अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-

कथं पुनस्तेषु शेषास्तित्वं गम्यते ? कर्मतः संग्रहधृतिपक्तिव्यूहनात् ।
प्रत्ययलाभे च सति कठिनादीनां द्रवणादिभावात् अप्सु शैत्यातिशयादौष्ण्यं
गम्यत इत्यपरे ।
अव्यतिभेदेऽपि तु स्याच्छैत्यातिशयः, शब्दवेदनातिशयवत् ।
यथा तुल्येऽपि सूचीना तूलोना कलापसद्भावे तीक्ष्णत्वात् सूचीनामेव स्पर्शो
व्यक्तमुपलभ्यते, न तूलीनाम्, अतीक्ष्णत्वात्; तथा कचिदेव संघाते काष्ठादिके
कठिनमुपलभ्यते—क्वचिद् द्रव पानीये, क्वचिदुष्णोऽग्नौ, क्वचित् समुदीरणा
वायौ। न च तत्र तत्र संघाते चत्वारि महाभूतानि न सन्ति । सक्तुलवणचूर्णे-
रसवच्च । सक्तुचूर्णानां लवणचूर्णाना च यथा रसस्योपलब्धि, लवणचूर्णरस
एव व्यक्तमुपलभ्यते, न तु सक्तुचूर्णरसः, तद्वदिहापीति ।
संग्रहधृतिपक्तिव्यूहनादिति । संग्रहकर्मणाब्धातोरस्तित्वं गम्यते काष्ठादिके ।
अन्यथा पासुमुष्टिवत् तद् विशीर्येत, यदि तत्राब्धातुर्न स्यात् । धृतिकर्मणाप्सु
नौप्रभृतीना पृथिवीधातोरस्तित्वं गम्यते । पक्तिकर्मणा तेजोधातोरस्तित्वं
गम्यते । यदि हि तन्न स्यात् काष्ठादिकं न पूतीभवेत् । व्यूहनकर्मणा वायुधातो-
रस्तित्वं गम्यते । प्रसर्पणं हि तस्य न स्याद्, वृद्धिर्वा, यदि वायुधातुस्तत्र न
स्यात् । एवमन्यत्रापि योज्यम् ।
प्रत्ययलाभे च सतीति । विस्तरः—प्रत्ययानामग्न्यादीना लाभे सति कठिना-
दीनां द्रवद्रव्याणां च द्रवणादिभावात् द्रवणघनत्वादिभावात् । तद्यथा अग्नि-
भूते सति कठिनस्य लोहस्य द्रवणम् । तेन ज्ञायते—लोहेऽब्धातुरस्तीति ।
तथा द्रवस्य शैत्यादिप्रत्ययलाभे काठिन्यम्, तेन ज्ञायते—पृथिवीधातोरत्रा-
स्तित्वमिति । तथा कठिनसंघर्षादौष्ण्यमुपलभ्यते, तेन तेजोधातोरत्रास्तित्वं
गम्यते । इत्येवं सम्भवतोऽन्यत्रापि योज्यम् । अप्सु शैत्यातिशयादौष्ण्यं गम्यते
इत्यपर इति भदन्तश्रीलाभः । यस्मादापः शीताः शीततरा शीततमाश्चोप-
लभ्यन्ते, ततो ज्ञायते तेजसस्तत्रान्यतरतमोत्पत्तेः शैत्यातिशयः । तेन च
तत्र तेजोऽस्तीति गम्यते ।
अव्यतिभेदेऽपीति विस्तरः । तं मतमाचार्यो दूषयति । यथा न च शब्दस्य
द्रव्यान्तरेण व्यतिभेदो मिश्रीभावोऽस्ति, अतिशयश्च भवति, स्वभाव-
भेदात्—पटुः शब्दः पटुतम इति । एवमिहापि भवेत् । यथा च वेदनाया न
केनचिद् द्रव्यान्तरेण व्यतिभेदो भवतीति स्वभावभेदात् तारतम्येनातिशयः,
तथेहापीति । नानेन तेजोऽस्तित्वं गम्यते । ता एव ह्याप. काश्चिच्छीताः,
काश्चिच्छीततराः, काश्चिच्छीततमा इति ।

निर्देश. ] द्वितीयं कोशस्थानम् १८३
बीजतस्तेषु तेषां भावो न स्वरूपत इत्यपरे; “सन्त्यस्मिन् दारुस्कन्धे
विविधा धातव.” ( ) इति वचनात् ।
कथं वायौ वर्णसद्भाव ? श्रद्धानीय एषोऽर्थः नानूमानीयः संसर्गतो१
गन्धग्रहणात् तस्य वर्णाव्यभिचारात् ।
रूपधातौ गन्धरसयोरभाव उक्तः, तेन तत्रत्याः परमाणवः षट्सप्ताष्टद्रव्यका
इत्युक्तस्वरूपत्वात् न पुनरुच्यन्ते ॥
बीजतस्तेषु तेषा भावो न स्वरूपत इत्यपर इति । सौत्रान्तिकाः । बीजतः =
शक्तिः , सामर्थ्यत इत्यर्थः । न स्वरूपतो न द्रव्यत इत्यर्थः । शक्तिरेव हि
नानाविधास्ति यया योगिभिरधिमोक्षविशेषेण सुवर्णधातुः , रूप्यधातुः, ताम्र-
धातुरित्येवमादयो धातवः क्रियन्ते । कस्मात् ? इत्याह—सन्त्यस्मिन् दारुस्कन्धे
विविधा धातव इति वचनात् । धातुशक्तयो हि तत्रैवं भगवतोक्ताः । न हि
तत्रातिबहूना सुवर्णरूप्यादीना स्वरूपतस्तावदवकाशोऽस्तीति ।
कथं वायौ वर्णसद्भाव इति । वैभाषिकानेवं चोदयन्ति—“कामेऽष्टद्रव्यक.’
इति नियमे कथं वायौ वर्णोऽस्तीति निर्धार्यते, न हि कथञ्चित् तत्र वर्ण उप-
लभ्यते ? श्रद्धानीय एषोऽर्थो नानुमानीय इति वैभाषिकाः । परमाप्तैरयमुक्तोऽर्थ
इति प्रत्येयव्यः, नार्थोऽनुमानग्राह्य इत्यभिप्रायः । संसर्गतो गन्धग्रहणादिति ।
अस्ति वानुमानमिति दर्शयति । गन्धवता तु द्रव्येण वायोः सम्पर्काद् गन्ध
उपलभ्यते । स च गन्धो वर्णं न व्यभिचरति । यत्र हि गन्धस्तत्र वर्णेन
भवितव्यमिति । अत्र च साधनवचनम्—‘वर्णवान् वायुः, गन्धवत्त्वाज्जाति-
पुष्पवद्’ इति ।
रूपधातौ गन्धरसयोरभाव उक्त इति । “विना गन्धरसघा णजिह्वाविज्ञान-
धातुभिः” ( अभि० को० १ ३ ) इति वचनात् । तेन तत्रत्याः परमाणवः
षट्सप्ताष्टद्रव्यका इति । तत्रत्यास्तत्र भवाः । तत्रत्याः परमाणव संघातपर-
माणवोऽधिकृताः । य इहाष्टद्रव्यक उक्तो निरिन्द्रियोऽशब्दः, स तत्र षड्द्रव्यकः ।
यो नवद्रव्यकः कायेन्द्रियी स सप्तद्रव्यकः । यो दशद्रव्यकोऽपरेन्द्रियः सोऽष्ट-
द्रव्यकः । सशब्दाः पुनरेते सप्ताष्टनवद्रव्यका इत्यवगन्तव्यम् । उक्तस्वरूपत्वाच्च
पुनरुच्यन्त इति । उक्तकल्पत्वान्न पुनः सूत्र्यन्त इत्यर्थः ।
१. संस्पन्दतो—का० ।

१८४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
किं पुनरत्र द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते ? आहोखिदायतनम् ?
किं चातः ? यदि द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते, अत्यल्पमिदमुच्यते—अष्टद्रव्यकः,
नवदशद्रव्यक इति। अवश्यं हि तद्द्रव्यसंस्थानेनापि भवितव्यम्; तस्यापि
परमाणुसञ्चितत्वात्, गुरुत्वलघुत्वयोरन्यतरेण, श्लक्ष्णत्वकर्कशत्वयोश्च, शीतेनापि,
क्वचित् जिघत्सया पिपासया च !
अथाप्यायतनद्रव्यं गृह्यते, अपि बह्विदमुच्यते—अष्टद्रव्यक इति ?
चतुर्द्रव्यको हि वक्तव्यः—यावता भूतान्यपि स्प्रष्टव्यायतनम्। किञ्चिदत्र
द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते यदाश्रयभूतम्, किञ्चिदायतनं द्रव्यं गृह्यते यदाश्रितभूतम् ।
एवमपि भूयांसि भूतद्रव्याणि भवन्ति ? उपादायरूपाणां प्रत्येकं भूत-
चतुष्काश्रित

निर्देश. ] द्वितीयं कोशस्थानम् १८५
तत्र पुनर्जातिद्रव्यं गृह्यते; भूतचतुष्कान्तराणां स्वजात्यनतिक्रमात् ।
कः पुनर्येत् स एव विकल्पेन वक्तुम् । च्छन्दतो हि वाचा प्रवृत्तिरर्थस्तु
परीक्ष्यः ।
उक्तो रूपाणा सहोत्पादनियम ॥
शेषाणा वक्तव्य । तत्र तावत्
चित्तचैत्ताः सहावश्यं
न ह्येते विनाऽन्योन्यं भवितुमुत्सहन्ते ।
तत्र पुनर्जातिद्रव्यमिति । भूतचतुष्कजातिरत्र गृह्यते । या ह्येकस्य भूतचतु-
ष्कस्य जातिस्तामन्यानि भूतचतुष्काणि नातिक्रामन्ति । एवं विकल्पेन
वक्तुमिति । किञ्चिदत्र द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते यदाश्रयभूतम् । किञ्चिदत्रा-
यतनद्रव्यं गृह्यते यदाश्रयिभूतम् । यच्चैतदाश्रयभूतं तज्जात्या गृह्यत इति ।
छन्दतो हि वाचा प्रवृत्तिः, अर्थस्तु परीक्ष्य इति । छन्दत इच्छाताः
संक्षेपविस्तरविधानानुविधाशिन्यो वाच प्रवर्तन्ते । अर्थस्तु तासां परीक्ष्य.।
किमेवं नियतसहोत्पादानि तानि भवन्ति ? न भवन्ताति । योगाचार-
चित्तास्तु सङ्घातावस्थाने भूताना भौतिकाना च नियमं वर्णयन्ति । कथमिति ?
उच्यते—अस्ति समुदाय एकभौतिकः, तद्यथा शुष्को मृत्पिण्ड । अस्ति द्विभौ-
तिक स एवार्द्रं । अस्ति त्रिभानिक. स एवोष्ण । अस्ति यावत् सार्वभौतिकः
स एवार्द्र उष्णश्च मृत्पिण्डो गमनावस्थाग्रामिति ।
उपादाय रूपेऽपि यदुपादायरूपं यस्मिन् भमुदाये उपलभ्यते तत् तत्रास्तीति
वेदितव्यम् । अस्ति समुदाय एकोपादायरूपिक., तद्यथा प्रभा । अस्ति द्व्युपा-
दायरूपिक., तद्यथा सशब्दो गन्धो वायु । त्र्युपादायरूपिकः, तद्यथा धूम., तस्य
रूपगन्धस्प्रष्टव्यविशेषप्रभावितत्वात् । स्प्रष्टव्यविशेष पुनरत्र लघुत्वं वेदितव्यम् ।
चतुरुपादायरूपिकः, तद्यथा गुडपिण्डः । पञ्चोपादायरूपिकः, तद्यथा स एव
सशब्दः—इत्येवमाद्यापि वक्तव्यम् ॥ २२ ॥
शेषाणा वक्तव्य इति । चित्तचैताना विप्रयुक्ताना च ।
“चित्तचैत्ताः सहावश्यम्” इति । न चित्तं चैत्तैर्विना उत्पद्यते, नापि चैत्ता
विना चित्तेनेत्यवधार्यते । न तु सर्वं चित्तं सर्वचैत्तनियतसहोत्पादम्, नापि सर्व-
चैत्ता. सर्वचित्तनियतसहोत्पादा इति ।
१. अत्र-क० । २. च्छन्दतोऽपि—का० ।

१८६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सर्वं संस्कृतलक्षणैः ।
सहावश्यमिति वर्तते। यत्किञ्चिदुत्पद्यते—रूपम्, चित्तम्, चैत-
सिकाः, चित्तविप्रयुक्ताश्च¹—सर्वं संस्कृतलक्षणैः सार्धमुत्पद्यते ।
प्राप्त्या वा
प्राप्त्या सह सत्त्वाख्यमेवोत्पद्यते, नान्यद्—इति विकल्पार्थो वाशब्दः ।
चैत्ता इत्युच्यन्ते, क इमे चैत्ताः ?
पञ्चधा चैत्ता महाभूम्यादिभेदतः ॥ २३ ॥
पञ्च प्रकाराश्चैत्ताः—महाभूमिकाः, कुशलमहाभूमिकाः, क्लेशमहाभूमिकाः,
अकुशलमहाभूमिकाः, परीत्तक्लेशमहाभूमिकाश्च । भूमिर्नाम गतिविषयः ।
यो हि यस्य गतिविषयः स तस्य 'भूमिः' इत्युच्यते ॥ २३ ॥
तत्र महती भूमिरेषामिति महाभूमिकाः, ये सर्वत्र चेतसि भवन्ति ।
के पुन सर्वत्र चेतसि भवन्ति ?
वेदना चेतना संज्ञा च्छन्दः स्पर्शो मतिः स्मृतिः ।
मनस्कारोऽधिमोक्षश्च समाधिः सर्वचेतसि ॥ २४ ॥
“सर्वं संस्कृतलक्षणैः” इति । संस्कृतलक्षणैर्यद्युक्तं तत्सर्वं तैः संस्कृतलक्षणै-
र्जात्यादिभिरवश्यं महोत्पद्यते । किं पुनस्तद् ? इत्याह—यत्किञ्चिदुत्पद्यते रूपं
चित्तं चैत्तसिकाश्चित्तविप्रयुक्ताञ्चेति। पूर्वमेव ह्यसंस्कृतं बहिष्कृतम्, “तत्रासंस्कृतं
नैवोत्पद्यते” इति वचनात् ।
विकल्पार्थो वा शब्द इति । किञ्चित्प्राप्त्या सहोत्पद्यते यत्सत्त्वसंख्यातम्,
किञ्चिन्न यदसत्त्वसंख्यातमिति विकल्पः । प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोर्यद्यपि
प्राप्तिरस्ति, न तु नावुत्पद्येते इति न तयोरिहणम् । सहोत्पादननियमो ह्यभारम्भ
इति, असत्त्वसंख्यातस्य प्राप्तिर्नास्तीति किमत्र कारणम् ? सर्वसत्त्वासाधारण-
त्वात् । सहजैव च प्राप्त्या प्राप्तिमान् सहोत्पद्यते, न पूर्वपश्चात्कालजयेत्यव-
गन्तव्यम् ।
“गतिविषयः” इति । उत्पत्तिविषय इत्यर्थः । महाभूमिका इति, महत्त्वं
सर्वचित्तभक्त्तवात् ॥ २३ ॥
१-१. विप्रयुक्त वा—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १८७
इमे किल दश धर्माः सर्वत्र चित्तक्षणे समग्रा भवन्ति । तत्र वेदना
त्रिविधोऽनुभवः—सुखः, दुःखः, अदुःखासुखश्च । चेतना चित्ताभिसंस्कारो
मनस्कर्म । संज्ञा संज्ञानं विषयनिमित्तोद्ग्रहः । छन्दः कर्तृकामता । स्पर्श
इन्द्रियविषयविज्ञानसंनिपातजा स्पृष्टिः । मतिः प्रज्ञा धर्मप्रविचयः । स्मृति-
रालम्बनासम्प्रमोष । मनस्कारश्चेतस आभोग । अधिमोक्षोऽधिमुक्तिः ।
समाधिश्चित्तस्यैकाग्रता ।
सूक्ष्मो हि चित्तचैत्ताना विशेषः । स एष¹ दुःपरिच्छेदः प्रबन्धेष्वापि²
| इमे किलेति । किलशब्दः परमतद्योतने । स्वमतं तु छन्दादयः सर्वचेतसि
| न भवन्ति । तथा ह्यनेनैवाचार्येण पञ्चस्कन्धके लिखितम्—“छन्दः कतमः ?
अभिप्रेते वस्तुन्यभिलाषः । अधिमोक्ष कतम ?

लभते । एवं कायप्रश्रब्धिरपि बोध्यङ्गानुगुण्याद् बोध्यङ्गशब्दं लभते ।
उपेक्षा चित्तसमता चित्तानाभोगता । कथमिदानीमेतद्योक्ष्यते—तत्रैव
चित्ते आभोगात्मको मनस्कारोऽनाभोगात्मिका चोपेक्षा इति ? ननु चोक्तम्—
“दुर्ज्ञानं एषां विशेष” ( ) इति ? अस्ति हि नाम दुर्ज्ञानमपि
ज्ञायते । इदं तु खल्वतिदुर्ज्ञानं यद् विरोधेऽप्यविरोध इति । अन्यत्राभोगः,
अन्यत्रानाभोगः—इति कोऽत्र विरोधः ? न तर्हीदानीमेकालम्बनाः सर्वे सम्प्रयुक्ताः
प्राप्नुवन्ति । एवञ्जातीयकमन्यान्यद्प्यायास्यतीति यस्तस्य नयः सोऽन्यापि
वेदितव्यः ।
ह्रीरपत्रप्यं च पश्चाद् वक्ष्यते । मूलद्वयं द्वे कुशलमूले अलोभाद्वेषौ ।
अमोहोऽप्यस्ति, स तु प्रज्ञात्मकः ।
वितर्कवीर्यस्वभावत्वात् तौ प्रज्ञास्वभावौ । यदा च त्रिस्कन्धो मार्गः क्रियते—
शीलस्कन्धः, समाधिस्कन्धः, प्रज्ञास्कन्ध इति । तत्र प्रज्ञास्कन्धनिर्देशे उक्तम्—
“प्रज्ञास्कन्धः कतमः ? सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्व्यायामः” इति ।
उपेक्षा चित्तसमतेति । यद्योगाच्चित्तं सममनाभोगं वर्तते, सोपेक्षा संस्कारो-
पेक्षा नाम । त्रिविधा उपेक्षा—वेदनोपेक्षा, संस्कारोपेक्षा, अप्रमाणोपेक्षा चेति ।
ननु चोक्तं दुर्ज्ञानं एषां विशेष इति । “सूक्ष्मो हि चित्तचैत्तानां विशेषः, स
एष दुःपरिच्छेदः प्रवाहेष्वपि¹ तावद्” इत्यादिवचनाद् दुःखेने ज्ञायते दुर्ज्ञानः ।
अस्ति हि नाम दुर्ज्ञानमपि ज्ञायते । यदविरुद्धमेकस्मिन्नक्षणे धर्मान्तरेण
स्पर्शादिना । इदं तु खल्वतिदुर्ज्ञानं यद्विरोधेऽप्यविरोध इति । आभोगाना-
भोगयोरेकस्मिंश्चित्तक्षणेऽविरोधो व्यवस्थाप्यत इति वाक्यशेषः । न हि
विरुद्धयोः सुखदुःखयोरेकस्मिंश्चित्तक्षणे भावो दृष्ट इति । अन्यत्राभोग इति ।
अन्यनालम्बने आभोग अन्यत्रानाभोग इत्यविरोधः । एवञ्जातीयकमन्यान्य
दप्यायास्यतीति । विरोधजातीयं यथा वितर्कविचारौ । तयोर्हि लक्षणम्—
[L2

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १९१
प्रज्ञा च महाभूमिकेति नासौ कुशलमहाभूमिक एवोच्यते । अविहिंसा
अविहेठना । वीर्यं चेतसोऽभ्युत्साह ॥ २५ ॥
उक्ताः कुशलमहाभूमिकाः ॥
महती भूमिर्महाभूमिः । क्लेशा महाभूमिरेषा त इमे क्लेशमहाभूमिका ये
धर्माः सदैव क्लिष्टे चेतसि भवन्ति । के पुनस्ते सदैव क्लिष्टे चेतसि भवन्ति ?
मोहः प्रमादः कौशीद्यमाश्रद्धयं स्त्यानमुद्धवः ।
क्लिष्टे सदैव
तत्र मोहो नामाविद्या, अज्ञानमसम्प्रज्ञानम् । प्रमादः कुशलानां धर्मा-
णामभावनाऽप्रमादभावनाविपक्षो धर्मः। कौशीद्यं चेतसो नाभ्युत्साहो वीर्यविपक्षः ।
आश्रद्धयं चेतसोऽप्रसादः श्रद्धाविपक्षः । स्त्यानं कतमत् ? या कायगुरुता,
चित्तगुरुता, कायाकर्मण्यता, चित्ताकर्मण्यता । "कायिकं स्त्यानं चैतसिकं स्त्यानम्"
इत्युक्तम

१९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ननु चाभिधर्मे दश क्लेशमहाभूमिकाः पठ्यन्ते—“आश्रद्ध्यं कौशीद्यं
मुषितस्मृतिता चेतसो विक्षेपः अविद्या असम्प्रजन्यमयोनिशोमनस्कारो मिथ्याधि-
मोक्ष औद्धत्यं प्रमादश्च” ( ) इति ? प्राप्तिज्ञो देवानां प्रियः,
न त्विष्टिज्ञः । का पुनरेत्रेष्टिः ? मुषितस्मृतिविक्षेपासम्प्रजन्यायोनिशोमनसिकार-
मिथ्याधिमोक्षा महाभूमिकत्वात् न क्लेशमहाभूमिका एवावधार्यन्ते । तथैवामोहः
कुशलमहाभूमिको नावधार्यते, प्रज्ञास्वभावत्वात् । स्मृतिरेव हि क्लिष्टा मुषित-
स्मृतिता । समाधिरेव क्लिष्टो विक्षेप इत्येवमादि ।
अत एवोच्यते —“ये महाभूमिकाः क्लेशमहाभूमिका अपि ते” (
) इति । चतुष्कोटिकः । प्रथमा कोटिः—वेदना चेतना संज्ञा
च्छन्दः स्पर्शश्च । द्वितीया —आश्रद्ध्यं कौशीद्यमविद्या औद्धत्यं प्रमादश्च ।
तृतीया—स्मृत्यादयः¹ पञ्च क्लिष्टा यथोक्ताः । चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति ।
न चात्र स्त्यानं पठ्यते इत्यभिधर्मे । प्राप्तिज्ञो देवानां प्रियो न त्विष्टिज्ञ
इति । पाठप्रामाण्यमात्रेण दश क्लेशमहाभूमिकाः प्राप्ता इत्येतामेव प्राप्तिं
जानीते देवानां प्रियः, न त्वाचार्याणामिष्टिमिच्छां जानीते । कोऽयं देवानां
प्रियो नाम ? 'ऋजुकजातीयो देवानां प्रियः' इत्येके व्याचक्षते, अशठो हि
देवानां प्रियो भवति, मूर्खो देवानां प्रिय इत्यपरे । “यो हीश्वराणामिष्ट स
न ताडनेन शिक्ष्यते” इति मूर्खो भवतीति । यथैवामोह इति । यथैवामोहः
कुशलमूलं प्रज्ञास्वभावत्वान्महाभूमिक इति व्यवस्थापितो न कुशलमहाभूमिक
एवेत्यवधार्यते, ततश्च कुशलमहाभूमिकेषु न पठितः । तथा मुषितस्मृत्यादयोऽपि
पञ्चमहाभूमिकत्वान्न क्लेशमहाभूमिका एवेत्यवधार्यन्ते । ततश्च इमे न क्लेश-
महाभूमिकमध्ये पठ्यन्ते । कथम् ? इत्याह--स्मृतिरेव हि क्लिष्टा मुषितस्मृतिता,
समाधिरेव क्लिष्टो विक्षेप इत्येवमादीनि । आदिशब्देन प्रज्ञैव क्लिष्टा असम्प्रज-
न्यम् । मनस्कार एव क्लिष्टोऽयोनिशोमनस्कार , अधिमुक्तिरेव क्लिष्टा
मिथ्याधिमोक्ष इति दर्शयति ।
अत एवोच्यत इति विस्तरः । यत एवं स्मृत्यादयो मुषितस्मृतितादयो
व्यवस्थाप्यन्ते नैतद्व्यतिरिक्ताः । अत एवोच्यते—चतुष्कोटिक इति । ये महा-
भूमिकाः क्लेशभूमिका अपि त इति काका पृच्छति । चतुष्कोटिकाः—स्युर्महा-
भूमिकाः न क्लेशमहाभूमिकाः, स्युः क्लेशमहाभूमिका न महाभूमिकाः, स्युर्महा-
भूमिकाश्च क्लेशमहाभूमिकाश्च, स्युर्नैव महाभूमिका न क्लेशमहाभूमिकाः ।
१ मुषितस्मृत्यादय —का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १९३
केचित्तु — मिथ्यासमाधेरन्यचेतसो विक्षेपमिच्छन्ति । तेषामन्यथा चतु-
ष्कोटिकः । स्त्यानं पुनरिष्यते सर्वक्लेशसम्प्रयोगीति क्लेशमहाभूमिकेषु तस्यापाठे
कस्यापराधः ।
एवं त्वाहूः — पठितव्यं भवेत्, समाध्यनुगुणत्वात् तु न पठितम् । क्षिप्रतरं
किल स्त्यानचरितः समाधिमुत्पादयेत्, नौद्धत्यचरित इति । कः पुनः स्त्यानचरितो
यो नौद्धत्यचरितः, को वा औद्धत्यचरितो यो न स्त्यानचरितः; न ह्येते जातु
सहचरिष्णुतां जहीतः १ तथापि यद् यस्याधिमात्रं स तच्चरितो ज्ञातव्यः ।
अतः षडेव क्लेशमहाभूमिकाः सिद्ध्यन्ति । एते हि सदा क्लिष्ट एव
चेतसि भवन्ति, नान्यत्र ।।
तृतीया स्मृत्यादय इति । ये मुषितस्मृत्यादय पञ्च यथोक्ताः । एते हि महा-
भूमिका. क्लेशमहाभूमिकाश्च । चतुर्थीं एतानाकारान् स्थापयित्वेति । उक्तनिर्मुक्ता
धर्माः कुशलमहाभूमिकादयश्चैतसिका रूपादयश्चान्य इति । तेषामन्यथा
चतुष्कोटिक इति । द्वितीयाया कोट्यां विक्षेप प्रक्षेपव्यः, न तु तृतीयायाम् ।
अत एवं वक्तव्यम् — प्रथमा कोटि पूर्ववत्, द्वितीया आश्रद्धद्यं कौसीद्यमविद्या
औद्धत्यं प्रमादो विक्षेपश्च, तृतीया स्मृत्यादयश्चत्वार, मुषितस्मृत्यसम्प्रजन्या-
योनिशोमनस्कारमिथ्याधिमोक्षा इत्यर्थ । चतुर्थी पूर्ववत् ।
यत्तूक्तम् — 'न चात्र स्त्यानं पठ्यते' इति, तान् प्रति ब्रवीति — स्त्यानं पुन-
रिष्यत इति । विस्तर — तस्यापाठे कस्यापराध इति । किमस्य स्त्यानस्यापाठे
ममापराधः, किमाभिधार्मिकस्येति ! अभिधर्मकारस्यायमपराधो न ममेत्यभि-
प्राय., स्त्यानस्य सर्वक्लेशसम्प्रयोगित्वेनाभिमतत्वात् ।
एवं त्वाहुरिति । तत्र शास्त्रे स्त्यानस्यापाठे -कारणमाहुराभिधर्मिकाः ।
क्षिप्रतरं किलेति । किलशब्दोऽसम्भावनायाम् । कथं हि नाम क्लिष्टो धर्मः
शुक्लस्य समाधेरनुगुणो भविष्यति, लयौद्धत्ये हि समाधिपरिपन्थिनी, तत् कथं
परिपन्ध्येवानुगुण इति ? न होते जातु सहचरिष्णुता जहीत इति । न ह्येते
स्त्यानौद्धत्ये कदाचित् सहचरधर्मता त्यजत इत्यर्थ. । तथापि यद्यस्याधमात्र-
मिति । एवमपि च स्त्यानमौद्धत्यं वा यस्य पुद्गलस्याधिमात्रम्, स पुद्गलस्तच्च-
रितः स्त्यानचरित., औद्धत्यचरितो वावगन्तव्य. । कचिद्धि कलापे कश्चिद्धर्म
उद्भूतो भवतीति ।
नान्यत्रेति । कुशलादिषु ।
अभि० को० १३

तorकरिष्यत? In line 23: करिष्यत इति(orकरिष्यते इति)? Looking at line 23: क रि ष्य त इ ति- noेonत. So it's करिष्यत इति ।`.

4. Format the Output:

   • Add line markers , , etc.
   • Ensure exact mapping line by line as displayed in the image.

5. Line Count Verification:

   • १९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
   • अकुशले त्वाह्रीक्यमनपत्रपा ॥ २६ ॥
   • अकुशले तु चेतस्याह्रीक्यमनपत्राप्यं च नित्यं भवत इति एतौ द्वौ
   • धर्मावकुशलमहाभूमावुच्येते । तयोश्च पश्चाल्लक्षणं वक्ष्यते ( अभि० को०
   • २. ३२ ) ॥ २६ ॥
   • क्रोधोपनाहशाठ्येर्ष्याप्रदासम्रक्षमत्सराः ।
   • मायामदविहिंसाश्च परीत्तक्लेशभूमिकाः ॥ २७ ॥

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १९५
कस्मिंश्चित्ते कति चैत्ता अवश्यं भवन्तीति ? कामावचरं तावत् पञ्चविधं चित्तम् ।
कुशलमकुशलम् । तत्राकुशलं द्विविधम्—आवेणिकम्, अन्यक्लेशसम्प्रयुक्तं
च । अव्याकृतमपि¹ द्विविधम्—निवृताव्याकृतम्, अनिवृताव्याकृतं च । तत्र
तावत् कामावचरचित्तमवश्यं सवितर्कं सविचारम् । अतोऽत्र—
सवितर्कविचारत्वात् कुशले कामचेतसि ।
द्वाविंशतिश्चैतसिकाः
अवश्यं भवन्ति । दश महाभूमिकाः, दश कुशलमहाभूमिकाः, वितर्कः,
विचारश्च ।
कौकृत्यमधिकं क्वचित् ॥ २८ ॥
न हि सर्वत्र कुशले चेतसि कौकृत्यमस्ति । यत्र त्वस्ति तत्र तदेवाधिकं
कृत्वा त्रयोविंशतिश्चैत्ता भवन्ति ।
किमिदं कौकृत्यं नाम ? कुकृतभावः² कौकृत्यम् । इह तु पुनः
कौकृत्यालम्बनो धर्मः कौकृत्यमुच्यते—चेतसो विप्रतिसारः । तथा—
अत्राचार्यवसुमित्रः संग्रहश्लोकमाह—
"वितर्कचारकौकृत्यमिद्धप्रतिघसक्तयः ।
मानश्च विचिकित्सा चेत्यष्टावनियताः स्मृताः ॥” ( ) इति ।
तदिदमष्टनियतवचनं न बुद्ध्यामहे, दृष्टयोऽपि कस्मान्नानियता इष्यन्ते !
न हि सप्रतिघे सविचिकित्से वा चित्ते मिथ्यादृष्टिः प्रवर्तते ।
“आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः ।
क्लेशैश्चतुर्भि क्रोधाद्यैः कौकृत्येनेकविंशतिः ॥” ( अभि० को० २.२९ )
इति वचनात्, तस्माद् यद्वा तद्वेदमुक्तमिति पश्यामः !
कामावचरं तावत् पञ्चविधमिति । कुशलमेकम्, अकुशलं द्विविधम्—
आवेणिकमविद्यामात्रसम्प्रयुक्तम्, रागाद्यन्यक्लेशसम्प्रयुक्तं च । अव्याकृतमपि
द्विविधम्—निवृताव्याकृतं सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तम्, अनिवृताव्याकृतं च
विपाकजादीति ।
कुकृतभावः कौकृत्यमिति । अर्थस्य कुकृतस्य धर्मः, स तु चेतसिक इति न
सम्बध्यते । तस्मादाह—इह तु पुनः कौकृत्यालम्बनो धर्म इति । किस्वभावः ?
इत्याह—चेतसो विप्रतिसार इति । यदि कौकृत्यालम्बनो धर्मं कौकृत्यमुच्यते,
१. अव्याकृतं—का० । २. कुकृतस्य भावः—का० ।

१९६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
शून्यता‌लम्बनविमोक्षमुखं,१ शून्यतेत्युच्यते, अशुभालम्बनश्च अलोभोऽशुभ इति ।
लोकेऽपि च दृष्टः स्थानेन स्थानिनामतिदेशः—सर्वो ग्राम आगतः, सर्वो देश
आगत इति । स्थानभूतं च कौकृत्यं विप्रतिसारस्य ।
फले वा हेतूपचारोऽयम् । यथा२—“षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं
कर्म वेदितव्यम्” ( ) इति ।
यत्तर्हि अकृतालम्बनं तत् कथं कौकृत्यम् ? अकृतेऽपि कृताख्या भवति—
न मया साधु कृतं यत्तन्न३ कृतमिति ।
कतमत् कौकृत्यं कुशलम् ? यत् कुशलमकृत्वा तप्यते, अकुशलं च कृत्वा ।
तत्सम्प्रयुक्ता अप्यन्ये चित्तचैत्ताः कौकृत्यं प्राप्नुवन्ति, तेषामप्राधान्यात् । विप्र-
तिसारावस्थाया हि कौकृत्यलक्षणं चेतसिकं कौकृत्याकारमुद्भूतवृत्तिकम्, अन्ये
चित्तचैत्तास्तदाकारेणानुवर्तन्ते, कस्यचिदेव हि धर्मस्य कस्मिंश्चित् चित्तकलापे
प्राधान्यमिति वर्णयन्ति । शून्यता‌लम्बनविमोक्षमुखं शून्यतेति । स्कन्धानामन्त-
र्व्यापारपुरुषरहितालम्बनं विमोक्षमुखं समाधिविशेषः शून्यतेत्युच्यते । विनीलक-
व्याध्मातकाद्यशुभालम्बनोऽलोभोऽशुभेत्युच्यते । भावनासम्बद्धत्वात् स्त्रीलिङ्ग-
निर्देशः—अशुभा भावनेति, तथेहापि कौकृत्यालम्बनश्चेतसिको धर्मं कौकृत्य-
मिति । स्थानेन स्थानिनामतिदेशः—सर्वो ग्राम आगत इति । सभूमिक शाला-
समुदायो ग्रामः । स्थानिषु मनुष्येष्वागतेषु वक्तारो भवन्ति—सर्वो ग्राम आगत
इति । एवं सर्वो देश आगत इति । स्थानभूतं च कौकृत्यं विप्रतिसारस्येति ।
विप्रतिसारालम्बनत्वात् । तस्माद्युक्तस्तथा निर्देशः । फले वा हेतूपचार इति ।
हेतुः कौकृत्यम्, फलं विप्रतिसारः, तस्मिन् फले हेतुरुपचर्यते, हेतुवाचकेन
शब्देन फलमुच्यत इत्यर्थः । यथा षडिमानि स्पर्शायतनानि पौराणं कर्मेति ।
पूर्वजन्मकृतस्य पौराणस्य कर्मणश्चक्षुरादीनि षट् स्पर्शायतनानि फलानि,
तेषु यथा कर्मोपचर्यते, तद्वत् ।
यत् तर्ह्यकृतालम्बनं तत् कथं कौकृत्यमिति । यदकृतं तन्न कृतामिति मत्वा
चोदयति—अकृतेऽपि कृताख्या भवतीति । अकृतेऽप्यर्थे कृतशब्दप्रयोगो भवति ।
कथम् ? इत्याह—न साधु मया कृतं यत्तन्न कृतमिति । कृतमिव तदिति कृत्वा ।
यत्कुशलमकृत्वा तप्यत इति । यत् कुशलं दानादिकमकृत्वा तप्यते पश्चात्तापी
भवति तत् कुशलम् । अकुशलं च कृत्वा । किम् ? तप्यत इत्यधिकृतम् । यच्चा-
१. शून्यता‌लम्बनं०—का० । २. यथोक्तम्—का० । ३. यन्न—का० ।

विपर्ययादकुशलं कौकृत्यम् । तदेतदुभयमप्युभयाधिष्ठानं भवति¹ ॥ २८ ॥
आवेणिके त्वकुशले दृष्टियुक्ते च विंशतिः ।
यदकुशलं चित्तमावेणिकं तत्र विंशतिश्चैत्ताः—दश महाभूमिकाः,
षट् क्लेशमहाभूमिकाः, द्वावकुशलमहाभूमिकौ, वितर्कः, विचारश्च ।
आवेणिकं नाम चित्तं यत्राविद्यैव केवला, नान्यः क्लेशोऽस्ति रागादिः ।
दृष्टियुक्तेऽप्यकुशले विंशतिरेवावेणिके ।
ननु च दृष्ट्यधिकत्वादेकविंशतिर्भवन्ति ? न भवन्ति । यस्मान्महाभूमिक
एव कश्चित् प्रज्ञाविशेषो दृष्टिरित्युच्यते । तत्राकुशलं दृष्टियुक्तम्, यत्र मिथ्या-
दृष्टिश्च² दृष्टिपरामर्शो वा शीलव्रतपरामर्शो वा ।
क्लेशैश्चतुर्भिः क्रोधाद्यैः कौकृत्येनैकविंशतिः ॥ २९ ॥
यत्र पुनश्च

विंशतिः । क्रोधादिभिरप्युपक्लेशैर्यथोक्तैः सम्प्रयुक्ते चित्ते एते च विंशतिः स
चोपक्लेश इत्येकविंशतिर्भवन्ति । कौकृत्येनाप्येकविंशतिः । तदेव कौकृत्य-
मेकविंशतितमं भवति । समासत आवेणिके चेतस्यकुशले दृष्टिसम्प्रयुक्ते¹ च
विंशतिः । अन्यक्लेशोपक्लेशसम्प्रयुक्ते त्वेकविशतिः ॥ २९ ॥
निवृतेऽष्टादश
सत्कायान्तग्राहदृष्टिसम्प्रयुक्तं चित्तं कामधातौ निवृताव्याकृतम् । तत्राष्टादश
चैत्ता.—दश महाभूमिका., षट् क्लेशमहाभूमिकाः, वितर्कविचारौ च । दृष्टिः
पूर्ववदेव नाधिका भवति ।
अन्यत्र द्वादशाव्याकृते मताः ।
निवृतादन्यदव्याकृतमनिवृताव्याकृतम् । तत्र द्वादश चैत्ता इष्टा —दश
महाभूमिकाः, वितर्कविचारौ च । बहिर्देशका अव्याकृतमपि कौकृत्यमिच्छन्ति ।
तेषां तत्सम्प्रयुक्ते चेतसि त्रयोदश भवन्ति ।
मिद्धं सर्वाविरोधि त्वाद् यत्र स्यादधिकं हि तत् ॥ ३० ॥
विचिकित्सा चेत्येकविंशति.। एकविंशतिर्भवत्येवेति क्रियावधारणमवगन्तव्यम् ।
क्रोधादिभिरपीति ।
"क्रोधोपनाह-शाठ्येर्ष्या-प्रदास-म्रक्ष-मत्सरा ।
मायामदर्विहिंसाश्च" ( अभि० को० २ २७) ॥
इत्येभिरपि सम्प्रयुक्ते चित्ते एकविंशतिरेव चैतसिकाः । ते चावेणिकोक्ता
पूर्ववत् । स चापक्लेशः क्रोधो वा यावद्विहिंसा वेति । कौकृत्येन च सम्प्रयुक्ते ।
तै च पूर्वोक्तास्तच्च कौकृत्यमित्येकविंशतिः । कौकृत्यमपि ह्युपक्लेशः स्वतन्त्र-
मिष्यते । समासत आवेणिक इति। विस्तार —अविद्यामात्रसम्प्रयुक्ते चेतस्यकुशले
दृष्टिसम्प्रयुक्ते चाकुशले विंशति । अन्यक्लेशोपक्लेशसम्प्रयुक्ते त्वकुशल एवैक-
विंशतिः ॥ २९ ॥
निवृताव्याकृतमिति । क्लेशाच्छादितं कुशलाकुशलत्वेनाव्याकृतं यत् तन्नि-
वृताव्याकृतम् । अनाच्छादितं त्वनिवृताव्याकृतम् विपाकजैर्र्यापथिकशैल्पस्था-
निकनेर्माणिकस्वभावम् । बहिर्देशका अव्याकृतमपि कौकृत्यमिच्छन्तीति ।
काश्मीरमण्डलाद् ये बहिर्देशस्थितास्ते बहिर्देशका. । त्रयोदशेति । क्वचिदनि-
वृताव्याकृते कौकृत्यं त्रयोदशमधिकं प्रक्षिप्य । मिद्धं प्रचलायमानावस्थाया
१ दृष्टियुक्ते—का० ।

" -> "तत् स्यात्"
"तत्राधिकं तद् वेदितव्यम्—यत्र द्वाविंशतिस्तत्र त्रयोविंशतिः, यत्र"
Wait, after त्रयोविंशतिः is there a comma? Yes: "त्रयोविंशतिः,".

Line 4:
त्रयोविंशतिस्तत्र चतुर्विंशतिरित्युवमादि ॥ ३० ॥
Wait, look at "चतुर्विंशतिरित्युवमादि" vs "चतुर्विंशतिरित्युक्तम्" vs "चतुर्विंशतिरित्यादि" vs "चतुर्विंशतिरित्युवमादि":
Wait! Let's read the characters:
च (ca)
तु (tu)
र्विं (rviṃ)
श (śa)
ति (ti)
रि (ri)
त्ये (tye)
व (va)
म (ma)
ा (ā)
दि (di)
॥ ३० ॥
Yes! "चतुर्विंशतिरित्युक्तम्"? No, it's त्ये (tye) + व (va) + म (ma) + ा (ā) + दि (di) = त्येवमादि!
"रित्युवमादि"? No, र् + इ + त् + य + े + व + म + ा + द + ि = "रित्‍येवमादि" (rityevamādi

२०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
ध्यानान्तरात् परेण द्वितीयादिषु ध्यानेष्वारूप्येषु च यथाप्रतिषिद्धं नास्ति
विचारश्च । माया शाठ्यं चेत्यपिशब्दात् । शेषं तथैव ।
ब्रह्मणो हि यावच्छाठ्यं पठ्यते पर्षत्सम्बन्धात् १, नोर्ध्वम् । स हि स्वस्यां पर्षदि
निषण्णः २ अश्वजिता भिक्षुणा प्रश्नं पृष्टः—“कुत्रेमानि ब्रह्मन् चत्वारि महाभूतान्य-
परिशेषं निरुध्यन्ते” ( ) इति ? अप्रजानन् क्षेपमकार्षीत्— “अहमस्मिन्
ब्रह्मा ईश्वरः कर्ता निर्माता स्रष्टा सृजः पितृभूतो भावानाम् ३” इति ॥ ३१ ॥
उक्तमेतद् यस्यां भूमौ यत्र चित्ते यावन्तश्चैत्ताः ॥
किम् ? न सन्तोत्यधिकृतम् । शेषं तथैव । वितर्कन्यूनं यथा प्रतिषिद्धं नास्तीति ।
कौकृत्यमिद्धाकुशलवितर्का न सन्तीत्यर्थः । विचारश्च मायाशाठ्यं चेत्यपिशब्दा-
दिति । 'विचारश्च' इति एतावति वक्तव्ये “विचारश्चापि” इति अपिशब्दा-
धिक्यादर्थाधिक्यमिति माया शाठ्यमपि तत्र नास्तीत्ययमपरार्थो लभ्यते ।
मदस्तु नापास्यते, “स्त्यानौद्धत्यमदा धातुत्रये” (अभि० को० ५.५३) इति
वचनसामर्थ्यात् । शेषं तथैवेति । कुशले वितर्कविचारनिर्मुक्ता विंशतिः ।
आवेणिके दृष्टियुक्ते षोडश । रागादिक्लेशसम्प्रयुक्ते मदोपक्लेशसम्प्रयुक्ते च सप्त-
दश । दश महाभूमिका षट् क्लेशमहाभूमिका । स च क्लेशः स वोपक्लेशः ।
अनिवृताव्याकृते दश महाभूमिका य एवेति गमनीयम् ।
ब्रह्मणो हि यावच्छाठ्यमिति । विस्तर —तत्र शाठ्यपूर्वकत्वान्मायापि
गृहीता भवति । पर्षत्सम्बन्धान्नोर्ध्वमिति । येषां पर्षदस्ति तेषां पर्षद्ग्रहणार्थं
मायाशाठ्यं प्रवर्त्तते । अष्टौ पर्षदः पठ्यन्ते—क्षत्रियपर्षद्, ब्राह्मणपर्षद्, गृह-
पतिपर्षद्, श्रमणपर्षत्, चातुर्महाराजिकपर्षत्, त्रयस्त्रिंशत्पर्षत्, मारपर्षद्, ब्रह्म-
पर्षद । तासामन्यतमापि ऊर्ध्वमतो नास्तीति मायाशाठ्याभावः । ब्रह्मणस्तु
पर्षदस्ति । तस्मादाह—स हि स्वस्या पर्षदि निषण्णोऽश्वजिता भिक्षुणा ब्रह्मलोक
गतेन प्रश्नं पृष्टः—कुत्रेमानि चत्वारि महाभूतान्यपरिशेषं निरुध्यन्त इति । अप्रजा-
नन्नारूप्यधातौ चत्वारि महाभूतान्यशेषं निरुध्यन्त इत्यनवबुध्यमानः क्षेपं
कथाप्रकरणमकार्षीत्—अहमस्मि ब्रह्मेति विस्तरः । ब्रह्मेत्युक्त्वा महाब्रह्मेति
वचनं ब्रह्मान्तरेभ्यः आत्मनो विशिष्टत्वप्रदर्शनार्थम् । ईश्वरः ईशनशील
कर्ता निर्माता स्रष्टा सृज इति पर्यायाः, उत्तरोत्तरव्याख्यायोगो वा । पितेव
पितृभूतः । केषाम् ? भावानाम् ॥ ३१ ॥
उक्तमेतदिति । विस्तर.—या भूमिर्यच्चित्तं यावन्तश्च चैत्ताः, सा भूमिस्तच्चित्तं
तावन्तश्च चेत्ता इत्युक्तमेतत् ।
१ सम्बन्धत्वात्—का० । २ का० पुस्तके नास्ति । ३. भूतानाम्—का० ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०५
इदानीं केषाञ्चिदेव चैत्तानां तन्त्रविहितं१ नानाकारणं वक्ष्यते ।
आहीक्यस्यानपत्राप्यस्य च किं नानाकारणम् ?
अह्रीरगुरुता
गुणेषु गुणवत्सु चागौरवता अप्रतीशता अभयवशवर्तिता२ आहीक्यं
गौरवप्रतिद्वन्द्वो धर्मः ॥
अवद्ये भयादर्शित्वमत्रपा ।
अवद्यं नाम यद् गर्हितं३ सद्भिः । तत्राभयदर्शिता अनपत्राप्यम् । भय-
मत्रानिष्टं फलम्—मीयतेऽस्मादिति ।
कथमिदं विज्ञातव्यम्—अभयस्य दर्शनमभयदर्शिता, आहोस्विद् भयस्या-
दर्शनम् ? किं चातः ? अभयस्य दर्शनं चेत्, प्रज्ञा विज्ञास्यते; भयस्यादर्शनं
तन्त्रविहितमिति । शास्त्रे विहितम् । स एव चात्रार्थः ।
गुणेषु गुणवत्सु चेति । तत्र विहितमिति केचित् पठन्ति । स्वपरसन्तानिकेषु
मैत्रीकरुणादिषु । गुणेषु गुणवत्सु च पुद्गलेष्वाचारगोचरगौरवादिसम्पन्नेषु ।
यद्योगाद् गौरवं न करोत्यसौ अगौरवता । नास्ति गौरवमस्येत्यगौरवः, तद्भा-
वोगौरवता, चेतसिकविशेषः । कोऽसौ ? इति पर्यायानाडुः । अप्रतीशता अभय-
वशवर्तितेति । शिष्यं प्रति दृष्ट इति प्रतीशी गुरुस्थानींय., नास्ति प्रतीशो-
ऽस्येत्यप्रतीशः, तद्भावोऽप्रतीशता । भावाभिधानेन चेत्तो गृह्यते । भयं नाम
मानसश्चेत्तो धर्म.। भयेन वशे वर्तितुं शीलमस्येति भयवशवर्ती, न भयवशवर्ती
अभयवशवर्ती, तद्भावोऽभयवशवर्तिता । तदेव चाहीक्यम् । नास्ति ह्रीरस्ये-
त्यहीकः, तद्भाव आहीक्यम् । स च गौरवप्रतिद्वन्द्वो धर्मः, न तदभावमात्रम् ।
“अवद्ये भयादर्शित्वमत्रपा” इति । अवाच्यम् = अवद्यम् । अतश्चाह—अवद्यं
नाम यद्गर्हितं सद्भिरिति । तत्राभयदर्शिता अनपत्राप्यमिति । अवद्येऽनिष्टफला-
दर्शितेत्यर्थः । मीयतेऽस्मादिति । अत्र भयशब्दोऽपादानसाधनः, तस्माद्भयशब्देन
अनिष्टं फलमुच्यते । अभयस्य दर्शनमभयदर्शितेति । विस्तार.—यदि तावदेवं
क्रियेत—न भयभभयम्, अभयं द्रष्टुं शीलमस्येत्यभयदर्शी, तद्भावोऽभयदर्शितेति ?
प्रज्ञा विज्ञास्यते । प्रज्ञया, ह्यभयं पश्यति । अथ पुनरेवं क्रियेत—भयं द्रष्टुं
शीलमस्येति भयदर्शी, न भयदर्शी अभयदर्शी, 'तद्भावोऽभयदर्शितेति ?
१. तत्रविहितं—स्फुटार्थापुस्तके मुद्रितः पाठः । तन्त्रे विहितम्—इत्युचितः पाठः ।
२ अभयमवश०—का० । ३ विगर्हितं—का० ।

२०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
चेद्, अविद्या विज्ञास्यते ? नैव हि दर्शनं दर्शिता, नाप्यदर्शनमदर्शिता, किं
तर्हि ? यस्तयोर्निमित्तमुपक्लेशः। तच्चानपत्राप्यमिति ।
अन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षया दोषैरसज्जनमाहीक्यम्, परापेक्षयाऽनपत्रा-
प्यमिति ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यतः ? न खलूच्यते—'युगपदात्मानं
परं चापेक्षते' इति, अपि त्वस्त्यसौ कदाचिल्लज्जा या आत्मानमपेक्षमाणस्यापि
प्रवर्त्तते सा आहीक्यम्। अस्ति या परमपेक्षमाणस्य प्रवर्त्तते साऽनपत्राप्यम् ।
विपर्ययेण हीरपत्राप्यं च वेदितव्यम् । प्रथमेन तावत् कल्पेन सगौरवता
सप्रतीशता न भयवशवर्तिता हीः। अवद्येष्वभयदर्शिता अपत्राप्यम् । द्वितीयेन
कल्पेनात्मपरापेक्षाभ्यां लज्जने ॥
अविद्या विज्ञास्यते । तथा हाविद्यायोगाद् भयं न पश्यति । नैव हि दर्शनं
दर्शितेति । विस्तरः—न प्रज्ञा नाप्यविद्या, किं तर्हि ? तयोः प्रज्ञाविद्ययोर्
निमित्तमुपक्लेशस्तद्भयदर्शनम् । तच्चानपत्राप्यमिति । अपत्रपतेऽनेनेत्यपत्रा-
प्यम् । "कृत्यल्युटो बहुलम्" ( पा० सू० ३.३.११३ ) इति करणे ण्यत्प्रत्ययः ।
न अपत्राप्यमनपत्राप्यमिति ।
“ह्री लज्जायाम्” ( मा० धा० ३.३ ) ‘श्रपूष् लज्जायाम्’ ( मा०
धा० १.२५५ ) इत्येकार्थयोरनयोर्धात्वोः कथमर्थान्तरे वाचकत्वम् ? इत्य-
परितुष्यन्तोऽन्ये पुनराहुः—आत्मापेक्षयेति विस्तरः ।
एवमपि द्वे अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । अस्मिन्नपि पक्षे युगपदपेक्षा-
द्वयासम्भव इति पश्यंश्चोदक आह—एवमपीति । अपिशब्देनायमपि पक्षो
दुष्यतीत्यभिप्रायः । आहीक्यमनपत्राप्यं चैकस्मिंश्चित्ते कथं भवत इति मत्वा
चोदयति—अपेक्षे युगपत् कथं सेत्स्यत इति । न खलूच्यते युगपदात्मानं परं
चापेक्षत इति । विस्तरः—पर्यायेण वृत्तिमनयोर्दर्शयति । कस्यचिद्धि दोषैरा-
त्मानमपेक्षमाणस्यापि न प्रवर्त्तते लज्जा, कस्यचित् परमपेक्षमाणस्येति । विपर्ययेण
हीरपत्राप्यं चेति विस्तरः । प्रथमेन तावत् कल्पेन—"अह्रीरगुरुतावद्ये भया-
दर्शित्वमत्रपा" इत्यनेन । सगौरवतेति विस्तरेण । अभयदर्शिता अपत्राप्यमिति ।
भयदर्शितानिमित्तमपत्राप्यमित्यर्थः । द्वितीयेन कल्पेन आत्मापेक्षया दोषैरसज्जन-
माहीक्यं परापेक्षयानपत्राप्यमित्यनेन आत्मापेक्षया दोषैर्लज्जनं ह्री., परापेक्ष-
यानपत्राप्यमिति । एवमपि द्वे अपेक्षे इति विस्तरेण चोद्यपरिहारौ वक्तव्यौ ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् २०३
प्रेम्णो गौरवस्य च किं नानाकारणम् ?
प्रेम श्रद्धा
द्विविधं हि प्रेम—क्लिष्टम्, अक्लिष्टं च। तत्र क्लिष्टं तृष्णा, यथा—
पुत्रदारादिषु । अक्लिष्टं श्रद्धा—शास्तृगुरुगुणान्वितेषु । स्याच्छ्रद्धा न प्रेम—
दुःखसमुदयालम्बना श्रद्धा । स्यात् प्रेम न श्रद्धा—क्लिष्टं प्रेम । उभयम्—
निरोधमार्गालम्बना श्रद्धा। नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा ।
पुद्गलेषु तु प्रेम न गौरवम्—पुत्रदारसार्धविहार्यन्तेवासिषु । गौरवं न
प्रेम—अन्यगुरुषु । उभयम्—स्वगुरुषु । नोभयम्—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
श्रद्धा हि नाम गुणसम्भावना । तत्पूर्विका च प्रियता प्रेम । तस्मान्न
सैव प्रेमेत्यपरे ।
गुरुत्वं ह्रीः
गौरवं हि नाम सप्रतीशता । तत्पूर्विका च लज्जा ह्रीः । अतो न
गौरवमेव हीरित्यपरे ।
प्रेमगौरवयोरकत्वं मन्यन्ते केचित्। तस्मादनयोर्नानाकरणप्रदर्शनार्थमाह—
"प्रेम श्रद्धा" इति। प्रेमैव श्रद्धा, न गौरवम् । न तु श्रद्धैव प्रेम । तेनाह—
द्विविधं हि प्रेम क्लिष्टमक्लिष्टं चेत्यादि। स्याच्छ्रद्धा न प्रेमति चतुष्कोटिकं । दुःख-
समुदयसत्ययोः श्रद्धैवाभिसम्प्रत्ययरूपा, न प्रेम, अस्पृहणीयत्वात् । स्यात् प्रेम न
श्रद्धेति । प्रियतारूपा तृष्णा नाभिसम्प्रत्ययरूपेति श्रद्धा न भवति । उभयं श्रद्धा
च प्रेम च । अभिसम्प्रत्ययरूपत्वात् स्पृहणीयत्वाच्च निरोधमार्गसत्ययोस्तदु-
भयात्मकं भवतीत्यर्थः। नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वेति । अन्ये चैत्तसिका
वेदनादयो विप्रयुक्तादयश्च । एवं धर्मलम्बनस्य प्रेम्णः श्रद्धायाश्च चतुष्कोटिकं
कृत्वा, पुद्गलालम्बनस्य चतुष्कोटिकं करोति—पुद्गलेष्विति विस्तर । तत्र सार्धं
विहरन्तीति सार्धविहारिणः शिष्याः । ये प्रव्रजिता गुरोरन्तेवसन्तीत्यन्तेवासिनो
निश्रयाध्ययनसम्बन्धिनः । तेषु पुत्रादिषु प्रेम न गारव क्लिष्टमक्लिष्टं चेति
सम्भवतः । गौरवं न प्रेम । "गुरुत्वं ह्री" इति वक्ष्यमाणलक्षणं गौरवं न प्रेम;
गौरवस्थानत्वात् । उभयम्, प्रेम गौरवं च । तदुभयात्मक भवतीत्यर्थः ।
नोभयमेतानाकारान् स्थापयित्वा । योऽन्यो जनोऽसम्बद्धो निर्गुण., तत्र न
प्रेम न गौरवंमिति । तत्पूर्विका च प्रियता प्रेमेति । गुणसम्भावनापूर्विका प्रियता
तच्च प्रेम । तस्मान्न सैवै श्रद्धा प्रेमेत्याचार्य ।
"गुरुत्वं ह्रीः" इति । यथोक्ता ह्री सगौरवता सप्रतीक्षता सभयवश-