अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१८६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सर्वं संस्कृतलक्षणैः ।
सहावश्यमिति वर्तते। यत्किञ्चिदुत्पद्यते—रूपम्, चित्तम्, चैत-
सिकाः, चित्तविप्रयुक्ताश्च¹—सर्वं संस्कृतलक्षणैः सार्धमुत्पद्यते ।
प्राप्त्या वा
प्राप्त्या सह सत्त्वाख्यमेवोत्पद्यते, नान्यद्—इति विकल्पार्थो वाशब्दः ।
चैत्ता इत्युच्यन्ते, क इमे चैत्ताः ?
पञ्चधा चैत्ता महाभूम्यादिभेदतः ॥ २३ ॥
पञ्च प्रकाराश्चैत्ताः—महाभूमिकाः, कुशलमहाभूमिकाः, क्लेशमहाभूमिकाः,
अकुशलमहाभूमिकाः, परीत्तक्लेशमहाभूमिकाश्च । भूमिर्नाम गतिविषयः ।
यो हि यस्य गतिविषयः स तस्य 'भूमिः' इत्युच्यते ॥ २३ ॥
तत्र महती भूमिरेषामिति महाभूमिकाः, ये सर्वत्र चेतसि भवन्ति ।
के पुन सर्वत्र चेतसि भवन्ति ?
वेदना चेतना संज्ञा च्छन्दः स्पर्शो मतिः स्मृतिः ।
मनस्कारोऽधिमोक्षश्च समाधिः सर्वचेतसि ॥ २४ ॥
“सर्वं संस्कृतलक्षणैः” इति । संस्कृतलक्षणैर्यद्युक्तं तत्सर्वं तैः संस्कृतलक्षणै-
र्जात्यादिभिरवश्यं महोत्पद्यते । किं पुनस्तद् ? इत्याह—यत्किञ्चिदुत्पद्यते रूपं
चित्तं चैत्तसिकाश्चित्तविप्रयुक्ताञ्चेति। पूर्वमेव ह्यसंस्कृतं बहिष्कृतम्, “तत्रासंस्कृतं
नैवोत्पद्यते” इति वचनात् ।
विकल्पार्थो वा शब्द इति । किञ्चित्प्राप्त्या सहोत्पद्यते यत्सत्त्वसंख्यातम्,
किञ्चिन्न यदसत्त्वसंख्यातमिति विकल्पः । प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधयोर्यद्यपि
प्राप्तिरस्ति, न तु नावुत्पद्येते इति न तयोरिहणम् । सहोत्पादननियमो ह्यभारम्भ
इति, असत्त्वसंख्यातस्य प्राप्तिर्नास्तीति किमत्र कारणम् ? सर्वसत्त्वासाधारण-
त्वात् । सहजैव च प्राप्त्या प्राप्तिमान् सहोत्पद्यते, न पूर्वपश्चात्कालजयेत्यव-
गन्तव्यम् ।
“गतिविषयः” इति । उत्पत्तिविषय इत्यर्थः । महाभूमिका इति, महत्त्वं
सर्वचित्तभक्त्तवात् ॥ २३ ॥
१-१. विप्रयुक्त वा—का० ।