अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

विंशतिः । क्रोधादिभिरप्युपक्लेशैर्यथोक्तैः सम्प्रयुक्ते चित्ते एते च विंशतिः स
चोपक्लेश इत्येकविंशतिर्भवन्ति । कौकृत्येनाप्येकविंशतिः । तदेव कौकृत्य-
मेकविंशतितमं भवति । समासत आवेणिके चेतस्यकुशले दृष्टिसम्प्रयुक्ते¹ च
विंशतिः । अन्यक्लेशोपक्लेशसम्प्रयुक्ते त्वेकविशतिः ॥ २९ ॥
निवृतेऽष्टादश
सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तं चित्तं कामधातौ निवृताव्याकृतम् । तत्राष्टादश
चैत्ता.—दश महाभूमिका., षट् क्लेशमहाभूमिकाः, वितर्कविचारौ च । दृष्टिः
पूर्ववदेव नाधिका भवति ।
अन्यत्र द्वादशाव्याकृते मताः ।
निवृतादन्यदव्याकृतमनिवृताव्याकृतम् । तत्र द्वादश चैत्ता इष्टा —दश
महाभूमिकाः, वितर्कविचारौ च । बहिर्देशका अव्याकृतमपि कौकृत्यमिच्छन्ति ।
तेषां तत्सम्प्रयुक्ते चेतसि त्रयोदश भवन्ति ।
मिद्धं सर्वाविरोधि त्वाद् यत्र स्यादधिकं हि तत् ॥ ३० ॥
विचिकित्सा चेत्येकविंशति.। एकविंशतिर्भवत्येवेति क्रियावधारणमवगन्तव्यम् ।
क्रोधादिभिरपीति ।
"क्रोधोपनाह-शाठ्येर्ष्या-प्रदास-म्रक्ष-मत्सरा ।
मायामदर्विहिंसाश्च" ( अभि० को० २ २७) ॥
इत्येभिरपि सम्प्रयुक्ते चित्ते एकविंशतिरेव चैतसिकाः । ते चावेणिकोक्ता
पूर्ववत् । स चापक्लेशः क्रोधो वा यावद्विहिंसा वेति । कौकृत्येन च सम्प्रयुक्ते ।
तै च पूर्वोक्तास्तच्च कौकृत्यमित्येकविंशतिः । कौकृत्यमपि ह्युपक्लेशः स्वतन्त्र-
मिष्यते । समासत आवेणिक इति। विस्तार —अविद्यामात्रसम्प्रयुक्ते चेतस्यकुशले
दृष्टिसम्प्रयुक्ते चाकुशले विंशति । अन्यक्लेशोपक्लेशसम्प्रयुक्ते त्वकुशल एवैक-
विंशतिः ॥ २९ ॥
निवृताव्याकृतमिति । क्लेशाच्छादितं कुशलाकुशलत्वेनाव्याकृतं यत् तन्नि-
वृताव्याकृतम् । अनाच्छादितं त्वनिवृताव्याकृतम् विपाकजैर्र्यापथिकशैल्पस्था-
निकनेर्माणिकस्वभावम् । बहिर्देशका अव्याकृतमपि कौकृत्यमिच्छन्तीति ।
काश्मीरमण्डलाद् ये बहिर्देशस्थितास्ते बहिर्देशका. । त्रयोदशेति । क्वचिदनि-
वृताव्याकृते कौकृत्यं त्रयोदशमधिकं प्रक्षिप्य । मिद्धं प्रचलायमानावस्थाया
१ दृष्टियुक्ते—का० ।