अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३१९
प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति ? तस्यामेव सामर्थ्यान्न विसंयोगः ।
अन्यथा ह्यस्य प्राप्तौ सामर्थ्यमन्यथा विसंयोगे । कथमस्य प्राप्तौ सामर्थ्यम् ?
उत्पादनात् । कथं विसंयोगे ? प्रापणात् । तस्मान्न तावदस्य कथञ्चिदपि हेतुः ।
फलं चास्य विसंयोगः ।
अथासत्यधिपतिफले कथमसंस्कृतं कारणहेतुः ? उत्पत्त्यनावरणभावेन कारण-
हेतुः । न चास्य फलमस्ति; अध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वात् ।
नैव हि क्वचिदसंस्कृतं भगवता हेतुरित्युक्तम् । उक्तं तु पर्यायेण हेतु-
रिति सौत्रान्तिकाः ।
कथमुक्तम् ?
फलं तद्बलेन । मार्गबलेन प्राप्तेरित्यर्थः । अथ वैवं पदसम्बन्धः—कस्य तत्
फलमिति, मार्गस्य तत् फलम् । कथं वा तत्फलमिति, तद्बलेन प्राप्तेरिति ।
प्राप्तिरेव तर्हि मार्गस्य फलं प्राप्नोति । तस्यागेव प्राप्तौ तस्य मार्गस्य
सामर्थ्यान्न विसंयोगः । किम् ? मार्गस्य फलमित्यधिकृतम् । तत्रासामर्थ्यादिति ।
एवं तत्र विसंयोगे मार्गस्यासामर्थ्यादित्यर्थः । तस्मान्न च तावदस्य मार्गः
कथञ्चिदपि हेतुः । षण्णां हेतूनामन्यतमोऽपि हेतुरस्य मार्गो न भवति । फलं
चास्य विसंयोगः । प्राप्यं फलं न जन्यमित्यभिप्रायः । पञ्चविधो हि हेतुरिति
केचिदिच्छन्ति—कारकाः, ज्ञापकः, व्यञ्जकः, ध्वंसकः, प्रापकश्चेति । कारको
हेतुर्बीजमङ्कुरस्य, ज्ञापको धूमोऽग्नेः, व्यञ्जको दीपो घटस्य, ध्वंसको मुद्गरो
घटस्य, प्रापको रथो देशान्तरप्रापणीयस्येति । तदेवं मार्गः प्रापकोऽस्य, न
जनको हेतुः । प्राप्यं च विसंयोगफलं न जन्यमिति दर्शितं भवति ।
अथासत्यधिपतिफल इति । विस्तरः-असंस्कृतस्य यदि फलं सपादधिपतिफलं
स्यात्; तस्य कारणहेतुत्वेन व्यवस्थापनात् । “नासंस्कृतस्य ते” इति वचनात्
तदप्यस्य निवारितमिति परिच्छिन्ने चोदकः पृच्छति-अथासत्यधिपतिफले
कथमसंस्कृतं कारणहेतुः । उत्पत्त्यनावरणभावेन कारणहेतुः, उत्पत्त्यनावरणभाव-
वचनात् । संस्कृतमेव प्रतीदमसंस्कृतं कारणहेतुर्व्यवस्थाप्यते, नामंस्कृतं प्रतीति
दर्शितं भवति । कस्मादस्य संस्कृतवत् फलं न व्यवस्थाप्यते ? इत्यत आह—
न चास्य फलमस्ति; अध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदानासमर्थत्वादिति । अध्व-
संगृहीतस्यैव हि धर्मस्य फलप्रतिग्रहणदानसामर्थ्यमस्ति, नान्यस्य । वक्ष्यति
हि—“वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति द्वौ प्रयच्छतः” ( अभि० को० २.५९ )
इति । उक्तं तु पर्यायेणहेतुरिति । पर्यायेणोक्तम्, न स्वशब्देनेत्यर्थः ।