अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सम्प्रयुक्तकहेतुः । तेषामेव सार्थिकानां स्नानशयनादिपरिभोगक्रियाप्रयोगवत्¹ ।
एकेनापि हि विना न सर्वे² सम्प्रयुज्यन्त इत्ययमेषां हेतुभावः ॥ ५३ ॥
उक्तः सम्प्रयुक्तकहेतुः ॥
सर्वत्रगहेतुः कतमः ?
सर्वत्रगाख्यः क्लिष्टानां स्वभूमौ पूर्वसर्वगाः ।
स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्नाः सर्वत्रगा धर्माः पश्चिमानां क्लिष्टानां धर्माणां
सर्वत्रगहेतुः । तान् पुनः पश्चादनुशयनिर्देशकोशस्थान एव व्याख्यास्यामः ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनायं सभागहेतोः पृथग् व्यवस्थाप्यते; निकाया-
न्तरीयाणामपि हेतुत्वात् । एषां हि प्रभावेणान्यनैकायिका अपि क्लेशा उपजायन्ते ।
तेषामेव सार्थिकानामन्योबलेन मार्गं गच्छतां समोदनपानस्नानशयनादिपरि-
भोगक्रियाया प्रयोगः । तद्वत् सम्प्रयोगत्वमेषामन्योन्यं भवति । अत एवाह—
एकेनापि हि विना न सर्वे सम्प्रयुज्यन्त इति ॥ ५३ ॥
“पूर्वसर्वगाः” इति । पूर्वे च ते सर्वगाश्च पूर्वसर्वगाः, पूर्वोत्पन्नाः सर्वगा
इत्यर्थः । स्वभूमिकाः पूर्वोत्पन्ना अतीता प्रत्युत्पन्ना वा सर्वत्रगा क्लिष्टानां क्लेश-
स्वभावसम्प्रयुक्तसमुत्थानां पश्चिमानां पश्चादतीतप्रत्युत्पन्नानामनागतानां च
सर्वत्रगहेतुः । व्याख्यास्याम इति ।
“सर्वत्रगा दुःखहेतुदृग्धेया दृष्टयस्तथा ।
विमतिः सह ताभिश्च याविद्यावेणिकी च या” ॥ ( अभि० को० ५.१२ )
इत्यत्र पञ्चमे कोशस्थाने निर्देक्ष्यामः ।
क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वेनेति विस्तरः । यस्मादयं सर्वत्रगहेतुः क्लिष्टानामेव
सामान्येन पञ्चनिकायानामपि भवति, सभागहेतुस्तु क्लिष्टानां चाक्लिष्टानां
च, तस्मात् पृथग्व्यवस्थाप्यते । कथं क्लिष्टधर्मसामान्यकारणत्वमस्येति प्रतिपादय-
न्नाह—निकायान्तरीयाणामपि हेतुत्वादिति । एषां हि प्रभावेनेति । एषां हि सर्वत्र-
गाणां प्रभावेण अन्यनैकायिका अन्यनिकायभवाः क्लेशा रागादय उपजायन्ते ।
के पुनस्ते ? दुःखदर्शनप्रहातव्यस्य सर्वत्रगहेतोः समुदयनिरोधमार्गदर्शनभावना-
प्रहातव्या निकायान्तरीया भवन्ति । समुदयदर्शनप्रहातव्यस्य सर्वत्रगहेतो-
र्दुःखनिरोधमार्गदर्शनभावनाप्रहातव्या निकायान्तरीया भवन्ति । सर्वान् क्लेश-
निकायान् गच्छन्ति भजन्ते आलम्बन्ते, सर्वेषां वा क्लेशनिकायानां हेतुभावं
१. गमनाशनपानादि०—का० । २-२. सर्वेण—का० ।