अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १८७
इमे किल दश धर्माः सर्वत्र चित्तक्षणे समग्रा भवन्ति । तत्र वेदना
त्रिविधोऽनुभवः—सुखः, दुःखः, अदुःखासुखश्च । चेतना चित्ताभिसंस्कारो
मनस्कर्म । संज्ञा संज्ञानं विषयनिमित्तोद्ग्रहः । छन्दः कर्तृकामता । स्पर्श
इन्द्रियविषयविज्ञानसंनिपातजा स्पृष्टिः । मतिः प्रज्ञा धर्मप्रविचयः । स्मृति-
रालम्बनासम्प्रमोष । मनस्कारश्चेतस आभोग । अधिमोक्षोऽधिमुक्तिः ।
समाधिश्चित्तस्यैकाग्रता ।
सूक्ष्मो हि चित्तचैत्ताना विशेषः । स एष¹ दुःपरिच्छेदः प्रबन्धेष्वापि²
| इमे किलेति । किलशब्दः परमतद्योतने । स्वमतं तु छन्दादयः सर्वचेतसि
| न भवन्ति । तथा ह्यनेनैवाचार्येण पञ्चस्कन्धके लिखितम्—“छन्दः कतमः ?
अभिप्रेते वस्तुन्यभिलाषः । अधिमोक्ष कतम ?

लभते । एवं कायप्रश्रब्धिरपि बोध्यङ्गानुगुण्याद् बोध्यङ्गशब्दं लभते ।
उपेक्षा चित्तसमता चित्तानाभोगता । कथमिदानीमेतद्योक्ष्यते—तत्रैव
चित्ते आभोगात्मको मनस्कारोऽनाभोगात्मिका चोपेक्षा इति ? ननु चोक्तम्—
“दुर्ज्ञानं एषां विशेष” ( ) इति ? अस्ति हि नाम दुर्ज्ञानमपि
ज्ञायते । इदं तु खल्वतिदुर्ज्ञानं यद् विरोधेऽप्यविरोध इति । अन्यत्राभोगः,
अन्यत्रानाभोगः—इति कोऽत्र विरोधः ? न तर्हीदानीमेकालम्बनाः सर्वे सम्प्रयुक्ताः
प्राप्नुवन्ति । एवञ्जातीयकमन्यान्यद्प्यायास्यतीति यस्तस्य नयः सोऽन्यापि
वेदितव्यः ।
ह्रीरपत्रप्यं च पश्चाद् वक्ष्यते । मूलद्वयं द्वे कुशलमूले अलोभाद्वेषौ ।
अमोहोऽप्यस्ति, स तु प्रज्ञात्मकः ।
वितर्कवीर्यस्वभावत्वात् तौ प्रज्ञास्वभावौ । यदा च त्रिस्कन्धो मार्गः क्रियते—
शीलस्कन्धः, समाधिस्कन्धः, प्रज्ञास्कन्ध इति । तत्र प्रज्ञास्कन्धनिर्देशे उक्तम्—
“प्रज्ञास्कन्धः कतमः ? सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्व्यायामः” इति ।
उपेक्षा चित्तसमतेति । यद्योगाच्चित्तं सममनाभोगं वर्तते, सोपेक्षा संस्कारो-
पेक्षा नाम । त्रिविधा उपेक्षा—वेदनोपेक्षा, संस्कारोपेक्षा, अप्रमाणोपेक्षा चेति ।
ननु चोक्तं दुर्ज्ञानं एषां विशेष इति । “सूक्ष्मो हि चित्तचैत्तानां विशेषः, स
एष दुःपरिच्छेदः प्रवाहेष्वपि¹ तावद्” इत्यादिवचनाद् दुःखेने ज्ञायते दुर्ज्ञानः ।
अस्ति हि नाम दुर्ज्ञानमपि ज्ञायते । यदविरुद्धमेकस्मिन्नक्षणे धर्मान्तरेण
स्पर्शादिना । इदं तु खल्वतिदुर्ज्ञानं यद्विरोधेऽप्यविरोध इति । आभोगाना-
भोगयोरेकस्मिंश्चित्तक्षणेऽविरोधो व्यवस्थाप्यत इति वाक्यशेषः । न हि
विरुद्धयोः सुखदुःखयोरेकस्मिंश्चित्तक्षणे भावो दृष्ट इति । अन्यत्राभोग इति ।
अन्यनालम्बने आभोग अन्यत्रानाभोग इत्यविरोधः । एवञ्जातीयकमन्यान्य
दप्यायास्यतीति । विरोधजातीयं यथा वितर्कविचारौ । तयोर्हि लक्षणम्—
[L2

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १९१
प्रज्ञा च महाभूमिकेति नासौ कुशलमहाभूमिक एवोच्यते । अविहिंसा
अविहेठना । वीर्यं चेतसोऽभ्युत्साह ॥ २५ ॥
उक्ताः कुशलमहाभूमिकाः ॥
महती भूमिर्महाभूमिः । क्लेशा महाभूमिरेषा त इमे क्लेशमहाभूमिका ये
धर्माः सदैव क्लिष्टे चेतसि भवन्ति । के पुनस्ते सदैव क्लिष्टे चेतसि भवन्ति ?
मोहः प्रमादः कौशीद्यमाश्रद्धयं स्त्यानमुद्धवः ।
क्लिष्टे सदैव
तत्र मोहो नामाविद्या, अज्ञानमसम्प्रज्ञानम् । प्रमादः कुशलानां धर्मा-
णामभावनाऽप्रमादभावनाविपक्षो धर्मः। कौशीद्यं चेतसो नाभ्युत्साहो वीर्यविपक्षः ।
आश्रद्धयं चेतसोऽप्रसादः श्रद्धाविपक्षः । स्त्यानं कतमत् ? या कायगुरुता,
चित्तगुरुता, कायाकर्मण्यता, चित्ताकर्मण्यता । "कायिकं स्त्यानं चैतसिकं स्त्यानम्"
इत्युक्तम

१९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ननु चाभिधर्मे दश क्लेशमहाभूमिकाः पठ्यन्ते—“आश्रद्ध्यं कौशीद्यं
मुषितस्मृतिता चेतसो विक्षेपः अविद्या असम्प्रजन्यमयोनिशोमनस्कारो मिथ्याधि-
मोक्ष औद्धत्यं प्रमादश्च” ( ) इति ? प्राप्तिज्ञो देवानां प्रियः,
न त्विष्टिज्ञः । का पुनरेत्रेष्टिः ? मुषितस्मृतिविक्षेपासम्प्रजन्यायोनिशोमनसिकार-
मिथ्याधिमोक्षा महाभूमिकत्वात् न क्लेशमहाभूमिका एवावधार्यन्ते । तथैवामोहः
कुशलमहाभूमिको नावधार्यते, प्रज्ञास्वभावत्वात् । स्मृतिरेव हि क्लिष्टा मुषित-
स्मृतिता । समाधिरेव क्लिष्टो विक्षेप इत्येवमादि ।
अत एवोच्यते —“ये महाभूमिकाः क्लेशमहाभूमिका अपि ते” (
) इति । चतुष्कोटिकः । प्रथमा कोटिः—वेदना चेतना संज्ञा
च्छन्दः स्पर्शश्च । द्वितीया —आश्रद्ध्यं कौशीद्यमविद्या औद्धत्यं प्रमादश्च ।
तृतीया—स्मृत्यादयः¹ पञ्च क्लिष्टा यथोक्ताः । चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति ।
न चात्र स्त्यानं पठ्यते इत्यभिधर्मे । प्राप्तिज्ञो देवानां प्रियो न त्विष्टिज्ञ
इति । पाठप्रामाण्यमात्रेण दश क्लेशमहाभूमिकाः प्राप्ता इत्येतामेव प्राप्तिं
जानीते देवानां प्रियः, न त्वाचार्याणामिष्टिमिच्छां जानीते । कोऽयं देवानां
प्रियो नाम ? 'ऋजुकजातीयो देवानां प्रियः' इत्येके व्याचक्षते, अशठो हि
देवानां प्रियो भवति, मूर्खो देवानां प्रिय इत्यपरे । “यो हीश्वराणामिष्ट स
न ताडनेन शिक्ष्यते” इति मूर्खो भवतीति । यथैवामोह इति । यथैवामोहः
कुशलमूलं प्रज्ञास्वभावत्वान्महाभूमिक इति व्यवस्थापितो न कुशलमहाभूमिक
एवेत्यवधार्यते, ततश्च कुशलमहाभूमिकेषु न पठितः । तथा मुषितस्मृत्यादयोऽपि
पञ्चमहाभूमिकत्वान्न क्लेशमहाभूमिका एवेत्यवधार्यन्ते । ततश्च इमे न क्लेश-
महाभूमिकमध्ये पठ्यन्ते । कथम् ? इत्याह--स्मृतिरेव हि क्लिष्टा मुषितस्मृतिता,
समाधिरेव क्लिष्टो विक्षेप इत्येवमादीनि । आदिशब्देन प्रज्ञैव क्लिष्टा असम्प्रज-
न्यम् । मनस्कार एव क्लिष्टोऽयोनिशोमनस्कार , अधिमुक्तिरेव क्लिष्टा
मिथ्याधिमोक्ष इति दर्शयति ।
अत एवोच्यत इति विस्तरः । यत एवं स्मृत्यादयो मुषितस्मृतितादयो
व्यवस्थाप्यन्ते नैतद्व्यतिरिक्ताः । अत एवोच्यते—चतुष्कोटिक इति । ये महा-
भूमिकाः क्लेशभूमिका अपि त इति काका पृच्छति । चतुष्कोटिकाः—स्युर्महा-
भूमिकाः न क्लेशमहाभूमिकाः, स्युः क्लेशमहाभूमिका न महाभूमिकाः, स्युर्महा-
भूमिकाश्च क्लेशमहाभूमिकाश्च, स्युर्नैव महाभूमिका न क्लेशमहाभूमिकाः ।
१ मुषितस्मृत्यादय —का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १९३
केचित्तु — मिथ्यासमाधेरन्यचेतसो विक्षेपमिच्छन्ति । तेषामन्यथा चतु-
ष्कोटिकः । स्त्यानं पुनरिष्यते सर्वक्लेशसम्प्रयोगीति क्लेशमहाभूमिकेषु तस्यापाठे
कस्यापराधः ।
एवं त्वाहूः — पठितव्यं भवेत्, समाध्यनुगुणत्वात् तु न पठितम् । क्षिप्रतरं
किल स्त्यानचरितः समाधिमुत्पादयेत्, नौद्धत्यचरित इति । कः पुनः स्त्यानचरितो
यो नौद्धत्यचरितः, को वा औद्धत्यचरितो यो न स्त्यानचरितः; न ह्येते जातु
सहचरिष्णुतां जहीतः १ तथापि यद् यस्याधिमात्रं स तच्चरितो ज्ञातव्यः ।
अतः षडेव क्लेशमहाभूमिकाः सिद्ध्यन्ति । एते हि सदा क्लिष्ट एव
चेतसि भवन्ति, नान्यत्र ।।
तृतीया स्मृत्यादय इति । ये मुषितस्मृत्यादय पञ्च यथोक्ताः । एते हि महा-
भूमिका. क्लेशमहाभूमिकाश्च । चतुर्थीं एतानाकारान् स्थापयित्वेति । उक्तनिर्मुक्ता
धर्माः कुशलमहाभूमिकादयश्चैतसिका रूपादयश्चान्य इति । तेषामन्यथा
चतुष्कोटिक इति । द्वितीयाया कोट्यां विक्षेप प्रक्षेपव्यः, न तु तृतीयायाम् ।
अत एवं वक्तव्यम् — प्रथमा कोटि पूर्ववत्, द्वितीया आश्रद्धद्यं कौसीद्यमविद्या
औद्धत्यं प्रमादो विक्षेपश्च, तृतीया स्मृत्यादयश्चत्वार, मुषितस्मृत्यसम्प्रजन्या-
योनिशोमनस्कारमिथ्याधिमोक्षा इत्यर्थ । चतुर्थी पूर्ववत् ।
यत्तूक्तम् — 'न चात्र स्त्यानं पठ्यते' इति, तान् प्रति ब्रवीति — स्त्यानं पुन-
रिष्यत इति । विस्तर — तस्यापाठे कस्यापराध इति । किमस्य स्त्यानस्यापाठे
ममापराधः, किमाभिधार्मिकस्येति ! अभिधर्मकारस्यायमपराधो न ममेत्यभि-
प्राय., स्त्यानस्य सर्वक्लेशसम्प्रयोगित्वेनाभिमतत्वात् ।
एवं त्वाहुरिति । तत्र शास्त्रे स्त्यानस्यापाठे -कारणमाहुराभिधर्मिकाः ।
क्षिप्रतरं किलेति । किलशब्दोऽसम्भावनायाम् । कथं हि नाम क्लिष्टो धर्मः
शुक्लस्य समाधेरनुगुणो भविष्यति, लयौद्धत्ये हि समाधिपरिपन्थिनी, तत् कथं
परिपन्ध्येवानुगुण इति ? न होते जातु सहचरिष्णुता जहीत इति । न ह्येते
स्त्यानौद्धत्ये कदाचित् सहचरधर्मता त्यजत इत्यर्थ. । तथापि यद्यस्याधमात्र-
मिति । एवमपि च स्त्यानमौद्धत्यं वा यस्य पुद्गलस्याधिमात्रम्, स पुद्गलस्तच्च-
रितः स्त्यानचरित., औद्धत्यचरितो वावगन्तव्य. । कचिद्धि कलापे कश्चिद्धर्म
उद्भूतो भवतीति ।
नान्यत्रेति । कुशलादिषु ।
अभि० को० १३

तorकरिष्यत? In line 23: करिष्यत इति(orकरिष्यते इति)? Looking at line 23: क रि ष्य त इ ति- noेonत. So it's करिष्यत इति ।`.

4. Format the Output:

   • Add line markers , , etc.
   • Ensure exact mapping line by line as displayed in the image.

5. Line Count Verification:

   • १९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
   • अकुशले त्वाह्रीक्यमनपत्रपा ॥ २६ ॥
   • अकुशले तु चेतस्याह्रीक्यमनपत्राप्यं च नित्यं भवत इति एतौ द्वौ
   • धर्मावकुशलमहाभूमावुच्येते । तयोश्च पश्चाल्लक्षणं वक्ष्यते ( अभि० को०
   • २. ३२ ) ॥ २६ ॥
   • क्रोधोपनाहशाठ्येर्ष्याप्रदासम्रक्षमत्सराः ।
   • मायामदविहिंसाश्च परीत्तक्लेशभूमिकाः ॥ २७ ॥

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १९५
कस्मिंश्चित्ते कति चैत्ता अवश्यं भवन्तीति ? कामावचरं तावत् पञ्चविधं चित्तम् ।
कुशलमकुशलम् । तत्राकुशलं द्विविधम्—आवेणिकम्, अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तं
च । अव्याकृतमपि¹ द्विविधम्—निवृताव्याकृतम्, अनिवृताव्याकृतं च । तत्र
तावत् कामावचरचित्तमवश्यं सवितर्कं सविचारम् । अतोऽत्र—
सवितर्कविचारत्वात् कुशले कामचेतसि ।
द्वाविंशतिश्चैतसिकाः
अवश्यं भवन्ति । दश महाभूमिकाः, दश कुशलमहाभूमिकाः, वितर्कः,
विचारश्च ।
कौकृत्यमधिकं क्वचित् ॥ २८ ॥
न हि सर्वत्र कुशले चेतसि कौकृत्यमस्ति । यत्र त्वस्ति तत्र तदेवाधिकं
कृत्वा त्रयोविंशतिश्चैत्ता भवन्ति ।
किमिदं कौकृत्यं नाम ? कुकृतभावः² कौकृत्यम् । इह तु पुनः
कौकृत्यालम्बनो धर्मः कौकृत्यमुच्यते—चेतसो विप्रतिसारः । तथा—
अत्राचार्यवसुमित्रः संग्रहश्लोकमाह—
"वितर्कचारकौकृत्यमिद्धप्रतिघसक्तयः ।
मानश्च विचिकित्सा चेत्यष्टावनियताः स्मृताः ॥” ( ) इति ।
तदिदमष्टनियतवचनं न बुद्ध्यामहे, दृष्टयोऽपि कस्मान्नानियता इष्यन्ते !
न हि सप्रतिघे सविचिकित्से वा चित्ते मिथ्यादृष्टिः प्रवर्तते ।
“आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः ।
क्लेशैश्चतुर्भि क्रोधाद्यैः कौकृत्येनेकविंशतिः ॥” ( अभि० को० २.२९ )
इति वचनात्, तस्माद् यद्वा तद्वेदमुक्तमिति पश्यामः !
कामावचरं तावत् पञ्चविधमिति । कुशलमेकम्, अकुशलं द्विविधम्—
आवेणिकमविद्यामात्रसम्प्रयुक्तम्, रागाद्यन्यक्लेशसम्प्रयुक्तं च । अव्याकृतमपि
द्विविधम्—निवृताव्याकृतं सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तम्, अनिवृताव्याकृतं च
विपाकजादीति ।
कुकृतभावः कौकृत्यमिति । अर्थस्य कुकृतस्य धर्मः, स तु चेतसिक इति न
सम्बध्यते । तस्मादाह—इह तु पुनः कौकृत्यालम्बनो धर्म इति । किस्वभावः ?
इत्याह—चेतसो विप्रतिसार इति । यदि कौकृत्यालम्बनो धर्मं कौकृत्यमुच्यते,
१. अव्याकृतं—का० । २. कुकृतस्य भावः—का० ।

१९६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
शून्यता‌लम्बनविमोक्षमुखं,१ शून्यतेत्युच्यते, अशुभालम्बनश्च अलोभोऽशुभ इति ।
लोकेऽपि च दृष्टः स्थानेन स्थानिनामतिदेशः—सर्वो ग्राम आगतः, सर्वो देश
आगत इति । स्थानभूतं च कौकृत्यं विप्रतिसारस्य ।
फले वा हेतूपचारोऽयम् । यथा२—“षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं
कर्म वेदितव्यम्” ( ) इति ।
यत्तर्हि अकृतालम्बनं तत् कथं कौकृत्यम् ? अकृतेऽपि कृताख्या भवति—
न मया साधु कृतं यत्तन्न३ कृतमिति ।
कतमत् कौकृत्यं कुशलम् ? यत् कुशलमकृत्वा तप्यते, अकुशलं च कृत्वा ।
तत्सम्प्रयुक्ता अप्यन्ये चित्तचैत्ताः कौकृत्यं प्राप्नुवन्ति, तेषामप्राधान्यात् । विप्र-
तिसारावस्थाया हि कौकृत्यलक्षणं चेतसिकं कौकृत्याकारमुद्भूतवृत्तिकम्, अन्ये
चित्तचैत्तास्तदाकारेणानुवर्तन्ते, कस्यचिदेव हि धर्मस्य कस्मिंश्चित् चित्तकलापे
प्राधान्यमिति वर्णयन्ति । शून्यता‌लम्बनविमोक्षमुखं शून्यतेति । स्कन्धानामन्त-
र्व्यापारपुरुषरहितालम्बनं विमोक्षमुखं समाधिविशेषः शून्यतेत्युच्यते । विनीलक-
व्याध्मातकाद्यशुभालम्बनोऽलोभोऽशुभेत्युच्यते । भावनासम्बद्धत्वात् स्त्रीलिङ्ग-
निर्देशः—अशुभा भावनेति, तथेहापि कौकृत्यालम्बनश्चेतसिको धर्मं कौकृत्य-
मिति । स्थानेन स्थानिनामतिदेशः—सर्वो ग्राम आगत इति । सभूमिक शाला-
समुदायो ग्रामः । स्थानिषु मनुष्येष्वागतेषु वक्तारो भवन्ति—सर्वो ग्राम आगत
इति । एवं सर्वो देश आगत इति । स्थानभूतं च कौकृत्यं विप्रतिसारस्येति ।
विप्रतिसारालम्बनत्वात् । तस्माद्युक्तस्तथा निर्देशः । फले वा हेतूपचार इति ।
हेतुः कौकृत्यम्, फलं विप्रतिसारः, तस्मिन् फले हेतुरुपचर्यते, हेतुवाचकेन
शब्देन फलमुच्यत इत्यर्थः । यथा षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्मेति ।
पूर्वजन्मकृतस्य पौराणस्य कर्मणश्चक्षुरादीनि षट् स्पर्शायतनानि फलानि,
तेषु यथा कर्मोपचर्यते, तद्वत् ।
यत् तर्ह्यकृतालम्बनं तत् कथं कौकृत्यमिति । यदकृतं तन्न कृतामिति मत्वा
चोदयति—अकृतेऽपि कृताख्या भवतीति । अकृतेऽप्यर्थे कृतशब्दप्रयोगो भवति ।
कथम् ? इत्याह—न साधु मया कृतं यत्तन्न कृतमिति । कृतमिव तदिति कृत्वा ।
यत्कुशलमकृत्वा तप्यत इति । यत् कुशलं दानादिकमकृत्वा तप्यते पश्चात्तापी
भवति तत् कुशलम् । अकुशलं च कृत्वा । किम् ? तप्यत इत्यधिकृतम् । यच्चा-
१. शून्यता‌लम्बनं०—का० । २. यथोक्तम्—का० । ३. यन्न—का० ।

विपर्ययादकुशलं कौकृत्यम् । तदेतदुभयमप्युभयाधिष्ठानं भवति¹ ॥ २८ ॥
आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः ।
यदकुशलं चित्तमावेणिकं तत्र विंशतिश्चैत्ताः—दश महाभूमिकाः,
षट् क्लेशमहाभूमिकाः, द्वावकुशलमहाभूमिकौ, वितर्कः, विचारश्च ।
आवेणिकं नाम चित्तं यत्राविद्यैव केवला, नान्यः क्लेशोऽस्ति रागादिः ।
दृष्टियुक्तेऽप्यकुशले विंशतिरेवावेणिके ।
ननु च दृष्ट्यधिकत्वादेकविंशतिर्भवन्ति ? न भवन्ति । यस्मान्महाभूमिक
एव कश्चित् प्रज्ञाविशेषो दृष्टिरित्युच्यते । तत्राकुशलं दृष्टियुक्तम्, यत्र मिथ्या-
दृष्टिश्च² दृष्टिपरामर्शो वा शीलव्रतपरामर्शो वा ।
क्लेशैश्चतुर्भिः क्रोधाद्यैः कौकृत्येनैकविंशतिः ॥ २९ ॥
यत्र पुनश्च

विंशतिः । क्रोधादिभिरप्युपक्लेशैर्यथोक्तैः सम्प्रयुक्ते चित्ते एते च विंशतिः स
चोपक्लेश इत्येकविंशतिर्भवन्ति । कौकृत्येनाप्येकविंशतिः । तदेव कौकृत्य-
मेकविंशतितमं भवति । समासत आवेणिके चेतस्यकुशले दृष्टिसम्प्रयुक्ते¹ च
विंशतिः । अन्यक्लेशोपक्लेशसम्प्रयुक्ते त्वेकविशतिः ॥ २९ ॥
निवृतेऽष्टादश
सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तं चित्तं कामधातौ निवृताव्याकृतम् । तत्राष्टादश
चैत्ता.—दश महाभूमिका., षट् क्लेशमहाभूमिकाः, वितर्कविचारौ च । दृष्टिः
पूर्ववदेव नाधिका भवति ।
अन्यत्र द्वादशाव्याकृते मताः ।
निवृतादन्यदव्याकृतमनिवृताव्याकृतम् । तत्र द्वादश चैत्ता इष्टा —दश
महाभूमिकाः, वितर्कविचारौ च । बहिर्देशका अव्याकृतमपि कौकृत्यमिच्छन्ति ।
तेषां तत्सम्प्रयुक्ते चेतसि त्रयोदश भवन्ति ।
मिद्धं सर्वाविरोधि त्वाद् यत्र स्यादधिकं हि तत् ॥ ३० ॥
विचिकित्सा चेत्येकविंशति.। एकविंशतिर्भवत्येवेति क्रियावधारणमवगन्तव्यम् ।
क्रोधादिभिरपीति ।
"क्रोधोपनाह-शाठ्येर्ष्या-प्रदास-म्रक्ष-मत्सरा ।
मायामदर्विहिंसाश्च" ( अभि० को० २ २७) ॥
इत्येभिरपि सम्प्रयुक्ते चित्ते एकविंशतिरेव चैतसिकाः । ते चावेणिकोक्ता
पूर्ववत् । स चापक्लेशः क्रोधो वा यावद्विहिंसा वेति । कौकृत्येन च सम्प्रयुक्ते ।
तै च पूर्वोक्तास्तच्च कौकृत्यमित्येकविंशतिः । कौकृत्यमपि ह्युपक्लेशः स्वतन्त्र-
मिष्यते । समासत आवेणिक इति। विस्तार —अविद्यामात्रसम्प्रयुक्ते चेतस्यकुशले
दृष्टिसम्प्रयुक्ते चाकुशले विंशति । अन्यक्लेशोपक्लेशसम्प्रयुक्ते त्वकुशल एवैक-
विंशतिः ॥ २९ ॥
निवृताव्याकृतमिति । क्लेशाच्छादितं कुशलाकुशलत्वेनाव्याकृतं यत् तन्नि-
वृताव्याकृतम् । अनाच्छादितं त्वनिवृताव्याकृतम् विपाकजैर्र्यापथिकशैल्पस्था-
निकनेर्माणिकस्वभावम् । बहिर्देशका अव्याकृतमपि कौकृत्यमिच्छन्तीति ।
काश्मीरमण्डलाद् ये बहिर्देशस्थितास्ते बहिर्देशका. । त्रयोदशेति । क्वचिदनि-
वृताव्याकृते कौकृत्यं त्रयोदशमधिकं प्रक्षिप्य । मिद्धं प्रचलायमानावस्थाया
१ दृष्टियुक्ते—का० ।

" -> "तत् स्यात्"
"तत्राधिकं तद् वेदितव्यम्—यत्र द्वाविंशतिस्तत्र त्रयोविंशतिः, यत्र"
Wait, after त्रयोविंशतिः is there a comma? Yes: "त्रयोविंशतिः,".

Line 4:
त्रयोविंशतिस्तत्र चतुर्विंशतिरित्युवमादि ॥ ३० ॥
Wait, look at "चतुर्विंशतिरित्युवमादि" vs "चतुर्विंशतिरित्युक्तम्" vs "चतुर्विंशतिरित्यादि" vs "चतुर्विंशतिरित्युवमादि":
Wait! Let's read the characters:
च (ca)
तु (tu)
र्विं (rviṃ)
श (śa)
ति (ti)
रि (ri)
त्ये (tye)
व (va)
म (ma)
ा (ā)
दि (di)
॥ ३० ॥
Yes! "चतुर्विंशतिरित्युक्तम्"? No, it's त्ये (tye) + व (va) + म (ma) + ा (ā) + दि (di) = त्येवमादि!
"रित्युवमादि"? No, र् + इ + त् + य + े + व + म + ा + द + ि = "रित्‍येवमादि" (rityevamādi

२०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ध्यानान्तरात् परेण द्वितीयादिषु ध्यानेष्वारूप्येषु च यथाप्रतिषिद्धं नास्ति
विचारश्च । माया शाठ्यं चेत्यपिशब्दात् । शेषं तथैव ।
ब्रह्मणो हि यावच्छाठ्यं पठ्यते पर्षत्सम्बन्धात् १, नोर्ध्वम् । स हि स्वस्यां पर्षदि
निषण्णः २ अश्वजिता भिक्षुणा प्रश्नं पृष्टः—“कुत्रेमानि ब्रह्मन् चत्वारि महाभूतान्य-
परिशेषं निरुध्यन्ते” ( ) इति ? अप्रजानन् क्षेपमकार्षीत्— “अहमस्मिन्
ब्रह्मा ईश्वरः कर्ता निर्माता स्रष्टा सृजः पितृभूतो भावानाम् ३” इति ॥ ३१ ॥
उक्तमेतद् यस्यां भूमौ यत्र चित्ते यावन्तश्चैत्ताः ॥
किम् ? न सन्तोत्यधिकृतम् । शेषं तथैव । वितर्कन्यूनं यथा प्रतिषिद्धं नास्तीति ।
कौकृत्यमिद्धाकुशलवितर्का न सन्तीत्यर्थः । विचारश्च मायाशाठ्यं चेत्यपिशब्दा-
दिति । 'विचारश्च' इति एतावति वक्तव्ये “विचारश्चापि” इति अपिशब्दा-
धिक्यादर्थाधिक्यमिति माया शाठ्यमपि तत्र नास्तीत्ययमपरार्थो लभ्यते ।
मदस्तु नापास्यते, “स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये” (अभि० को० ५.५३) इति
वचनसामर्थ्यात् । शेषं तथैवेति । कुशले वितर्कविचारनिर्मुक्ता विंशतिः ।
आवेणिके दृष्टियुक्ते षोडश । रागादिक्लेशसम्प्रयुक्ते मदोपक्लेशसम्प्रयुक्ते च सप्त-
दश । दश महाभूमिका षट् क्लेशमहाभूमिका । स च क्लेशः स वोपक्लेशः ।
अनिवृताव्याकृते दश महाभूमिका य एवेति गमनीयम् ।
ब्रह्मणो हि यावच्छाठ्यमिति । विस्तर —तत्र शाठ्यपूर्वकत्वान्मायापि
गृहीता भवति । पर्षत्सम्बन्धान्नोर्ध्वमिति । येषां पर्षदस्ति तेषां पर्षद्ग्रहणार्थं
मायाशाठ्यं प्रवर्त्तते । अष्टौ पर्षदः पठ्यन्ते—क्षत्रियपर्षद्, ब्राह्मणपर्षद्, गृह-
पतिपर्षद्, श्रमणपर्षत्, चातुर्महाराजिकपर्षत्, त्रयस्त्रिंशत्पर्षत्, मारपर्षद्, ब्रह्म-
पर्षद । तासामन्यतमापि ऊर्ध्वमतो नास्तीति मायाशाठ्याभावः । ब्रह्मणस्तु
पर्षदस्ति । तस्मादाह—स हि स्वस्या पर्षदि निषण्णोऽश्वजिता भिक्षुणा ब्रह्मलोक
गतेन प्रश्नं पृष्टः—कुत्रेमानि चत्वारि महाभूतान्यपरिशेषं निरुध्यन्त इति । अप्रजा-
नन्नारूप्यधातौ चत्वारि महाभूतान्यशेषं निरुध्यन्त इत्यनवबुध्यमानः क्षेपं
कथाप्रकरणमकार्षीत्—अहमस्मि ब्रह्मेति विस्तरः । ब्रह्मेत्युक्त्वा महाब्रह्मेति
वचनं ब्रह्मान्तरेभ्यः आत्मनो विशिष्टत्वप्रदर्शनार्थम् । ईश्वरः ईशनशील
कर्ता निर्माता स्रष्टा सृज इति पर्यायाः, उत्तरोत्तरव्याख्यायोगो वा । पितेव
पितृभूतः । केषाम् ? भावानाम् ॥ ३१ ॥
उक्तमेतदिति । विस्तर.—या भूमिर्यच्चित्तं यावन्तश्च चैत्ताः, सा भूमिस्तच्चित्तं
तावन्तश्च चेत्ता इत्युक्तमेतत् ।
१ सम्बन्धत्वात्—का० । २ का० पुस्तके नास्ति । ३. भूतानाम्—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०५
इदानीं केषाञ्चिदेव चैत्तानां तन्त्रविहितं१ नानाकारणं वक्ष्यते ।
आहीक्यस्यानपत्राप्यस्य च किं नानाकारणम् ?
अह्रीरगुरुता
गुणेषु गुणवत्सु चागौरवता अप्रतीशता अभयवशवर्तिता२ आहीक्यं
गौरवप्रतिद्वन्द्वो धर्मः ॥
अवद्ये भयादर्शित्वमत्रपा ।
अवद्यं नाम यद् गर्हितं३ सद्भिः । तत्राभयदर्शिता अनपत्राप्यम् । भय-
मत्रानिष्टं फलम्—मीयतेऽस्मादिति ।
कथमिदं विज्ञातव्यम्—अभयस्य दर्शनमभयदर्शिता, आहोस्विद् भयस्या-
दर्शनम् ? किं चातः ? अभयस्य दर्शनं चेत्, प्रज्ञा विज्ञास्यते; भयस्यादर्शनं
तन्त्रविहितमिति । शास्त्रे विहितम् । स एव चात्रार्थः ।
गुणेषु गुणवत्सु चेति । तत्र विहितमिति केचित् पठन्ति । स्वपरसन्तानिकेषु
मैत्रीकरुणादिषु । गुणेषु गुणवत्सु च पुद्गलेष्वाचारगोचरगौरवादिसम्पन्नेषु ।
यद्योगाद् गौरवं न करोत्यसौ अगौरवता । नास्ति गौरवमस्येत्यगौरवः, तद्भा-
वोगौरवता, चेतसिकविशेषः । कोऽसौ ? इति पर्यायानाडुः । अप्रतीशता अभय-
वशवर्तितेति । शिष्यं प्रति दृष्ट इति प्रतीशी गुरुस्थानींय., नास्ति प्रतीशो-
ऽस्येत्यप्रतीशः, तद्भावोऽप्रतीशता । भावाभिधानेन चेत्तो गृह्यते । भयं नाम
मानसश्चेत्तो धर्म.। भयेन वशे वर्तितुं शीलमस्येति भयवशवर्ती, न भयवशवर्ती
अभयवशवर्ती, तद्भावोऽभयवशवर्तिता । तदेव चाहीक्यम् । नास्ति ह्रीरस्ये-
त्यहीकः, तद्भाव आहीक्यम् । स च गौरवप्रतिद्वन्द्वो धर्मः, न तदभावमात्रम् ।
“अवद्ये भयादर्शित्वमत्रपा” इति । अवाच्यम् = अवद्यम् । अतश्चाह—अवद्यं
नाम यद्गर्हितं सद्भिरिति । तत्राभयदर्शिता अनपत्राप्यमिति । अवद्येऽनिष्टफला-
दर्शितेत्यर्थः । मीयतेऽस्मादिति । अत्र भयशब्दोऽपादानसाधनः, तस्माद्भयशब्देन
अनिष्टं फलमुच्यते । अभयस्य दर्शनमभयदर्शितेति । विस्तार.—यदि तावदेवं
क्रियेत—न भयभभयम्, अभयं द्रष्टुं शीलमस्येत्यभयदर्शी, तद्भावोऽभयदर्शितेति ?
प्रज्ञा विज्ञास्यते । प्रज्ञया, ह्यभयं पश्यति । अथ पुनरेवं क्रियेत—भयं द्रष्टुं
शीलमस्येति भयदर्शी, न भयदर्शी अभयदर्शी, 'तद्भावोऽभयदर्शितेति ?
१. तत्रविहितं—स्फुटार्थापुस्तके मुद्रितः पाठः । तन्त्रे विहितम्—इत्युचितः पाठः ।
२ अभयमवश०—का० । ३ विगर्हितं—का० ।

२०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
चेद्, अविद्या विज्ञास्यते ? नैव हि दर्शनं दर्शिता, नाप्यदर्शनमदर्शिता, किं
तर्हि ? यस्तयोर्निमित्तमुपक्लेशः। तच्चानपत्राप्यमिति ।
अन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षया दोषैरसज्जनमाहीक्यम्, परापेक्षयाऽनपत्रा-
प्यमिति ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यतः ? न खलूच्यते—'युगपदात्मानं
परं चापेक्षते' इति, अपि त्वस्त्यसौ कदाचिल्लज्जा या आत्मानमपेक्षमाणस्यापि
प्रवर्त्तते सा आहीक्यम्। अस्ति या परमपेक्षमाणस्य प्रवर्त्तते साऽनपत्राप्यम् ।
विपर्ययेण हीरपत्राप्यं च वेदितव्यम् । प्रथमेन तावत् कल्पेन सगौरवता
सप्रतीशता न भयवशवर्तिता हीः। अवद्येष्वभयदर्शिता अपत्राप्यम् । द्वितीयेन
कल्पेनात्मपरापेक्षाभ्यां लज्जने ॥
अविद्या विज्ञास्यते । तथा हाविद्यायोगाद् भयं न पश्यति । नैव हि दर्शनं
दर्शितेति । विस्तरः—न प्रज्ञा नाप्यविद्या, किं तर्हि ? तयोः प्रज्ञाविद्ययोर्
निमित्तमुपक्लेशस्तद्भयदर्शनम् । तच्चानपत्राप्यमिति । अपत्रपतेऽनेनेत्यपत्रा-
प्यम् । "कृत्यल्युटो बहुलम्" ( पा० सू० ३.३.११३ ) इति करणे ण्यत्प्रत्ययः ।
न अपत्राप्यमनपत्राप्यमिति ।
“ह्री लज्जायाम्” ( मा० धा० ३.३ ) ‘श्रपूष् लज्जायाम्’ ( मा०
धा० १.२५५ ) इत्येकार्थयोरनयोर्धात्वोः कथमर्थान्तरे वाचकत्वम् ? इत्य-
परितुष्यन्तोऽन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षयेति विस्तरः ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । अस्मिन्नपि पक्षे युगपदपेक्षा-
द्वयासम्भव इति पश्यंश्चोदक आह—एवमपीति । अपिशब्देनायमपि पक्षो
दुष्यतीत्यभिप्रायः । आहीक्यमनपत्राप्यं चैकस्मिंश्चित्ते कथं भवत इति मत्वा
चोदयति—अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । न खलूच्यते युगपदात्मानं परं
चापेक्षत इति । विस्तरः—पर्यायेण वृत्तिमनयोर्दर्शयति । कस्यचिद्धि दोषैरा-
त्मानमपेक्षमाणस्यापि न प्रवर्त्तते लज्जा, कस्यचित् परमपेक्षमाणस्येति । विपर्ययेण
हीरपत्राप्यं चेति विस्तरः । प्रथमेन तावत् कल्पेन—"अह्रीरगुरुतावद्ये भया-
दर्शित्वमत्रपा" इत्यनेन । सगौरवतेति विस्तरेण । अभयदर्शिता अपत्राप्यमिति ।
भयदर्शितानिमित्तमपत्राप्यमित्यर्थः । द्वितीयेन कल्पेन आत्मापेक्षया दोषैरसज्जन-
माहीक्यं परापेक्षयानपत्राप्यमित्यनेन आत्मापेक्षया दोषैर्लज्जनं ह्री., परापेक्ष-
यानपत्राप्यमिति । एवमपि द्वे अपेक्षे इति विस्तरेण चोद्यपरिहारौ वक्तव्यौ ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०३
प्रेम्णो गौरवस्य च किं नानाकारणम् ?
प्रेम श्रद्धा
द्विविधं हि प्रेम—क्लिष्टम्, अक्लिष्टं च। तत्र क्लिष्टं तृष्णा, यथा—
पुत्रदारादिषु । अक्लिष्टं श्रद्धा—शास्तृगुरुगुणान्वितेषु । स्याच्छ्रद्धा न प्रेम—
दुःखसमुदयालम्बना श्रद्धा । स्यात् प्रेम न श्रद्धा—क्लिष्टं प्रेम । उभयम्—
निरोधमार्गालम्बना श्रद्धा। नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा ।
पुद्गलेषु तु प्रेम न गौरवम्—पुत्रदारसार्धविहार्यन्तेवासिषु । गौरवं न
प्रेम—अन्यगुरुषु । उभयम्—स्वगुरुषु । नोभयम्—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
श्रद्धा हि नाम गुणसम्भावना । तत्पूर्विका च प्रियता प्रेम । तस्मान्न
सैव प्रेमेत्यपरे ।
गुरुत्वं ह्रीः
गौरवं हि नाम सप्रतीशता । तत्पूर्विका च लज्जा ह्रीः । अतो न
गौरवमेव हीरित्यपरे ।
प्रेमगौरवयोरकत्वं मन्यन्ते केचित्। तस्मादनयोर्नानाकरणप्रदर्शनार्थमाह—
"प्रेम श्रद्धा" इति। प्रेमैव श्रद्धा, न गौरवम् । न तु श्रद्धैव प्रेम । तेनाह—
द्विविधं हि प्रेम क्लिष्टमक्लिष्टं चेत्यादि। स्याच्छ्रद्धा न प्रेमति चतुष्कोटिकं । दुःख-
समुदयसत्ययोः श्रद्धैवाभिसम्प्रत्ययरूपा, न प्रेम, अस्पृहणीयत्वात् । स्यात् प्रेम न
श्रद्धेति । प्रियतारूपा तृष्णा नाभिसम्प्रत्ययरूपेति श्रद्धा न भवति । उभयं श्रद्धा
च प्रेम च । अभिसम्प्रत्ययरूपत्वात् स्पृहणीयत्वाच्च निरोधमार्गसत्ययोस्तदु-
भयात्मकं भवतीत्यर्थः। नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वेति । अन्ये चैत्तसिका
वेदनादयो विप्रयुक्तादयश्च । एवं धर्मलम्बनस्य प्रेम्णः श्रद्धायाश्च चतुष्कोटिकं
कृत्वा, पुद्गलालम्बनस्य चतुष्कोटिकं करोति—पुद्गलेष्विति विस्तर । तत्र सार्धं
विहरन्तीति सार्धविहारिणः शिष्याः । ये प्रव्रजिता गुरोरन्तेवसन्तीत्यन्तेवासिनो
निश्रयाध्ययनसम्बन्धिनः । तेषु पुत्रादिषु प्रेम न गारव क्लिष्टमक्लिष्टं चेति
सम्भवतः । गौरवं न प्रेम । "गुरुत्वं ह्री" इति वक्ष्यमाणलक्षणं गौरवं न प्रेम;
गौरवस्थानत्वात् । उभयम्, प्रेम गौरवं च । तदुभयात्मक भवतीत्यर्थः ।
नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा । योऽन्यो जनोऽसम्बद्धो निर्गुण., तत्र न
प्रेम न गौरवंमिति । तत्पूर्विका च प्रियता प्रेमेति । गुणसम्भावनापूर्विका प्रियता
तच्च प्रेम । तस्मान्न सैवै श्रद्धा प्रेमेत्याचार्य ।
"गुरुत्वं ह्रीः" इति । यथोक्ता ह्री सगौरवता सप्रतीक्षता सभयवश-

२०४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ते पुनः कामरूपयोः ॥ ३२ ॥
आरूप्यधातौ प्रेमगौरवे न स्तः। ननु च श्रद्धा हीश्च कुशलमहाभूमि-
कत्वात् तत्रापि विद्येते। द्विविधा हि श्रद्धा—धर्मेषु पुद्गलेषु च। एवं संप्रती-
शताऽपि। तत्र ये पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियौ ते तत्र न स्तः। ते चेह प्रेमगौरवे
अभिप्रेते ॥ ३२ ॥
वितर्कविचारयोः किं नानाकरणम् ?
वितर्कचारावौदार्यसूक्ष्मते
कस्य ? चेतस इति पश्चाद् वक्ष्यति। चित्तौदारिकता वितर्कः। चित्त-
सूक्ष्मता विचारः।
कथं पुनः अनयोरेकत्र चित्ते योगः ?
केचिदाहुः—यथाऽप्सु निष्च्यूतं सर्पिः सूर्यरश्मिभिरुपरिष्टात् स्पृष्टं
नातिश्यायते नातिविलीयते, एव वितर्कविचारयोगाच्चित्तं नातिसूक्ष्मं भवति
नात्यौदारिकमिति, उभयोरपि तत्रास्ति व्यापारः।
एवं तर्हि निमित्तभूतौ वितर्कविचारौदार्यसूक्ष्मदयोः प्राप्नुतः, यथा
पयश्चातपश्च सर्पिषः श्यानत्वविलीनत्वयोर्न तु पुनस्तत्स्वभावौ। आपेक्षिकी चौदा-
र्वस्तितेत्युक्ता। या ह्रीस्तद् गौरवम्। तदेवं प्रेम श्रद्धालक्षणं भवति। ह्रीलक्षणं
तु गौरवमित्युक्तं तयोर्नानाकरणम्। एवं सप्रतीशताप्यति। एवं ह्रीरपि।
धर्मेषु च पुद्गलेषु च। ये पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियौ ते तत्र न स्त इति।
पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियाववधिक्रियेते ययोरेक्यं मन्यन्ते। ते आरूप्यधातौ न
स्तः। कामरूप्यधात्वोरेव भवत इत्युक्तम् ॥ ३२ ॥
कथं पुनरनयोरेकत्र चित्ते योग इति। न हि तदेव चित्तं तद्योगादौदारिकं
च सूक्ष्मं च युज्यते, विप्रतिषेधात्। निष्च्यूतमिति नि.पूर्वस्य ष्ठीवतेर्निष्ठायामेतद्
रूपम्-निष्पूतम्, निरस्तमित्यर्थः। नातिश्यायते नातिघनीभवति। नातिविलीयंत
नातिद्रवीभवति। नातिसूक्ष्मं भवति नात्यौदारिकमिति। मध्यमावस्थमित्यर्थः।
एवं तर्हि निमित्तभूताविति विस्तरः। यथोदकातपौ सर्पिष. श्यानत्वविलीन-
त्वयोर्निमित्तभूतौ, न तु पुनस्तत्स्वभावौ श्यानत्वविलीनत्वस्वभावौ। एवं वितर्क-
विचारौ चित्तस्यौदारिकतासूक्ष्मतयोर्निमित्तभूतौ, न तु पुनरौदारिकसूक्ष्मता-
स्वभावाविति। अत एवं वक्तव्यम्—चित्तौदारिकताहेतुर्वितर्कः, चित्तसूक्ष्मता-

[निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०५

रिकसूक्ष्मता भूमिप्रकारभेदादित्याभवाग्राद् वितर्कविचारौ स्याताम् । न चौदारिक-
सूक्ष्मतया जातिभेदो युक्तः ।
अन्ये पुनराहुः—वाक्संस्कारा वितर्कविचाराः सूत्र उक्ताः—“वितर्क्य
विचार्य वाचं भाषते, नावितर्क्य नाविचार्य” ( ) इति । तत्र ये
औदारिकास्ते वितर्काः, ये सूक्ष्मास्ते विचाराः । यदि चैकत्र चित्तेऽन्यो धर्म
औदारिकः, अन्यः सूक्ष्मः—कोऽत्र विरोध इति ? न स्याद्विरोधो यदि जातिभेदः
हेतुर्विरोध इति । ब्रूयास्त्वमभ्युपगमाददोष एष इति ? तत इदं दोषान्तर-
माह—आपेक्षिकी चौदारिकसूक्ष्मतेति विस्तरः । भूमिप्रकारभेदात् । भूमिभेदात्,
प्रकारभेदाच्च । भूमिभेदात्तावत् प्रथमध्यानमपेक्ष्य कामधातुरौदारिकः; महा-
भिसंस्कारतरत्वात् । कामधातुमपेक्ष्य प्रथमं ध्यानं सूक्ष्ममल्पाभिसंस्कारतरत्वात्
प्रशान्तमिति । तदेव पुनर्द्वितीयं ध्यानमपेक्ष्यौदारिकम् । एवं यावद्भवाग्रं सूक्ष्मम् ।
प्रकारभेदादपि तस्यामेव भूमावापेक्षिक्यावौदारिकसूक्ष्मते । तद्यथा य एव ते
त्रयः क्लेशानां मूलप्रकारा मृदुमध्यादिमात्रा गुणानां च, कामधातौ यावद्भवाग्रे
तेषामधिमात्रः क्लेश औदारिकः, मृदु सूक्ष्म. क्लेशविपर्ययेण गुणानामिति ।
एवं भूमिप्रकारभेदेनापेक्षिक्यावौदारिकसूक्ष्मते इति आभवाग्रादौदारिकसूक्ष्मते
स्याताम् । अनिष्टं चैतत्, वितर्कविचारयो कामधातुप्रथमभूमिकत्वादिति । न
चौदारिकसूक्ष्मतया जातिभेदो युक्त इति । वितर्कविचारयोर्जातिभेद इष्यते—
अन्यो वितर्कः, अन्यो विचार इति । न चौदारिकत्वेन सूक्ष्मत्वेन च वितर्कविचा-
रयोर्यथाक्रमं स्वभावभेदो युक्तः । किं कारणम् ? जातिभिन्नयोर्हि वेदनासंज्ञयो-
रौदारिकसूक्ष्मता भवति । न च पुनरौदारिकसूक्ष्मतयैव तयोः स्वभावभेदः,
किं तर्हि ? अनुभवलक्षणतया निमित्तोद्ग्रहणलक्षणतया च तयोः स्वभावभेदः,
तस्मादप्यनयोर्नास्ति लक्षणम् ।
अन्ये पुनराहुरिति । सौत्रान्तिकाः । वाक्संस्कारा इति । वाक्समुत्थापका
इत्यर्थः । वितर्क्य विचार्य वाचं भाषते नावितर्क्य नाविचार्येति । वितर्कविचारैरेवं
चैवं च भाषिष्य इति । तत्र ये औदारिकास्ते वितर्का वाक्संस्काराः । कर्मणा
स्वभावो द्योतितो न शक्यमन्यथा स्वलक्षणं प्रदर्शयितुमिति । एवं सूक्ष्मास्ते
विचाराः । एतस्यां कल्पनायां समुदाय रूपा वितर्कविचाराः पर्यायभाविनश्च
भवन्ति, चित्तचैत्यकलापस्य वाक्समुत्थापकत्वात् । कथं पुनरनयोरेकत्र चित्ते
योग इत्युक्तम् ? अतो वैभाषिक आह—यदि चैकत्र चित्तेऽन्यो धर्म औदारिक इति ।
विस्तरः—एकत्र चित्ते वितर्क औदारिकस्वभावोऽन्यः धर्मः, विचारस्तु सूक्ष्म-
स्वभावोऽपरः, तौ च यथाक्रमं चित्तोदारिकतासूक्ष्मता हेतुत्वाच्चित्तौदारिकता-

स्याद्, वेदनासंज्ञावत् । एकस्यां तु जातौ मृद्वधिमात्रता युगपन्न सम्भवति ।
जातिभेदोऽप्यस्ति । स तर्हि वक्तव्यः ? दुर्वचो ह्यसौ—अतो मृद्वधिमात्रतया
व्यज्यते । नैवं व्यक्तो भवति; प्रत्येकं जातीनां मृद्वधिमात्रत्वात् ।
नैव हि वितर्कविचारावेकत्र चित्ते भवत इत्यपरे ।
सूक्ष्मतेत्युच्यते । अथ वा चित्तस्यौदारिकश्चित्तौदारिकः, चित्तौदारिकभावश्चित्तौ-
दारिकता । एवं चित्तसूक्ष्मतापि वक्तव्येति कोऽत्र विरोधः । न स्याद्विरोधो यदि
वितर्कविचारयोर्जातिभेदः स्याद् वेदनासंज्ञावत् । वेदना ह्यौदारिकी, संज्ञा सूक्ष्मा,
तयोस्तु जातिभेदोऽस्तीति औदारिकसूक्ष्मतायामप्येकत्र चित्ते न विरोधः ।
एकस्यां तु जातावनवधृतलक्षणायामैक्येन च कैश्चिद् गृहीतायां मृद्वधिमात्रता
औदारिकसूक्ष्मतालक्षणा युगपन्न सम्भवतीति । अर्थाद्युगपत् सम्भवतीत्युक्तम् ।
तथा हि वेदना अन्यो वा धर्मः पर्यायेण मृदुतामधिमात्रतां च भजते । नैवं
व्यक्तो भवति । किम् ? जातिभेदः, कस्मात् ? प्रत्येकं जातीनां मृद्वधिमात्रत्वात् ।
वेदना ह्यौदारिकी भवति सूक्ष्मा वा; अपेक्षाभेदात् । कथमिति ? वेदना संज्ञा-
मपेक्ष्यौदारिकी, रूपमपेक्ष्य सूक्ष्मा; तथा संज्ञा संस्कारानपेक्ष्यौदारिकी, वेदना-
मपेक्ष्य सूक्ष्मा वितर्कविचारवदेव वा । भवतोऽपि हि कामावचरौ वितर्कविचा-
राबौदारिकौ प्रथमध्यानभूमिकौ सूक्ष्मौ, ध्यानान्तरे च विचारः सूक्ष्मतर इति ।
तदेवं प्रत्येकं जातीनां मृद्वधिमात्रत्वान्नैनं व्यक्तो भवति । न मृद्वधिमात्रतया
जातिभेदो व्यक्तो भवतीत्यर्थः ।
अत्र सङ्घभद्र आचार्य आह—एकत्र च चित्ते औदारिकसूक्ष्मते भवतः । न
च विरोधः; प्रभवकालान्यत्वात् । यदा हि चित्तचैत्तकलापे वितर्क उद्भूतवृत्ति-
र्भवति, तदा चित्तमौदारिकं भवति । यदा विचारस्तदा सूक्ष्मम्, रागमौह-
चरितव्यपदेशवत् । रागमोहयोर्युगपद्भावेऽपि हि तयोरन्यतरोद्भूतवृत्तियोगाद् राग-
चरितो मोहचरित इति वा व्यपदिश्यते । तद्वदिहापि द्रष्टव्यमिति ।
अत्र वयं ब्रूमः—भवति कस्मिंश्चित् कलापे कस्यचिद्धर्मस्योद्भूतवृत्तित्वम्,
किं त्वनयोर्न लक्षणं विवेचितमिति न किञ्चिदेतत् । ननु च चित्तौदारिकता-
सूक्ष्मतालक्षणौ वितर्कविचारावुक्तौ ? सत्यमुक्तौ, प्रत्येकं तु जातीनामौदारिक-
सूक्ष्मते इति तावौदारिकसूक्ष्मतालक्षणौ भवितुमर्हतो यथोक्तमिति नैतदस्मा-
नाराधयति ।
नैव हि वितर्कविचारावेकत्र चित्ते भवत इत्यपर इति । आचार्यमतम् ।
अस्मिन् मते यथोक्तदोषप्रसङ्गो न भवति । कस्त्वनयोः पर्यायवर्त्तिनोर्विशेषः ?
अत्र पूर्वाचार्या आहुः—"वितर्कः कतमः ? चेतनां वा निश्रित्य प्रज्ञां वा पर्येषको
मनोजल्पोऽनभ्यूहाभ्यूहावस्थयोर्यथाक्रमम्, सा च चित्तस्यौदारिकता । विचारः

निर्देश. ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०७
कथमिदानीं प्रथमं ध्यानं पञ्चाङ्गमुक्तम्¹ ? भूमितस्तत् पञ्चाङ्गमुक्तम्,
न क्षणतः ॥
मानमदयोः किं नानाकारणम् ?
मान उन्नतिः ।
मदः स्वधर्मे रक्तस्य पर्यादानं तु चेतसः ॥ ३३ ॥
येन केनचित् परतो विशेषपरिकल्पेन चेतस उन्नतिर्मानः ।
मदस्तु स्वधर्मेष्वेव रक्तस्य यच्चेतस पर्यादानम् । यथा मद्यज एवं
रागूजः । सम्प्रहर्षणविशेषो मद इत्यपरे ॥ ३३ ॥
उक्ता सह चित्तेन चैत्ताः प्रकारेण ॥
कतम ? चेतनां वा निश्चित्य प्रज्ञा वा प्रत्यवेक्षको मनोजल्पोऽनभ्यूहाभ्यूहावस्थ-
योर्यथाक्रमम्, सा च चित्तसूक्ष्मता" इति । अस्मिन् पक्षे वितर्कविचारावेकस्व-
भावौ समुदायकूपौ पर्यायवर्तिनौ पर्येषणप्रत्यवेक्षणाकारमात्रेण भिन्नाविव्येते ।
तत्रोदाहरणं केचिदाचक्षते—“तद्यथा बहुषु घटेष्ववस्थितेषु 'कोऽत्र दृढः, को
जर्जर.' इति मुष्टिनाभिघ्नतो य ऊह स वितर्कः, 'इयन्तो जर्जरा दृढा वा'
इति यदन्ते ग्रहणं स विचार" इति ।
कथमिदानी प्रथमं ध्यानं पञ्चाङ्गमिति विस्तर. । विविक्तं कामैर्विविक्तं
पापपैरकुशलैर्धर्मै. सवितर्क सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य
विहरतीति सूत्रे पञ्चाङ्गमुक्तम्, तत् कथम् ? भूमितस्तत् पञ्चाङ्गमुक्तं न क्षणात
इति । प्रथमध्यानभूमि. कदाचिद् वितर्केण व्यवकीर्णा, कदाचिद् विचारेण;
तदेवं सन्तानमधिकृत्य पञ्चाङ्गमुक्तम्, न क्षणमधिकृत्येत्यदोष ।
येन केनचित् परतो विशेषपरिकल्पेनेति भूतेनाभूतेन वा परत उत्कर्षपरिकल्पेन
'शूरोऽर्थवानस्मि शीलवान् बुद्धिसम्पन्न' इति वा या चेतस उन्नति स मानो
नाम चेतसिको धर्म.।
“पर्यादानं तु चेतसः” इति । तु-शब्दो विशेषणार्थो भिन्नक्रमश्चावगन्तव्य.,
अत एवाह—मदस्तु स्वधर्मेष्वेव रक्तस्येति । विस्तर.—चेतसः पर्यादानमिति ।
येन स्वधर्मेष्वेव रूपशौर्यादिषु रक्तं चेत पर्यादीयते सन्निरुध्यते स रागनिष्यन्दो
मद । य. स्वधर्मेष्वेव रक्तस्य दर्पचेतसः पर्यादानात् कुशलधर्मक्रियाभ्यः
प्रतिसंहारो मद इत्याचार्यसङ्घभद्र. । सम्प्रहर्षविशेषो मद इति । क्लिष्टसौमन-
स्यमभिप्रेतम् । तदेतन्नेच्छन्ति वैभाषिकाः । यस्मात् सौमनस्यमा द्वितीयाद्
ध्यानात् । मदश्च त्रेधातुक., “स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये” (अभि०को०५.५३)
इति वचनात् ॥ ३३ ॥
१. पञ्चाङ्गयुक्तम्—का० । एवमुपर्यपि ।

२०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तेषां पुनरिमाः संज्ञाः परिभाष्यन्ते, प्रवचन एताभिः सद्व्यवहारात् ।
चित्तं मनोऽथ विज्ञानमेकार्थं
चिनोतीति चित्तम् । मनुत इति मनः । विजानातीति विज्ञानम् । चितं
शुभाशुभैर्धातुभिरिति चित्तम् । तदेवाश्रयभूतं मनः । आश्रितभूतं विज्ञानमित्यपरे ।
यथा चित्तं मनो विज्ञानमित्येकोऽर्थः, एव
चित्तचैतसाः ।
साश्रयालम्बनाकाराः सम्प्रयुक्ताश्च
एकोऽर्थः । त एव हि चित्तचैत्ताः साश्रया उच्यन्ते; इन्द्रियाश्रित्वात् ।
सालम्बनाः; विषयग्रहणात् । साकाराः; तस्यैवालम्बनस्य प्रकारेण¹
उक्ताः सह चित्तेन चैत्ताः प्रकारेणेति । चित्तं तावत् प्रकारेणोक्तम्— “विज्ञानं
प्रतिविज्ञप्तिः” (अभि० को० १.१६) इत्येवमादिना स्वलक्षणस्कन्धधात्वा-
यतनकुशलादिप्रभेदेन । चैत्ता अपि स्वलक्षणपरस्परविशेषेण चित्तसंख्याव-
धारणकामप्रथमध्यानादिभूमिप्रभेदेन ।
“एकार्थम्” इति । यच्चित्तं तदेव मनस्तदेव विज्ञानमिति एकोऽर्थोऽस्येत्ये-
कार्थम् । निर्वचनभेदस्तूच्यते--चिनोतीति चित्तमिति । कुशलमकुशलं वा
चिनोतीत्यर्थः । नैरुक्तेन विधिनेवं सिद्धम् । मनुत इति मनः “मन ज्ञाने”
इत्यस्य औणादिकप्रत्ययात् तस्यैतद् रूपम्—मन इति । विजानात्यालम्बनमिति
विज्ञानम्, कर्तरि ल्युट् । चितं शुभाशुभर्धातुभिरिति चित्तम् । वासनासंनिवेश-
योगेन सौत्रान्तिकमतेन, योगाचारमतेन वा । आश्रयभूतं मन आश्रितभूतं
विज्ञानमिति । आश्रयभावापेक्षं मन , “षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यदि
तन्मनः” (अभि० को० १.१७) इत्यर्थपरिग्रहात् । आश्रितभावापेक्षं विज्ञानम्,
‘द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पत्तिः’ इति वचनात् ।
“चित्तचैत्ताः साश्रयालम्बनाकाराः सम्प्रयुक्ताश्च” इति । च-शब्द एकानु-
कर्षणार्थः । त² एव हि चित्तचैत्ता इत्यनेन शब्देनाभिहितास्त एव साश्रया
इत्यनेनापि शब्देनाभिधीयन्ते । एवं सालम्बनाः साकाराः सम्प्रयुक्ताश्च । तत्र
साश्रया इन्द्रियाश्रितत्वात् । षडायतनाश्रितत्वादित्यर्थः । सालम्बना विषय-
ग्रहणात् । न हि विनालम्बनेन चित्तचैत्ता उत्पद्यन्ते । साकाराः तस्यैवालम्बनस्य
१. प्रकारशः---का० ।
२. य--मुद्रित. पाठः ।