अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०१
कथं पुनरूर्ध्वभूमिकस्याधोभूमिको मार्गः समो वा भवति ? विशिष्टो
वा ? इन्द्रियतः, हेतूपचयतश्च ।
विमुक्तमार्गस्य चेति द्वयोः सभागहेतुः । न तु श्रद्धाधिमुक्तमार्गः श्रद्धानुसारि-
धर्मानुसारिमार्गयोर्हेतुः; पूर्वकालीनत्वाद् दर्शनमार्गस्य, भावनामार्गस्य च
विशिष्टत्वात् । एवमन्यत्रापि योज्यम् । धर्मानुसारिमार्गो धर्मानुसारिमार्गान्तरस्य
दृष्टिप्राप्तसमयविमुक्तमार्गयोश्चेति त्रयाणां सभागहेतुः । दृष्टिप्राप्तमार्गो दृष्टि-
प्राप्तमार्गान्तरस्यासमयविमुक्तमार्गस्य चेति द्वयोः । असमयविमुक्तमार्गस्यासमय-
विमुक्तमार्गान्तरस्यैवैकस्य सभागहेतुः । न तु धर्मानुसारिमार्गः श्रद्धानुसारि-
मार्गस्य सभागहेतुः; धर्मानुसारिमार्गेन्द्रियतो विशिष्टत्वात् । नापि श्रद्धाधि-
मुक्तमार्गेन्द्रियतो विशिष्टत्वात्, नापि समयविमुक्तमार्गेन्द्रियतो विशिष्ट-
त्वात् । समयविमुक्तमार्गस्तर्हीन्द्रियतो विशिष्टस्य दृष्टिप्राप्तमार्गस्य सभागहेतुः
प्राप्नोति ? न प्राप्नोति, अशैक्षमार्गसंगृहीतत्वात् । नहि पूर्वकालीनं फलं
पश्चात्कालीनो हेतुरिति । दृष्टिप्राप्तमार्गः पुनः समयविमुक्तमार्गस्य न सभाग-
हेतुः; इन्द्रियतो न्यूनत्वात् ।
कथं पुनरिति । विस्तरः—कथं पुनरूर्ध्वभूमिकस्य द्वितीयध्यानात् प्रभृति
यावदाकिञ्चन्यायतनभूमिकस्य दर्शनमार्गस्य भावनामार्गस्य वा अशैक्ष-
मार्गस्य वा यथायोगमधोभूमिको मार्गो विज्ञानानन्त्यायतनात् प्रभृति
यावदनागम्यभूमिको यथायोगं दर्शनमार्गो भावनामार्गो वा अशैक्षमार्गो वा
समो वा विशिष्टो वा भवति । कथञ्च न भवितव्यम् ? हीनत्वादधराया भूमेः ।
इन्द्रियतो हेतूपचयतश्च । इन्द्रियतस्तावत् समो भवति विशिष्टो वा, दर्शनमार्गे
श्रद्धानुसारिमार्गश्चतुर्थध्यानभूमिकोऽधरभूमिकस्य तस्यैव श्रद्धानुसारिमार्गस्य
समः; उभयोर्मृद्विन्द्रियत्वात् । तस्यैवाधरभूमिको धर्मानुसारिमार्गो विशिष्टः,
तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् ।
नुसारिमार्गस्य समः । एवमेतावेव श्रद्धानुसारिधर्मानुसारिमार्गौ चतुर्थध्यान-
भूमिकावधरभूमिकयोर्भावनाशैक्षमार्गयोः प्रत्येकं भूमीन्द्रियभेदभिन्नयोः समौ
वा विशिष्टौ वेति संभवतो योज्यौ । तथा भावनामार्गे आकिञ्चन्यायतन-
भूमिकस्य श्रद्धाधिमुक्तमार्गस्याधरभूमिकः श्रद्धाधिमुक्तमार्गः समः; उभयो-
र्मृद्विन्द्रियत्वात् । तस्यैवाधरभूमिको दृष्टिप्राप्तमार्गो विशिष्टः, तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् ।
तथा तस्यैव समयविमुक्तमार्गोऽधरभूमिकः समः, उभयोर्मृद्विन्द्रियत्वात् । तस्यैवा-
समयविमुक्तमार्गोऽधरभूमिको विशिष्टः, तीक्ष्णेन्द्रियत्वात् । एवमशैक्षमार्गे आकि-
ञ्चन्याय(तन)भूमिकस्याशैक्षमार्गस्याधरभूमिकः समो विशिष्टो वेति यथायोगं
योज्यम् । अनया दिशा सर्वभूमयो योज्याः ।