अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३१८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
किं कारणम् ? षड्विधहेत्वसम्भवात्, पञ्चविधफलासम्भवाच्च ।
कस्मान् मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते ? यस्मात् स उत्पादाविघ्न-
भावेन व्यवस्थापितः, न चासंस्कृतमुत्पत्तिमत् ।
कस्येदानीं तत्फलम् ? कथं वा मार्गस्य फलम् ? तद्बलेन प्राप्तेः ।
षड्विधहेत्वसम्भवादिति । विस्तरः—न सहभूहेतुरस्य सम्प्रयुक्तकहेतुर्वा सम्भ-
वति; तन्न कस्यचिद् धर्मस्यासहभवत्वात्, असम्प्रयोगाच्च । न सभागहेतुरस्य
कश्चिद् भवति, असंस्कृतस्यासदृशत्वात्, समानभूमिकत्वायोगाच्च । अत एव
चास्य न सर्वत्रगहेतुः, अस्य चाक्लिष्टत्वात् । न चास्य विपाकहेतुः, असंस्कृत-
स्याविपाकस्वभावत्वात् । विपाको हि सत्त्वसंख्यातो धातुपतितो धर्मः ।
अनुत्पाद्यत्वादेव चास्यैते हेतवो न भवन्ति । अनुत्पाद्यत्वादेव चास्य कारणहेतुर्न
भवति । अत एवोच्यते—कस्मान्मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते ? यस्मात्
स उत्पादाविघ्नभावेन व्यवस्थापितः, न चासंस्कृतमुत्पत्तिमदिति । अनध्वपति-
तत्वाच्चास्य हेतवो न भवन्ति, अध्वपतितस्य हि धर्मस्य हेतुर्व्यवस्थाप्यते । एवं
षड्विधहेत्वसम्भवान्नासंस्कृतस्य हेतुः । पञ्चविधफलासम्भवाच्च नासंस्कृतस्य
फलम् । कस्मात् ? सामान्यतस्तावदध्वविनिर्मुक्तस्य फलप्रतिग्रहणदाना-
समर्थत्वात् । तथा ह्युक्तम्—
“वर्त्तमानाः फलं पञ्च गृह्णन्ति द्वौ प्रयच्छतः” ( अभि० का० २.५९ )
इत्येवमादि । किञ्च न तावदधिपतिफलं भवति ? तद्धि सहोत्पन्नं पश्चादुत्पन्नं
चेष्यते ।
“अपूर्वः संस्कृतस्यैव संस्कृतोऽधिपतेः फलम्” (अभि० को० २.५८) इति ।
तच्चानुत्पत्तिमदिति नास्य सहजं पश्चाज्जातं वा फलं भवति, अनुपत्तिमत्त्वादेव ।
न च निष्यन्दफलम्, उत्पत्तिमतो हि सदृशो धर्म उत्पत्तिमन् निष्यन्दफलम् ।
अत एव च न पुरुषकारफलम्; असंस्कृतस्य पुरुषकाराभावात् । यस्य हि बलेन य
उत्पद्यते प्राप्यते वा, स तस्य पुरुषकारफलम् । अत एव च न विसंयोगफलम्,
मार्गस्यैव हि वलेन विसंयोगः प्राप्यः, न चासंस्कृतो मार्ग इति । न चापि
विपाकफलम्; विपाकहेतुवैधर्म्यात् । सास्रवो हि विपाकहेतुः, न चासंस्कृतं
सास्स्रवमिति । अथ वा—पञ्चविधफलासम्भव इति नासंस्कृतस्य फलं
सम्भवति ।
यदि मार्गो विसंयोगस्य कारणहेतुर्नेष्यते कस्येदानीं तत् फलम् ? हेतुमता
हि फलेन भवितव्यम्, कथं वा केन वा प्रकारेण तत् फलम् ? आह—
यत्तावदुक्तं कस्येदानीं तत्फलमिति, मार्गस्य । यदप्युक्तं कथं वा तत् फलमिति,