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेन त्वयं सभागहेतोः पृथग्व्यवस्थाप्यत इति

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१७
त्र्यध्वगास्त्रयः ।
सहभू-सम्प्रयुक्तक-विपाकहेतवस्त्रिकालाः । कारणहेतुस्तु कालनियमानुप-
दर्शनात् । सर्वाध्वकश्चाध्वविनिर्मुक्तश्च² वेदितव्यः ।
उक्ता हेतवः ॥
किं पुनस्तत्फलं यस्यैते हेतवः ?
संस्कृतं सविसंयोगं फलं
फलं धर्माः । कतमे ? "संस्कृता धर्माः प्रतिसंख्यानिरोधश्च”
( ) इति शास्त्रम् ।
एवं तर्हि फलत्वादसंस्कृतस्य हेतुना भवितव्यम्, यस्य तत् फलम्; हेतु-
त्वाच्च फलेन भवितव्यम्, यस्य तद्धेतुः ?
संस्कृतस्यैव धर्मस्य हेतुफले भवतः,
नासंस्कृतस्य ते ॥ ५५ ॥
उक्तमेतत् । सभागहेतुवदेव चायं नानागतः, निष्यन्दफलेन च सफल इति,
तद्वदेवास्य वार्त्ता ।
“त्र्यध्वकास्त्रयः” इति । त्र्यध्वका एव त्रयस्त्रय एव त्र्यध्वका इत्यवधार-
णात् । कारणहेतुरन्यथा भवति । कथं चान्यथा ? सर्वाध्वकश्चाध्वविनिर्मुक्त-
श्चेति । स्वतोऽन्ये हि स्वभाववर्ज्याः सर्वधर्माः कारणहेतुरिति । अत एवमेव
भवति, नान्यथा ।
हेतुः फलमित्यन्योन्यापेक्षयैतद्द्वयमित्यतः पृच्छति—किं पुनस्तत् फलं यस्यै-
तद्धेतव इति ।
“संस्कृतं सविसंयोगं फलम्” इति । आकाशाप्रतिसंख्यानिरोधवर्ज्याः सर्व-
धर्माः फलमित्युक्तं भवति ।
एवं तर्हीति विस्तरः । फलत्वादसंस्कृतस्य फलमसंस्कृतमिति कृत्वा हेतुना
स्वतोऽन्येनास्य भवितव्यम् । यस्य हेतोस्तदसंस्कृतं फलम् । हेतुत्वाच्चासंस्कृतस्य
स्वतोऽन्येनास्य फलेन भवितव्यम्, यस्य फलस्य तदसंस्कृतं हेतुः । नासंस्कृतस्य
ते हेतुफले । असंस्कृतं प्रतिसंख्यानिरोधलक्षणं विसंयोगफलं भवति । न च
तस्य हेतुः, अजन्यत्वात् । हेतुश्च भवति; संस्कृतोत्पादाविघ्नभावावस्थानात् ।
न च तस्य फलं व्यवस्थाप्यते, फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वाच्च । अत एव च
२. ०विप्रयुक्तश्च—का० ।

३१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
किं कारणम् ? षड्विधहेत्वसम्भवात्, पञ्चविधफलासम्भवाच्च ।
कस्मान् मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते ? यस्मात् स उत्पादाविघ्न-
भावेन व्यवस्थापितः, न चासंस्कृतमुत्पत्तिमत् ।
कस्येदानीं तत्फलम् ? कथं वा मार्गस्य फलम् ? तद्बलेन प्राप्तेः ।
षड्विधहेत्वसम्भवादिति । विस्तरः—न सहभूहेतुरस्य सम्प्रयुक्तकहेतुर्वा सम्भ-
वति; तन्न कस्यचिद् धर्मस्यासहभवत्वात्, असम्प्रयोगाच्च । न सभागहेतुरस्य
कश्चिद् भवति, असंस्कृतस्यासदृशत्वात्, समानभूमिकत्वायोगाच्च । अत एव
चास्य न सर्वत्रगहेतुः, अस्य चाक्लिष्टत्वात् । न चास्य विपाकहेतुः, असंस्कृत-
स्याविपाकस्वभावत्वात् । विपाको हि सत्त्वसंख्यातो धातुपतितो धर्मः ।
अनुत्पाद्यत्वादेव चास्यैते हेतवो न भवन्ति । अनुत्पाद्यत्वादेव चास्य कारणहेतुर्न
भवति । अत एवोच्यते—कस्मान्मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते ? यस्मात्
स उत्पादाविघ्नभावेन व्यवस्थापितः, न चासंस्कृतमुत्पत्तिमदिति । अनध्वपति-
तत्वाच्चास्य हेतवो न भवन्ति, अध्वपतितस्य हि धर्मस्य हेतुर्व्यवस्थाप्यते । एवं
षड्विधहेत्वसम्भवान्नासंस्कृतस्य हेतुः । पञ्चविधफलासम्भवाच्च नासंस्कृतस्य
फलम् । कस्मात् ? सामान्यतस्तावदध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदाना-
समर्थत्वात् । तथा ह्युक्तम्—
“वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति द्वौ प्रयच्छतः” ( अभि० का० २.५९ )
इत्येवमादि । किञ्च न तावदधिपतिफलं भवति ? तद्धि सहोत्पन्नं पश्चादुत्पन्नं
चेष्यते ।
“अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम्” (अभि० को० २.५८) इति ।
तच्चानुत्पत्तिमदिति नास्य सहजं पश्चाज्जातं वा फलं भवति, अनुपत्तिमत्त्वादेव ।
न च निष्यन्दफलम्, उत्पत्तिमतो हि सदृशो धर्म उत्पत्तिमन् निष्यन्दफलम् ।
अत एव च न पुरुषकारफलम्; असंस्कृतस्य पुरुषकाराभावात् । यस्य हि बलेन य
उत्पद्यते प्राप्यते वा, स तस्य पुरुषकारफलम् । अत एव च न विसंयोगफलम्,
मार्गस्यैव हि वलेन विसंयोगः प्राप्यः, न चासंस्कृतो मार्ग इति । न चापि
विपाकफलम्; विपाकहेतुवैधर्म्यात् । सास्रवो हि विपाकहेतुः, न चासंस्कृतं
सास्स्रवमिति । अथ वा—पञ्चविधफलासम्भव इति नासंस्कृतस्य फलं
सम्भवति ।
यदि मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते कस्येदानीं तत् फलम् ? हेतुमता
हि फलेन भवितव्यम्, कथं वा केन वा प्रकारेण तत् फलम् ? आह—
यत्तावदुक्तं कस्येदानीं तत्फलमिति, मार्गस्य । यदप्युक्तं कथं वा तत् फलमिति,

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१९
प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति ? तस्यामेव सामर्थ्यान्न विसंयोगः ।
अन्यथा ह्यस्य प्राप्तौ सामर्थ्यमन्यथा विसंयोगे । कथमस्य प्राप्तौ सामर्थ्यम् ?
उत्पादनात् । कथं विसंयोगे ? प्रापणात् । तस्मान्न तावदस्य कथञ्चिदपि हेतुः ।
फलं चास्य विसंयोगः ।
अथासत्यधिपतिफले कथमसंस्कृतं कारणहेतुः ? उत्पत्त्यनावरणभावेन कारण-
हेतुः । न चास्य फलमस्ति; अध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वात् ।
नैव हि क्वचिदसंस्कृतं भगवता हेतुरित्युक्तम् । उक्तं तु पर्यायेण हेतु-
रिति सौत्रान्तिकाः ।
कथमुक्तम् ?
फलं तद्बलेन । मार्गबलेन प्राप्तेरित्यर्थः । अथ वैवं पदसम्बन्धः—कस्य तत्
फलमिति, मार्गस्य तत् फलम् । कथं वा तत्फलमिति, तद्बलेन प्राप्तेरिति ।
प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति । तस्यागेव प्राप्तौ तस्य मार्गस्य
सामर्थ्यान्न विसंयोगः । किम् ? मार्गस्य फलमित्यधिकृतम् । तत्रासामर्थ्यादिति ।
एवं तत्र विसंयोगे मार्गस्यासामर्थ्यादित्यर्थः । तस्मान्न च तावदस्य मार्गः
कथञ्चिदपि हेतुः । षण्णां हेतूनामन्यतमोऽपि हेतुरस्य मार्गो न भवति । फलं
चास्य विसंयोगः । प्राप्यं फलं न जन्यमित्यभिप्रायः । पञ्चविधो हि हेतुरिति
केचिदिच्छन्ति—कारकाः, ज्ञापकः, व्यञ्जकः, ध्वंसकः, प्रापकश्चेति । कारको
हेतुर्बीजमङ्कुरस्य, ज्ञापको धूमोऽग्नेः, व्यञ्जको दीपो घटस्य, ध्वंसको मुद्गरो
घटस्य, प्रापको रथो देशान्तरप्रापणीयस्येति । तदेवं मार्गः प्रापकोऽस्य, न
जनको हेतुः । प्राप्यं च विसंयोगफलं न जन्यमिति दर्शितं भवति ।
अथासत्यधिपतिफल इति । विस्तरः-असंस्कृतस्य यदि फलं सपादधिपतिफलं
स्यात्; तस्य कारणहेतुत्वेन व्यवस्थापनात् । “नासंस्कृतस्य ते” इति वचनात्
तदप्यस्य निवारितमिति परिच्छिन्ने चोदकः पृच्छति-अथासत्यधिपतिफले
कथमसंस्कृतं कारणहेतुः । उत्पत्त्यनावरणभावेन कारणहेतुः, उत्पत्त्यनावरणभाव-
वचनात् । संस्कृतमेव प्रतीदमसंस्कृतं कारणहेतुर्व्यवस्थाप्यते, नामंस्कृतं प्रतीति
दर्शितं भवति । कस्मादस्य संस्कृतवत् फलं न व्यवस्थाप्यते ? इत्यत आह—
न चास्य फलमस्ति; अध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वादिति । अध्व-
संगृहीतस्यैव हि धर्मस्य फलप्रतिग्रहणदानसामर्थ्यमस्ति, नान्यस्य । वक्ष्यति
हि—“वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति द्वौ प्रयच्छतः” ( अभि० को० २.५९ )
इति । उक्तं तु पर्यायेणहेतुरिति । पर्यायेणोक्तम्, न स्वशब्देनेत्यर्थः ।