अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
तेषां पुनरिमाः संज्ञाः परिभाष्यन्ते, प्रवचन एताभिः सद्व्यवहारात् ।
चित्तं मनोऽथ विज्ञानमेकार्थं
चिनोतीति चित्तम् । मनुत इति मनः । विजानातीति विज्ञानम् । चितं
शुभाशुभैर्धातुभिरिति चित्तम् । तदेवाश्रयभूतं मनः । आश्रितभूतं विज्ञानमित्यपरे ।
यथा चित्तं मनो विज्ञानमित्येकोऽर्थः, एव
चित्तचैतसाः ।
साश्रयालम्बनाकाराः सम्प्रयुक्ताश्च
एकोऽर्थः । त एव हि चित्तचैत्ताः साश्रया उच्यन्ते; इन्द्रियाश्रित्वात् ।
सालम्बनाः; विषयग्रहणात् । साकाराः; तस्यैवालम्बनस्य प्रकारेण¹
उक्ताः सह चित्तेन चैत्ताः प्रकारेणेति । चित्तं तावत् प्रकारेणोक्तम्— “विज्ञानं
प्रतिविज्ञप्तिः” (अभि० को० १.१६) इत्येवमादिना स्वलक्षणस्कन्धधात्वा-
यतनकुशलादिप्रभेदेन । चैत्ता अपि स्वलक्षणपरस्परविशेषेण चित्तसंख्याव-
धारणकामप्रथमध्यानादिभूमिप्रभेदेन ।
“एकार्थम्” इति । यच्चित्तं तदेव मनस्तदेव विज्ञानमिति एकोऽर्थोऽस्येत्ये-
कार्थम् । निर्वचनभेदस्तूच्यते--चिनोतीति चित्तमिति । कुशलमकुशलं वा
चिनोतीत्यर्थः । नैरुक्तेन विधिनेवं सिद्धम् । मनुत इति मनः “मन ज्ञाने”
इत्यस्य औणादिकप्रत्ययात् तस्यैतद् रूपम्—मन इति । विजानात्यालम्बनमिति
विज्ञानम्, कर्तरि ल्युट् । चितं शुभाशुभर्धातुभिरिति चित्तम् । वासनासंनिवेश-
योगेन सौत्रान्तिकमतेन, योगाचारमतेन वा । आश्रयभूतं मन आश्रितभूतं
विज्ञानमिति । आश्रयभावापेक्षं मन , “षण्णामनन्तरातीतं विज्ञानं यदि
तन्मनः” (अभि० को० १.१७) इत्यर्थपरिग्रहात् । आश्रितभावापेक्षं विज्ञानम्,
‘द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पत्तिः’ इति वचनात् ।
“चित्तचैत्ताः साश्रयालम्बनाकाराः सम्प्रयुक्ताश्च” इति । च-शब्द एकानु-
कर्षणार्थः । त² एव हि चित्तचैत्ता इत्यनेन शब्देनाभिहितास्त एव साश्रया
इत्यनेनापि शब्देनाभिधीयन्ते । एवं सालम्बनाः साकाराः सम्प्रयुक्ताश्च । तत्र
साश्रया इन्द्रियाश्रितत्वात् । षडायतनाश्रितत्वादित्यर्थः । सालम्बना विषय-
ग्रहणात् । न हि विनालम्बनेन चित्तचैत्ता उत्पद्यन्ते । साकाराः तस्यैवालम्बनस्य
१. प्रकारशः---का० ।
२. य--मुद्रित. पाठः ।