अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश. ] द्वितीयं कोशस्थानम् १८५
तत्र पुनर्जातिद्रव्यं गृह्यते; भूतचतुष्कान्तराणां स्वजात्यनतिक्रमात् ।
कः पुनर्येत् स एव विकल्पेन वक्तुम् । च्छन्दतो हि वाचा प्रवृत्तिरर्थस्तु
परीक्ष्यः ।
उक्तो रूपाणा सहोत्पादनियम ॥
शेषाणा वक्तव्य । तत्र तावत्
चित्तचैत्ताः सहावश्यं
न ह्येते विनाऽन्योन्यं भवितुमुत्सहन्ते ।
तत्र पुनर्जातिद्रव्यमिति । भूतचतुष्कजातिरत्र गृह्यते । या ह्येकस्य भूतचतु-
ष्कस्य जातिस्तामन्यानि भूतचतुष्काणि नातिक्रामन्ति । एवं विकल्पेन
वक्तुमिति । किञ्चिदत्र द्रव्यमेव द्रव्यं गृह्यते यदाश्रयभूतम् । किञ्चिदत्रा-
यतनद्रव्यं गृह्यते यदाश्रयिभूतम् । यच्चैतदाश्रयभूतं तज्जात्या गृह्यत इति ।
छन्दतो हि वाचा प्रवृत्तिः, अर्थस्तु परीक्ष्य इति । छन्दत इच्छाताः
संक्षेपविस्तरविधानानुविधाशिन्यो वाच प्रवर्तन्ते । अर्थस्तु तासां परीक्ष्य.।
किमेवं नियतसहोत्पादानि तानि भवन्ति ? न भवन्ताति । योगाचार-
चित्तास्तु सङ्घातावस्थाने भूताना भौतिकाना च नियमं वर्णयन्ति । कथमिति ?
उच्यते—अस्ति समुदाय एकभौतिकः, तद्यथा शुष्को मृत्पिण्ड । अस्ति द्विभौ-
तिक स एवार्द्रं । अस्ति त्रिभानिक. स एवोष्ण । अस्ति यावत् सार्वभौतिकः
स एवार्द्र उष्णश्च मृत्पिण्डो गमनावस्थाग्रामिति ।
उपादाय रूपेऽपि यदुपादायरूपं यस्मिन् भमुदाये उपलभ्यते तत् तत्रास्तीति
वेदितव्यम् । अस्ति समुदाय एकोपादायरूपिक., तद्यथा प्रभा । अस्ति द्व्युपा-
दायरूपिक., तद्यथा सशब्दो गन्धो वायु । त्र्युपादायरूपिकः, तद्यथा धूम., तस्य
रूपगन्धस्प्रष्टव्यविशेषप्रभावितत्वात् । स्प्रष्टव्यविशेष पुनरत्र लघुत्वं वेदितव्यम् ।
चतुरुपादायरूपिकः, तद्यथा गुडपिण्डः । पञ्चोपादायरूपिकः, तद्यथा स एव
सशब्दः—इत्येवमाद्यापि वक्तव्यम् ॥ २२ ॥
शेषाणा वक्तव्य इति । चित्तचैताना विप्रयुक्ताना च ।
“चित्तचैत्ताः सहावश्यम्” इति । न चित्तं चैत्तैर्विना उत्पद्यते, नापि चैत्ता
विना चित्तेनेत्यवधार्यते । न तु सर्वं चित्तं सर्वचैत्तनियतसहोत्पादम्, नापि सर्व-
चैत्ता. सर्वचित्तनियतसहोत्पादा इति ।
१. अत्र-क० । २. च्छन्दतोऽपि—का० ।