अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
चेद्, अविद्या विज्ञास्यते ? नैव हि दर्शनं दर्शिता, नाप्यदर्शनमदर्शिता, किं
तर्हि ? यस्तयोर्निमित्तमुपक्लेशः। तच्चानपत्राप्यमिति ।
अन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षया दोषैरसज्जनमाहीक्यम्, परापेक्षयाऽनपत्रा-
प्यमिति ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यतः ? न खलूच्यते—'युगपदात्मानं
परं चापेक्षते' इति, अपि त्वस्त्यसौ कदाचिल्लज्जा या आत्मानमपेक्षमाणस्यापि
प्रवर्त्तते सा आहीक्यम्। अस्ति या परमपेक्षमाणस्य प्रवर्त्तते साऽनपत्राप्यम् ।
विपर्ययेण हीरपत्राप्यं च वेदितव्यम् । प्रथमेन तावत् कल्पेन सगौरवता
सप्रतीशता न भयवशवर्तिता हीः। अवद्येष्वभयदर्शिता अपत्राप्यम् । द्वितीयेन
कल्पेनात्मपरापेक्षाभ्यां लज्जने ॥
अविद्या विज्ञास्यते । तथा हाविद्यायोगाद् भयं न पश्यति । नैव हि दर्शनं
दर्शितेति । विस्तरः—न प्रज्ञा नाप्यविद्या, किं तर्हि ? तयोः प्रज्ञाविद्ययोर्
निमित्तमुपक्लेशस्तद्भयदर्शनम् । तच्चानपत्राप्यमिति । अपत्रपतेऽनेनेत्यपत्रा-
प्यम् । "कृत्यल्युटो बहुलम्" ( पा० सू० ३.३.११३ ) इति करणे ण्यत्प्रत्ययः ।
न अपत्राप्यमनपत्राप्यमिति ।
“ह्री लज्जायाम्” ( मा० धा० ३.३ ) ‘श्रपूष् लज्जायाम्’ ( मा०
धा० १.२५५ ) इत्येकार्थयोरनयोर्धात्वोः कथमर्थान्तरे वाचकत्वम् ? इत्य-
परितुष्यन्तोऽन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षयेति विस्तरः ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । अस्मिन्नपि पक्षे युगपदपेक्षा-
द्वयासम्भव इति पश्यंश्चोदक आह—एवमपीति । अपिशब्देनायमपि पक्षो
दुष्यतीत्यभिप्रायः । आहीक्यमनपत्राप्यं चैकस्मिंश्चित्ते कथं भवत इति मत्वा
चोदयति—अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । न खलूच्यते युगपदात्मानं परं
चापेक्षत इति । विस्तरः—पर्यायेण वृत्तिमनयोर्दर्शयति । कस्यचिद्धि दोषैरा-
त्मानमपेक्षमाणस्यापि न प्रवर्त्तते लज्जा, कस्यचित् परमपेक्षमाणस्येति । विपर्ययेण
हीरपत्राप्यं चेति विस्तरः । प्रथमेन तावत् कल्पेन—"अह्रीरगुरुतावद्ये भया-
दर्शित्वमत्रपा" इत्यनेन । सगौरवतेति विस्तरेण । अभयदर्शिता अपत्राप्यमिति ।
भयदर्शितानिमित्तमपत्राप्यमित्यर्थः । द्वितीयेन कल्पेन आत्मापेक्षया दोषैरसज्जन-
माहीक्यं परापेक्षयानपत्राप्यमित्यनेन आत्मापेक्षया दोषैर्लज्जनं ह्री., परापेक्ष-
यानपत्राप्यमिति । एवमपि द्वे अपेक्षे इति विस्तरेण चोद्यपरिहारौ वक्तव्यौ ।