अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०९
किमार्यपुद्गलस्यापि क्लिष्टा धर्माः सर्वत्रगहेतुकाः ? सर्व एव क्लिष्टा धर्मा
दर्शनप्रहातव्यहेतुका इति काश्मीराः । तथा प्रकरणेऽप्युक्तम्
“दर्शनप्रहातव्यहेतुका धर्माः कतमे ? क्लिष्टा धर्माः, यश्च दर्शनप्रहातव्यानां
धर्माणां विपाक इति । अव्याकृतहेतुका धर्माः कतमे ? अव्याकृता संस्कृता धर्मा
अकुशलाश्चेति । दुःखसत्यं स्यात् सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति
विस्तरो यावन्न सत्कायदृष्टेः । तेषां च धर्माणां जातिं जरां स्थितिमनित्यतां च
स्थापयित्वा यत्तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यम्” ( ) इति ।
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यं कथं नीयते “स्याद्धर्मोऽकुशलहेतुक एव ।
गच्छन्तीति सर्वत्रगाः । अत एवोक्तम्—“सत्कायदृष्टिमूलकाः सर्वक्लेशाः
सत्कायदृष्टिप्रभवाः सत्कायदृष्टिसमुदयाः” इति; आत्मग्राहद्वारेण रागमानप्रति-
घादिसमुदाचारात् ।
किमार्यपुद्गलस्यापीति । सर्वत्रगा आयपुद्गलस्य सर्व एव प्रहीणाः, दर्शनप्रहात-
व्यत्वात् । रागादयश्च शैक्षाणां समुदाचरन्ति । ते रागादयस्तेषां न सर्वत्रग-
हेतुका इति मन्यमान एवं पृच्छति । क्लिष्टा धर्मा इति । अविशेषितत्वात् पृथ-
ग्जनार्यसन्तानजा इति गम्यते । यश्च दर्शनप्रहातव्यानां धर्माणां विपाक इति ।
अर्थपरिसमाप्त्यर्थमेतदुक्तम्, नैतदुदाहरणम् । अव्याकृताः संस्कृता धर्मा इति ।
निवृताव्याकृता अनिवृताव्याकृताश्च गृह्यन्ते । निवृताव्याकृताः कामधातौ
सत्कायान्तग्राहदृष्टितत्सम्प्रयुक्तममूर्च्छा धर्मा रूपारूप्यावचराश्च क्लिष्टा धर्माः ।
संस्कृतग्रहणमाकाशाप्रतिसंख्यानिरोधनिरासार्थम् । “परमव्याकृते ध्रुवे”
(अभि० को० ४.११) इति तयोरव्याकृतत्वात् । तत्र कामवाचराः क्लिष्टा
धर्मा यथायोगं सभागसर्वत्रगसहभूसम्प्रयुक्तकहेतुभूतैस्तैरेव सत्कायदृष्ट्यादिभि-
रव्याकृतहेतुकाः, नान्यै रागादिभिः । ऊर्ध्वभूमिकस्त्वन्यैरपीति सुगममेतत् ।
अनिवृताव्याकृताः सभागहेतुनानिवृताव्याकृतहेतुकाः । अकुशलाः कामा-
वचरा रागादयः । ते च सर्वत्रगहेतुना सत्कायदृष्ट्यादिहेतुकाः । इदमत्रोदा-
हरणम् । अकुशलाश्चेति ह्यविशेषितत्वाद् दर्शनप्रहातव्या भावनाप्रहातव्याश्च
गृह्यन्ते । इदमत्र द्वितीयज्ञापकम् । यत् तदन्यत् क्लिष्टं दुःखसत्यमिति तृतीयं
ज्ञापकम् । तदन्यद्धि क्लिष्टं दुःखसत्यं दर्शनप्रहातव्यं भावनाप्रहातव्यं चाविशेषि-
तत्वात् गृह्यते । सर्वत्रगहेतुना हि भावनाप्रहातव्यं पृथग्जनानामिवार्याणामपि
सत्कायदृष्टिहेतुकं न सत्कायदृष्टेर्हेतुरिति व्याख्यातमेतत् ।
इदं तर्हि प्रज्ञप्तिभाष्यमिति । यद्यकुशला अव्याकृतहेतुका अपि भवन्ति न