अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
स पुनः—
समविशिष्टयोः ॥ ५२ ॥
न न्यूनस्य हेतुर्भवति । तद्यथा---दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिस्तस्या एवानागतायाः
सभागहेतुर्विशिष्टस्य च यावदनुत्पादज्ञानस्य । अनुत्पादज्ञानमनुत्पादज्ञानस्यैव;
अन्यविशिष्टाभावात् ।
दर्शनभावनाऽशैक्ष्यमार्गास्त्रिद्व्येकेषाम् । तत्रापि मृद्विन्द्रियमार्गो मृदुतीक्ष्णे-
न्द्रियमार्गस्य हेतुः। तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्यैव । तद्यथा-श्रद्धानुसारि-
श्रद्धाधिमुक्तसमयविमुक्तमार्गाः षण्णां चतुर्णां द्वयोश्च । धर्मानुसारिदृष्टिप्राप्तासमय-
विमुक्तमार्गाः त्रयाणां द्वयोरेकस्य ।
एवं तर्हि सर्वः सर्वस्य सभागहेतुः प्राप्नोति ? अत आह—"सम-
विशिष्टयोः" इति । अन्योन्यग्रहणं तर्हि किमर्थम् ? ऊर्ध्वभूमिकाधरभूमिकयो-
रन्योन्यमित्येवमर्थम् । ऊर्ध्वभूमिकोऽप्यधरभूमिकयोः समविशिष्टयोः सभाग-
हेतुर्भवति, अधरभूमिकोऽप्यूर्ध्वभूमिकयोरिति । तद्यथेति । विस्तरः—दुःखे धर्म-
ज्ञानक्षान्तिस्तस्या एवानागतायाः समेति कृत्वा सभागहेतुः, विशिष्टस्य च
दुःखे धर्मज्ञानस्य दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तेर्यावदनुत्पादज्ञानस्य, न तु न्यूनस्यः न हि
दुःखे धर्मज्ञानमनागताया दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तेः सभागहेतुर्भवति ।
दर्शनभावनाशैक्षमार्गास्त्रिद्व्येकेषामिति । दर्शनमार्गो दर्शनमार्गान्तरस्य
भावनामार्गस्याशैक्षमार्गस्य च सभागहेतुरिति त्रयाणाम् । भावनामार्गो
भावनामार्गान्तरस्याशैक्षमार्गस्य च सभागहेतुः, न दर्शनमार्गस्येति द्वयोः ।
अशैक्षमार्गोऽशैक्षमार्गान्तरस्य न दर्शनमार्गभावनामार्गयोरित्येकस्य सभाग-
हेतुः । तत्रापीति । तत्र दर्शनमार्गादिषु मृद्विन्द्रियमार्गो दर्शनमार्गस्वभावो
मृदुतीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्य तत्स्वभावस्यैव । तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्तीक्ष्णेन्द्रियमार्गस्यैव,
न मृद्विन्द्रियमार्गस्य, न्यूनत्वात् । एवं भावनामार्गोऽशैक्षमार्गश्च वक्तव्यः ।
तद्दर्शयन्नाह—तद्यथेति । विस्तरः—एकस्यापि मृद्विन्द्रियस्य पुद्गलस्य षण्मार्गाः
सन्ति । प्रकृतितीक्ष्णेन्द्रियस्य त्रयः । तत्र श्रद्धानुसारिमार्गः श्रद्धानुसारिमार्गा-
न्तरस्यात्मीयस्य सभागहेतुः। धर्मानुसारिमार्गस्य चात्मीयस्यानागतावस्थस्य
श्रद्धाधिमुक्तदृष्टिप्राप्तसमयविमुक्तासमयविमुक्तमार्गाणां चात्मीयानां यथायोग-
मुत्पत्त्यनुत्पत्तिधर्माणाम् चेति षण्णां सभागहेतुः । श्रद्धाधिमुक्तमार्गः श्रद्धाधिमुक्त-
मार्गान्तरस्य दृष्टिप्राप्तसमयविमुक्तानसमयविमुक्तमार्गाणां चापरेषामपि त्रयाणा-
मिति चतुर्णां सभागहेतुः । समयविमुक्तमार्गः समयविमुक्तमार्गान्तरस्यासमय-