अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ध्यानान्तरात् परेण द्वितीयादिषु ध्यानेष्वारूप्येषु च यथाप्रतिषिद्धं नास्ति
विचारश्च । माया शाठ्यं चेत्यपिशब्दात् । शेषं तथैव ।
ब्रह्मणो हि यावच्छाठ्यं पठ्यते पर्षत्सम्बन्धात् १, नोर्ध्वम् । स हि स्वस्यां पर्षदि
निषण्णः २ अश्वजिता भिक्षुणा प्रश्नं पृष्टः—“कुत्रेमानि ब्रह्मन् चत्वारि महाभूतान्य-
परिशेषं निरुध्यन्ते” ( ) इति ? अप्रजानन् क्षेपमकार्षीत्— “अहमस्मिन्
ब्रह्मा ईश्वरः कर्ता निर्माता स्रष्टा सृजः पितृभूतो भावानाम् ३” इति ॥ ३१ ॥
उक्तमेतद् यस्यां भूमौ यत्र चित्ते यावन्तश्चैत्ताः ॥
किम् ? न सन्तोत्यधिकृतम् । शेषं तथैव । वितर्कन्यूनं यथा प्रतिषिद्धं नास्तीति ।
कौकृत्यमिद्धाकुशलवितर्का न सन्तीत्यर्थः । विचारश्च मायाशाठ्यं चेत्यपिशब्दा-
दिति । 'विचारश्च' इति एतावति वक्तव्ये “विचारश्चापि” इति अपिशब्दा-
धिक्यादर्थाधिक्यमिति माया शाठ्यमपि तत्र नास्तीत्ययमपरार्थो लभ्यते ।
मदस्तु नापास्यते, “स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये” (अभि० को० ५.५३) इति
वचनसामर्थ्यात् । शेषं तथैवेति । कुशले वितर्कविचारनिर्मुक्ता विंशतिः ।
आवेणिके दृष्टियुक्ते षोडश । रागादिक्लेशसम्प्रयुक्ते मदोपक्लेशसम्प्रयुक्ते च सप्त-
दश । दश महाभूमिका षट् क्लेशमहाभूमिका । स च क्लेशः स वोपक्लेशः ।
अनिवृताव्याकृते दश महाभूमिका य एवेति गमनीयम् ।
ब्रह्मणो हि यावच्छाठ्यमिति । विस्तर —तत्र शाठ्यपूर्वकत्वान्मायापि
गृहीता भवति । पर्षत्सम्बन्धान्नोर्ध्वमिति । येषां पर्षदस्ति तेषां पर्षद्ग्रहणार्थं
मायाशाठ्यं प्रवर्त्तते । अष्टौ पर्षदः पठ्यन्ते—क्षत्रियपर्षद्, ब्राह्मणपर्षद्, गृह-
पतिपर्षद्, श्रमणपर्षत्, चातुर्महाराजिकपर्षत्, त्रयस्त्रिंशत्पर्षत्, मारपर्षद्, ब्रह्म-
पर्षद । तासामन्यतमापि ऊर्ध्वमतो नास्तीति मायाशाठ्याभावः । ब्रह्मणस्तु
पर्षदस्ति । तस्मादाह—स हि स्वस्या पर्षदि निषण्णोऽश्वजिता भिक्षुणा ब्रह्मलोक
गतेन प्रश्नं पृष्टः—कुत्रेमानि चत्वारि महाभूतान्यपरिशेषं निरुध्यन्त इति । अप्रजा-
नन्नारूप्यधातौ चत्वारि महाभूतान्यशेषं निरुध्यन्त इत्यनवबुध्यमानः क्षेपं
कथाप्रकरणमकार्षीत्—अहमस्मि ब्रह्मेति विस्तरः । ब्रह्मेत्युक्त्वा महाब्रह्मेति
वचनं ब्रह्मान्तरेभ्यः आत्मनो विशिष्टत्वप्रदर्शनार्थम् । ईश्वरः ईशनशील
कर्ता निर्माता स्रष्टा सृज इति पर्यायाः, उत्तरोत्तरव्याख्यायोगो वा । पितेव
पितृभूतः । केषाम् ? भावानाम् ॥ ३१ ॥
उक्तमेतदिति । विस्तर.—या भूमिर्यच्चित्तं यावन्तश्च चैत्ताः, सा भूमिस्तच्चित्तं
तावन्तश्च चेत्ता इत्युक्तमेतत् ।
१ सम्बन्धत्वात्—का० । २ का० पुस्तके नास्ति । ३. भूतानाम्—का० ।