अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२०४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ते पुनः कामरूपयोः ॥ ३२ ॥
आरूप्यधातौ प्रेमगौरवे न स्तः। ननु च श्रद्धा हीश्च कुशलमहाभूमि-
कत्वात् तत्रापि विद्येते। द्विविधा हि श्रद्धा—धर्मेषु पुद्गलेषु च। एवं संप्रती-
शताऽपि। तत्र ये पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियौ ते तत्र न स्तः। ते चेह प्रेमगौरवे
अभिप्रेते ॥ ३२ ॥
वितर्कविचारयोः किं नानाकरणम् ?
वितर्कचारावौदार्यसूक्ष्मते
कस्य ? चेतस इति पश्चाद् वक्ष्यति। चित्तौदारिकता वितर्कः। चित्त-
सूक्ष्मता विचारः।
कथं पुनः अनयोरेकत्र चित्ते योगः ?
केचिदाहुः—यथाऽप्सु निष्च्यूतं सर्पिः सूर्यरश्मिभिरुपरिष्टात् स्पृष्टं
नातिश्यायते नातिविलीयते, एव वितर्कविचारयोगाच्चित्तं नातिसूक्ष्मं भवति
नात्यौदारिकमिति, उभयोरपि तत्रास्ति व्यापारः।
एवं तर्हि निमित्तभूतौ वितर्कविचारौदार्यसूक्ष्मदयोः प्राप्नुतः, यथा
पयश्चातपश्च सर्पिषः श्यानत्वविलीनत्वयोर्न तु पुनस्तत्स्वभावौ। आपेक्षिकी चौदा-
र्वस्तितेत्युक्ता। या ह्रीस्तद् गौरवम्। तदेवं प्रेम श्रद्धालक्षणं भवति। ह्रीलक्षणं
तु गौरवमित्युक्तं तयोर्नानाकरणम्। एवं सप्रतीशताप्यति। एवं ह्रीरपि।
धर्मेषु च पुद्गलेषु च। ये पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियौ ते तत्र न स्त इति।
पुद्गलालम्बने श्रद्धाह्रियाववधिक्रियेते ययोरेक्यं मन्यन्ते। ते आरूप्यधातौ न
स्तः। कामरूप्यधात्वोरेव भवत इत्युक्तम् ॥ ३२ ॥
कथं पुनरनयोरेकत्र चित्ते योग इति। न हि तदेव चित्तं तद्योगादौदारिकं
च सूक्ष्मं च युज्यते, विप्रतिषेधात्। निष्च्यूतमिति नि.पूर्वस्य ष्ठीवतेर्निष्ठायामेतद्
रूपम्-निष्पूतम्, निरस्तमित्यर्थः। नातिश्यायते नातिघनीभवति। नातिविलीयंत
नातिद्रवीभवति। नातिसूक्ष्मं भवति नात्यौदारिकमिति। मध्यमावस्थमित्यर्थः।
एवं तर्हि निमित्तभूताविति विस्तरः। यथोदकातपौ सर्पिष. श्यानत्वविलीन-
त्वयोर्निमित्तभूतौ, न तु पुनस्तत्स्वभावौ श्यानत्वविलीनत्वस्वभावौ। एवं वितर्क-
विचारौ चित्तस्यौदारिकतासूक्ष्मतयोर्निमित्तभूतौ, न तु पुनरौदारिकसूक्ष्मता-
स्वभावाविति। अत एवं वक्तव्यम्—चित्तौदारिकताहेतुर्वितर्कः, चित्तसूक्ष्मता-