अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् ३०७
एकाकारालम्बनास्तर्हि ? एवमपि स एव प्रसङ्गः ।
एककालास्तर्हि ? एवं तर्हि सति भिन्नसन्तानानामपि प्रसङ्गो नवचन्द्रा-
दीनि हि¹ पश्यताम् ।
तस्मात् तर्हि—
समाश्रयाः ॥ ५३ ॥
समान आश्रयो येषां ते चित्तचैत्ता अन्योन्यं सम्प्रयुक्तकहेतुः ।
समान इत्यभिन्नः । तद्यथा—य एव चक्षुरिन्द्रियक्षणश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयः,
स एव तत्सम्प्रयुक्तानां वेदनादीनामेव, यावन्मनः । इन्द्रियक्षणो मनोविज्ञान-
तत्सम्प्रयुक्तानां वेदितव्यः । यः सम्प्रयुक्तकहेतुः सहभूहेतुरपि सः ।
अथ केनार्थेन सहभूहेतुः ? केन सम्प्रयुक्तकहेतुः ? अन्योन्यफलार्थेन
सहभूहेतुः, सहसार्थिकान्योन्यबलमार्गप्रयाणवत् । पञ्चभिः समताभिः सम्प्रयोगार्थेन
एव सम्प्रयुक्तकहेतुः' इत्येतावदुच्यते भिन्नकालजा अपि भिन्नकालजैः सह भिन्न-
सन्तानजा अपि च भिन्नसन्तानजैः सह सम्प्रयुक्तकहेतुः सम्प्रयुज्यते । न हि ते
कालसन्तानभिन्ना न चित्तचैत्ता भवन्ति । एकाकारालम्बनास्तर्हीति । यदि
चित्तचैत्ता एकाकारा एकनीलाद्याकारा एकालम्बनाश्च एकनीलाद्यालम्बनाः
एवं ते सम्प्रयुक्तहेतुः, नान्यथेति । एवं भिन्नकालजत्वं भिन्नसन्तानजत्वं च
व्यावर्तितं भवतीत्यभिप्रायः । एवमपि स एव प्रसङ्गः । भिन्नकालसन्तान-
जानामन्योन्यं सम्प्रयुक्तकहेतुत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । सम्भवति हि भिन्नकालसन्तान-
जानामपि चित्तचैत्तानामेकाकारालम्बनत्वम् । भिन्नसन्तानजानामपि प्रसङ्ग
इति । भिन्नकालजत्वमेकं परिहृतम् । नवचन्द्रादीनि हि पश्यतां बहूनामेका-
कारालम्बनाश्चित्तचैत्ता वर्तन्ते ।
“समाश्रयाः” इति । समः अभिन्न आश्रय एषामिति समाश्रयाः । तुल्यार्थे
समशब्दग्रहणे हि जातितुल्यत्वात् स एव प्रसङ्गः स्यात् ।
अन्योन्यफलार्थेनेति विस्तरः । यथा सहसार्थिकानां परस्परबलेन मार्गप्रयाणम्,
एवं चित्तं चैत्तस्य फलम्, चैत्तोऽपि चित्तस्येत्यन्योन्यफलमिति तेनार्थेन सह-
भूहेतुः । पञ्चभिरिति विस्तरः । पञ्चभिः समताभिः, आश्रयालम्बनाकारकाल-
द्रव्यसमताभिरित्यर्थः । सम्प्रयोगार्थेन सम्प्रवृत्त्यर्थेन सम्प्रयुक्तकहेतुः । यथा—
१. का० पुस्तके नास्ति ।