अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०३
किं पुनः मार्ग एव समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवति ? नेत्याह । लौकिका
अपि हि—
प्रयोगजास्तयोरेव
समविशिष्टयोः सभागहेतुर्भवन्ति, न न्यूनस्य । यथा कतमे ? इत्याह—
श्रुतचिन्तामयादिकाः ।
एते हि प्रायोगिकाः श्रुतचिन्ताभावनामया गुणाः समविशिष्टयोरेव हेतुः, न
न्यूनानाम् । तद्यथा—कामावचराः श्रुतमयाः श्रुतचिन्तामयानाम्, चिन्तामया-
श्चिन्तामयानाम्; भावनामयाभावात् । रूपावचराः श्रुतमयाः, श्रुतभावनामयानां
चिन्तामयाभावात् । भावनामया भावनामयानामेव । आरूप्यावचरा भावनामया
भावनामयानामेव । तेषामपि नवप्रकारभेदात् मृदुमृदवः सर्वेषां मृदुमध्या
अष्टानाम्—इत्येषा नीतिः ।
क्तमार्गास्तु तत्सन्ताने सम्मुखीभवेयुरपि, यदीन्द्रियसञ्चारः क्रियेत । तस्मादुत्पन्नः
श्रद्धानुसारिमार्गोऽनुत्पत्तिधर्मिणो धर्मानुसारिमार्गस्य श्रद्धाविमुक्तदृष्टि प्राप्तसमय-
विमुक्तअसमयविमुक्तमार्गाणां च यथायोगमनागतानामुत्पत्तिधर्माणामनुत्पत्ति-
धर्माणं वा समविशिष्टानां सभागहेतुरिति ।
आचार्य्यभदन्तस्त्वाह—‘‘उत्पन्नः धर्मानु-
सारिमार्गस्य दृष्टि प्राप्तमार्गस्य वा हेतुः, यदा श्रद्धानुसार्यादय इन्द्रियाणि सञ्चा-
रयन्तो धर्मानुसारिमार्गादीन् सम्मुखीकुर्वन्ति’’ तदयुक्तम्; न हि श्रद्धानुसारीन्द्रि
याणि सञ्चरन्ति, श्रद्धाविमुक्तादयस्तु सञ्चरेयुः ॥ ५२ ॥
प्रायोगिका इति । प्रयोगेण निर्वृत्ताः प्रायोगिकाः, प्रायोगिकग्रहणमुपपत्ति-
प्रतिलम्भिकनिरासार्थम् ।
कामावचराः श्रुतमया इति । ये बुद्धवचनश्रुतेन निष्पन्नाः, ते श्रुतमयाः ।
चिन्तामयाश्च चिन्तामयानामिति, चिन्तामयानामेव न श्रुतमयानाम्, “तयो-
रेव समविशिष्टयोः” इति वचनात् । भावनामयाभावादिति । कामधातोरसमाहि-
तत्वाद् भावनामया न सन्ति । चिन्तामयाभावादिति । यदा हि चिन्तयितुमार-
भन्ते, तदैषां समाधिरेवोत्निष्ठत इति चिन्तामयाभावकारणम् ।
तेषामपीति । श्रुतमयादीनाम् । मृदुमृदवः सर्वेषामिति । मृदुमृदवो मृदुमृद्व-
न्तराणां समानां मृदुमध्यादीनां चान्येषामष्टानां विशिष्टानामिति सर्वेषां
सभागहेतुः । मृदुमध्या अष्टानाम् । मृदुमृदुप्रकारमपास्य तस्य न्यूनत्वात् । एषा