अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १९५
कस्मिंश्चित्ते कति चैत्ता अवश्यं भवन्तीति ? कामावचरं तावत् पञ्चविधं चित्तम् ।
कुशलमकुशलम् । तत्राकुशलं द्विविधम्—आवेणिकम्, अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तं
च । अव्याकृतमपि¹ द्विविधम्—निवृताव्याकृतम्, अनिवृताव्याकृतं च । तत्र
तावत् कामावचरचित्तमवश्यं सवितर्कं सविचारम् । अतोऽत्र—
सवितर्कविचारत्वात् कुशले कामचेतसि ।
द्वाविंशतिश्चैतसिकाः
अवश्यं भवन्ति । दश महाभूमिकाः, दश कुशलमहाभूमिकाः, वितर्कः,
विचारश्च ।
कौकृत्यमधिकं क्वचित् ॥ २८ ॥
न हि सर्वत्र कुशले चेतसि कौकृत्यमस्ति । यत्र त्वस्ति तत्र तदेवाधिकं
कृत्वा त्रयोविंशतिश्चैत्ता भवन्ति ।
किमिदं कौकृत्यं नाम ? कुकृतभावः² कौकृत्यम् । इह तु पुनः
कौकृत्यालम्बनो धर्मः कौकृत्यमुच्यते—चेतसो विप्रतिसारः । तथा—
अत्राचार्यवसुमित्रः संग्रहश्लोकमाह—
"वितर्कचारकौकृत्यमिद्धप्रतिघसक्तयः ।
मानश्च विचिकित्सा चेत्यष्टावनियताः स्मृताः ॥” ( ) इति ।
तदिदमष्टनियतवचनं न बुद्ध्यामहे, दृष्टयोऽपि कस्मान्नानियता इष्यन्ते !
न हि सप्रतिघे सविचिकित्से वा चित्ते मिथ्यादृष्टिः प्रवर्तते ।
“आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः ।
क्लेशैश्चतुर्भि क्रोधाद्यैः कौकृत्येनेकविंशतिः ॥” ( अभि० को० २.२९ )
इति वचनात्, तस्माद् यद्वा तद्वेदमुक्तमिति पश्यामः !
कामावचरं तावत् पञ्चविधमिति । कुशलमेकम्, अकुशलं द्विविधम्—
आवेणिकमविद्यामात्रसम्प्रयुक्तम्, रागाद्यन्यक्लेशसम्प्रयुक्तं च । अव्याकृतमपि
द्विविधम्—निवृताव्याकृतं सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तम्, अनिवृताव्याकृतं च
विपाकजादीति ।
कुकृतभावः कौकृत्यमिति । अर्थस्य कुकृतस्य धर्मः, स तु चेतसिक इति न
सम्बध्यते । तस्मादाह—इह तु पुनः कौकृत्यालम्बनो धर्म इति । किस्वभावः ?
इत्याह—चेतसो विप्रतिसार इति । यदि कौकृत्यालम्बनो धर्मं कौकृत्यमुच्यते,
१. अव्याकृतं—का० । २. कुकृतस्य भावः—का० ।