अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
साधारणत्वाद् अनेकसन्तानवशेन । यथा रूपम्, एवं शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो
वेदितव्याः ।
भवतु शब्द एवम्, गन्धादयस्तु य एकेन गृह्यन्ते न तेऽन्येन प्राप्त-
ग्रहणादित्यसाधारणत्वादेषां चक्षुरादिवदतिदेशो न्याय्यः ? अस्त्येतदेवम्, अपि त्वेषा-
मपि सम्भवं प्रति साधारणत्वम् । अस्ति ह्येष सम्भवो य एव गन्धादय एकस्य
घ्राणादिविज्ञानमुत्पादयेयुस्त एवान्येषामपि, न त्वेवं चक्षुरादयः । तस्मादेषां
रूपाविवदतिदेशः ।
चक्षुर्विज्ञानादीना सभागतत्सभागत्वमुत्पत्त्यनुत्पत्तिधर्मित्वाद्, यथा
मनोधातोः ।
सभाग इति कोऽर्थः ? इन्द्रियविषयविज्ञानानामन्योन्यभजनम् ।
कारित्रभजनं वा भाग., स एषामस्तीति सभागः !
प्राप्तग्रहणादिति गन्धादयो ये देवदत्तेन घ्राणादीन्द्रियप्राप्ता गृह्यन्ते न ते
यज्ञदत्तेन गृह्यन्ते, स्वघ्राणादिकप्रविष्टत्वात् । इत्यसाधारणत्वादेषां चक्षुरादिव-
दतिदेशो न्याय्यः । य एकस्य गन्ध सभाग. स सर्वेषाम् । एवं तत्सभागोऽपीति
वक्तव्यम् । यथा रूपमेवं गन्धादय इति । अस्ति ह्येष सम्भवः, य एव गन्धादय
एकस्य घ्राणादिविज्ञानमुत्पादयेयुस्त एवान्येषामपीति । यदि ते देवदत्तघ्राणादी-
न्द्रियप्राप्ता भवेयुर्देवदत्तस्य विज्ञानमुत्पादयेयुः । अथ यज्ञदत्तघ्राणादीन्द्रिय-
प्राप्ता यज्ञदत्तस्य विज्ञानमुत्पादयेयुरित्यर्थं । अथ वा त एवान्येषामपीति
तत्रान्तर्गतसूक्ष्मक्रिमिप्रभृतीनामपि विज्ञानमुत्पादयेयुः । न तस्यैव देवदत्तस्य
यस्य घ्राणादीन्द्रियप्राप्तास्ते गन्धादय इति ।
इन्द्रियविषयविज्ञानानामन्योन्यभजनमिति । आश्रयविषयाश्रयिभावेनान्यो-
न्याभिमुख्येन प्रवृत्तिः । तथाहि--इन्द्रियधातवो विज्ञानधातूनाश्रयभावेन यथा-
योगं भजन्ते । सेवन्त इत्यर्थं । विषयवांस्तूंश्च विषयिभावेन । तथा विषयधातव
स्वेन्द्रियधातून् विषयभावेन भजन्ते, विज्ञानधातूंस्तु * विषयभावेनालम्बन
भावेन वा भजन्ते । तथा विज्ञानधातव. स्वेन्द्रियधातूनामाश्चयिभावेन भजन्ते,
विषयधातूंश्च विषयिभावेनालम्बकभावेन वा भजन्ते इति । अन्योन्यभजनं
भागः । भावे घञ् ।
कारित्रभजनं वा भागः । कारित्रं चक्षुरादीनां दर्शनादि, विज्ञानधातूना
विज्ञातृत्वम्, विषयधातूना तद्विषयालम्बनभाव. । तस्य कारित्रस्य भजनं

स्पर्शसमानकार्यत्वाद् वा ।
ये पुनरसभागाः, तेषां¹ सभागानां जातिसामान्येन सभागत्वात्
तत्सभागाः ॥ ३९ ॥
कति धातवो दर्शनहेयाः ? कति भावनाहेयाः ? कत्यहेयाः ? रूपिणस्तावत्—
दश भावनया हेयाः, पञ्च च
विज्ञानधातवः ।
अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा ।
मनोधातुः, धर्मधातुः, मनोविज्ञानधातुश्च—एते त्रयो धातव पाठानु-
पूर्व्याऽन्त्यास्त्रिप्रकाराः ।
कारित्रभजनम् । स एषामस्तीत्यर्थः । प्रदर्शनमात्रमेतत् । विग्रहस्त्वेवं कर्तव्य -
सह भागेन वर्तन्ते सभागा इति । समानो वा भाग एषा त इमे सभागा ।
समानार्थस्य सहशब्दस्य स-भाव आदिष्टः² ।
स्पर्शसभागकार्यत्वाद्वा । किम् ? सभागा इति प्रकृतम् । अत्र कर्मणि घञ् ।
भज्यत इति भागः । विग्रहस्तु पूर्ववत् । स्पर्शश्चैतसिक एषामिन्द्रियविषयविज्ञा-
नानां समानं कार्यम् । “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् । त्रयाणा
सन्निपातः स्पर्शः” ( ) इत्यादिवचनात् ।
ये पुनरसभागा इति । विस्तर —ये पुनरन्ये चक्षुरादय इत्यसभागास्तेषां
सभागानामुक्तलक्षणाना सभागाः सदृशास्ते तत्सभागाः । तेषा तैर्वा सभागास्ते
तत्सभागाः । तुल्यार्थो ह्यत्र सभागशब्दो गृह्यते ॥ ३९ ॥
दर्शनहेया इति । दर्शनं प्रथमतः सत्यदर्शनम् । अनास्रवं पञ्चदशचित्त-
क्षणसंगृहीतम् । भावना तदेव पुन पुनर्दर्शनम् । लौकिकं वा समाहितं ज्ञानं
भावना ।
“दश भावनया हेयाः पञ्च च” इति । रूपिणो धातवो दश, पञ्च च तद्वि-
ज्ञानधातव इति ।
कथं पुनरेतद्गम्यते—एत एव त इति ? “अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा” इति वचनात् ।
अन्त्यत्रयादन्ये पञ्चदश धातव एव त उच्यन्त इति । ते भावनाहेया एवेत्यव-
धार्यन्ते । त्रिप्रकारा इति । दर्शनहेयाः, भावनाहेयाः, अहेयाश्चेत्यर्थः । एत एव
१. 'ये तेषां०—का० ।
२. 'समानस्य छन्दस्य०' ( ६।३।८४ पा० सू० ) इत्यादिनेत्यर्थः ।

११० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
अशीत्यनुशयाः तत्सहभुवस्तत्प्राप्तयश्च सानुचरा दर्शनहेयाः। शेषाः
सास्रवा भावनाहेयाः। अनास्रवा अहेयाः।
ननु चान्यदपि दर्शनप्रहातव्यमस्ति पृथग्जनत्वमापायिकं च कायवाक्कर्म!
आर्यमार्गविरोघित्वात् न तद् दर्शनप्रहातव्यम्। एष हि संक्षेपः।
न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यषष्ठजम् ॥ ४० ॥
नास्ति किञ्चिदक्लिष्टं दर्शनप्रहातव्यम् नापि रूपम्। अक्लिष्टाव्याकृतं
च पृथग्जनत्वम्; समुच्छिन्नकुशलमूलवीतरागाणामपि तत्समन्वागमात्। रूपं
त्रिधा। अशीत्यनुशयास्तत्सहभुव इति। धातुप्रकाराकारभिन्नाः, सत्काय-
दृष्ट्यादयोऽनुशयाः। तत्सहभुवो विज्ञानवेदनादयः सम्प्रयुक्ताः। असम्प्रयुक्तानि
च तल्लक्षणानुलक्षणानि। तत्प्राप्तयश्च सानुचरा इति। तच्छब्देनानुशयादयः
सम्बध्यन्ते। तेषामनुशयानां तत्सहभुवां च प्राप्तयस्तत्प्राप्तयो यद्यप्यनुशयसहभुवो
भवन्ति, न तु सर्वाः। काश्चिद्धि प्राप्तयोऽनुशयादिसहभुवो भवन्ति याः सहजाः।
काश्चित् तु पूर्वं पश्चाच्च तेभ्यो भवन्ति। अतः पृथक् प्राप्तिग्रहणम्। सानुचरा
इति ग्रहणेनानुप्राप्तयस्तल्लक्षणानि च संगृह्यन्ते। शेषाः सास्रवा भावनाहेया
इति। एत एव त्रयोऽन्या धातवो ये शेषा दर्शनहेयेभ्योऽन्ये सास्रवास्ते
भावनाहेयाः। के पुनस्ते? दशानुशयास्तत्सहभुवस्तत्प्राप्तयश्च सानुचरा
कुशलसास्रवाः, अनिवृताव्याकृताश्च संस्कारा। अविज्ञप्तिरूपं च सास्रवं
सानुचरम्। अनास्रवा अहेया इति। मार्गसत्यासंस्कृतस्वभावाः।
ननु चान्यदपीति। विस्तर.-पृथग्जनत्वमनिवृताव्याकृतसंस्कारस्वभावत्वाद्
भावनाहेयमध्यगतम्। अपायसंवर्तनीयं च कायवाक्कर्म रूपस्वभावत्वाद् भावना-
हेयमुक्तमिति। अतश्चोदयन्ति वात्सीपुत्रीयाः—आर्यमार्गविरोघित्वादिति। पृथग्-
जनत्वमार्यमार्गोत्पादे न भवति। नियते चापायिके कर्मणि सत्यार्यमार्गो
नोत्पद्यते। आर्यमार्गोत्पादे च सत्यापायिकं कर्म नोत्पद्यते। तस्मात् सत्काय-
दृष्ट्यादिवत् तदुभयं दर्शनहेयमिति वर्णयन्ति। तत्प्रतिषेधार्थमुक्तमप्येतदभि-
संक्षेपेण।
सुखप्रतिपत्त्यर्थं पुनरुच्यते—“न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यषष्ठजम्।”
दृष्टिः=दर्शनम्। अक्लिष्टमनिवृताव्याकृतं कुशलं वा न दर्शनहेयम्। रूपं तु
क्लिष्टमपि न दर्शनहेयम्। अषष्ठजं पञ्चेन्द्रियजं पञ्चविज्ञानम्, तद्रूपं क्लिष्ट-
मपि सन्न दर्शनहेयम्। अतोऽन्यत्तु दर्शनहेयं सम्भवति यथोक्तम्।
अक्लिष्टाव्याकृतं च पृथग्जनत्वम्। समुच्छिन्नकुशलमूलवीतरागाणामपि तत्स-
मन्वागमादिति। समुच्छिन्नकुशलमूलाः कुशलैर्धर्मैरसमन्वागता इष्टाः। पृथग्-

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १११
कायवाक्कर्म । तस्मान्न दर्शनप्रहातव्यम् । किं¹ पुन: कारणम्¹ ? सत्येष्वविप्रति-
पत्तेः, अनालम्बकत्वाच्च² । दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ पृथग्जनत्वप्रसङ्गाच्च ।
षष्ठमुच्यते मनआयतनम्, तस्मादन्यत्र जातमषष्ठजं पञ्चेन्द्रियं च यत्
तदपि नास्ति दर्शनप्रहातव्यम् ॥ ४० ॥
जनत्वेन तु समन्वागता । यस्मात्ते पृथग्जना इष्यन्ते, तस्मान्न कुशलं पृथग्-
जनत्वम् । क्लिष्टमपि तन्न भवति, वीतरागाणामपि तेन समन्वागमात् ।
क्लिष्टस्य हि वस्तुनः स्वभावप्रहाणमिष्यते । प्राप्तिच्छेदः प्रहाणमित्यर्थः ।
तद्यदि पृथग्जनत्वं क्लिष्टं स्यात्, लौकिकवीतरागाणां तस्य प्राप्तिच्छेद इति
तेनासमन्वागमः स्यात्, इष्यते च तेषां तेन समन्वागमः । तथा हि ते लौकिक-
वीतरागा पृथग्जना एवेष्यन्ते । अक्लिष्टाव्याकृतत्वैकत्वेऽदोषः । छन्दराग-
प्रहाणं ह्यक्लिष्टस्येष्यते । तदालम्बनक्लेशप्राप्तिच्छेद इत्यर्थः । न तु तदात्मीय-
प्राप्तिच्छेद इष्यते । तथा ह्युक्तं भगवता—“यो भिक्षवो रूपे छन्दरागस्तं
प्रजहीत । एवं तद्रूपं प्रहीणं भवति” ( ) इति विस्तरः ।
तस्मादक्लिष्टाव्याकृतं पृथग्जनत्वं तेषां प्रहीणमपि चक्षुरादिवत् समुदाचरति ।
अतस्तेन समन्वागमो भवति ।
[के पुन: कारणम् ? अक्लिष्टाव्याकृतत्वात् पृथग्जनत्वं न दर्शनप्रहातव्यम् ।
रूपत्वाच्च कायवाक्कर्म । इत्याह—सत्येष्वविप्रतिपत्तेः। अक्लेशदुष्टत्वात् पृथग्-
जनत्वं न दुःखादिषु सत्येषु विप्रतिपद्यते । न विपरीतरूपेण प्रवर्तत इत्यर्थः ।
अनालम्बकत्वाच्च । कायवाक्कर्माप्यनालम्बकत्वादेव न विप्रतिपद्यते । तस्मात्
तदुभयं न दर्शनहेयम् । अयं च 'सत्येष्वविप्रतिपत्ते' इति हेतुरषष्ठजेऽप्यनु-
वर्तयितव्यः । दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ पृथग्जनत्वप्रसङ्गाच्चेति । अयमुपचयहेतुः ।
पृथग्जनत्वस्यैव दर्शनहेयत्वनिवृत्त्यर्थमुच्यते, कायवाक्कर्मणोऽनभिसम्बन्धात् ।
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ पृथग्जनत्वप्राप्तिश्छिद्यते, न तु छिन्ना, तत्प्रहेयक्लेशप्राप्ति-
वत्; “निरुध्यमानो मार्गस्तु प्रजहाति तदावृतिम्” ( अभि० को० ६ ८१ )
इति वचनात् । दुःखे धर्मज्ञाने तु तत्प्राप्तिश्छिन्ना । तेन तत्प्राप्तिसद्भावाद्
दुःखे धर्मज्ञानक्षान्त्यवस्थायां स पुद्गलः पृथग्जनः स्यात् । न चासौ तस्याम-
वस्थायां पृथग्जन इति शक्यते व्यवस्थापयितुम्, अधिगतार्यमार्गत्वात् । तथा
हि—“पृथग्जनत्वं कतमत् ? आर्यधर्माणामलाभः” इति पृथग्जनत्वलक्षणम् ।
स चार्यधर्माणां लाभेनालाभो व्याववर्त्यते । तस्मादार्य एवासाविति ।
१-१. का० पुस्तके नास्ति । २. का० पुस्तके नास्ति ।

११२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
अष्टादशानां धातूनां कति दृष्टिः ? कति न दृष्टिः ?
चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशो दृष्टिः,
कतमः सः ? इत्याह—
अष्टधा ।
पञ्च सत्कायदृष्ट्यादिका दृष्टयः, लौकिकी सम्यग् दृष्टिः, शैक्षी दृष्टिः,
अशैक्षी दृष्टिः—इत्ययमष्टप्रकारो धर्मधातुर्दृष्टिः, अवशिष्टो न दृष्टिः ।
तत्र सत्कायदृष्ट्यादीनामनुशयनिर्देशे निर्देशः प्राप्तकालो भविष्यति ।
लौकिकी पुनः सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसम्प्रयुक्ता कुशलसास्रवा प्रज्ञा । शैक्ष-
स्यानास्रवा दृष्टिः शैक्षी, अशैक्षस्य अशैक्षी । समेघामेघरात्रिन्दिवरूपदर्शनवत्
क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकीशैक्ष्यशैक्षीभिर्दृष्टिभिर्धर्मदर्शनम् ।
इदं तावद्ब्रुवन्तो वैभाषिकाः प्रष्टव्याः—तत्पृथग्जनत्वं किं भावनामार्गप्रति-
लम्भादेव प्रहीयते ? नेत्युच्यते । तत्पृथग्जनत्वं नवभौमिकम् । कामावचरं यावद्
भावाग्रिकम् । तच्चाक्लिष्टम् । तेन प्रतिभूमिनवमक्लेशप्रकारप्रहाणावस्थाया
प्रहीयते । सर्वं ह्यक्लिष्टं सास्रवं नवम एव विमुक्तिमार्गे प्रहीयते । यद्येवम्, अवीत-
रागावस्थायामार्यः पृथग्जनः स्यात् ? न, पृथग्जनत्वस्य विहीनत्वात् । दुःखे
धर्मज्ञानक्षान्तेः प्रभृति हि तद्विहीनमेव, न तु प्रहीणम् । कः पुनर्विहानप्रहाण-
योर्विशेष इति ? विहानं प्राप्तिच्छेदे व्यवस्थापितम्, प्रहाणं तु प्रतिपक्षलाभे
व्यवस्थापितम् । तस्मात् प्राप्तिच्छेदात्तेन पृथग्जनत्वेनासमनवागमात् तस्यामव-
स्थायामार्य एव भवति, न पृथग्जन इत्यदोष एष ॥ ४० ॥
“चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशो दृष्टिः” इति । चक्षुरेव धर्मधातुप्रदेश एव च
दृष्टिरित्यवधार्यते । सत्कायदृष्ट्यादिका इति । सत्कायदृष्टिः, अन्तग्राहदृष्टिः,
मिथ्यादृष्टिः, दृष्टिपरामर्शः, शीलव्रतपरामर्शश्चेति ।
शैक्षस्यानास्रवेति । प्रज्ञेत्यधिकृतम् । अशैक्षस्याशैक्षीति । अशैक्षस्यानास्रवा
प्रज्ञाऽशैक्षी । क्षयानुत्पादज्ञानवर्ज्येति वक्तव्यम् । वक्ष्यति हि—“क्षयानुत्पाद-
धीर्न दृक्” (अभि० को० ७।१) इति । समेघामेघेति विस्तरेण यावत्
क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकीशैक्ष्यशैक्षीभिर्दृष्टिभिर्धर्मदर्शनमिति । लोके भवा लौकिकी ।
क्लिष्टा चाक्लिष्टा च क्लिष्टाक्लिष्टा, क्लिष्टाक्लिष्टा चासौ लौकिकी च क्लिष्टा-
क्लिष्टलौकिकी, क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकी च शैक्षी चाशैक्षी च क्लिष्टाक्लिष्ट-
लौकिकीशैक्ष्यशैक्ष्यः, ताभिर्धर्मदर्शनम् । कीदृशम् ? इत्याह—समेघामेघरात्रि-
न्दिवरूपदर्शनवदिति । यथा समेघायां रात्रौ रूपदर्शनम्, एवं क्लिष्टया लौकिक्या

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ११३
अथ कस्माल्लौकिकी सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसम्प्रयुक्तैवोच्यते ? यस्मात्—
पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टिरतीरणात् ॥ ४१ ॥
सन्तीरिका हि दृष्टिः, उपध्यानप्रवृत्तत्वात् । न चैवं पञ्चविज्ञानसहजा प्रज्ञा;
तस्मादसौ न दृष्टिः । अत एव चान्यापि क्लिष्टाऽक्लिष्टा वा प्रज्ञा न दृष्टिः ॥
चक्षुरिदानीमसन्तीरकत्वे कथं दृष्टिः ? रूपालोचनार्थेन । यस्मात्—
चक्षुः पश्यति रूपाणि,
यदि चक्षुः पश्येद्, अन्यविज्ञानसमङ्गिनोऽपि पश्येत् । न वै सर्वं चक्षुः
पश्यति, किं तर्हि ?
सभागं,
सविज्ञानकं यदा भवति तदा पश्यति, अन्यदा नेति ।
एवं तर्हि 'तदेव चक्षुराश्रितं विज्ञानं पश्यति' इत्यस्तु ?
न तदाश्रितम् ।
विज्ञानं,
पश्यतीति शक्यमविज्ञातुम् ।
सत्कार्यदृष्ट्यादिकया दृष्ट्या धर्मदर्शनम् । अव्यक्ततरमित्यर्थः । यथा तस्यामेव
रात्रावमेघाया रूपदर्शनम्, एवमक्लिष्टया लौकिक्या दृष्ट्या धर्मदर्शनम् ।
अव्यक्तमित्यर्थः । यथा समेघे दिवसे रूपदर्शनम्, एवं शैक्ष्या दृष्ट्या धर्म-
दर्शनम् । व्यक्तम्, न त्वत्यर्थम् । यथा पुनरमेघे दिवसे रूपदर्शनम्, एवमशैक्ष्या
दृष्ट्या धर्मदर्शनम् । अत्यर्थं व्यक्तमित्यर्थः ।
“अतीरणात्” इति । अयसन्तीरणात् । सन्तीरणं पुनर्विषयोपनिध्यानपूर्वकं
निश्चयाकर्षणम् । अत एव चान्यापीति । विस्तर—अत एवासन्तीरणादन्यापि
मानसी क्लिष्टा रागादिसम्प्रयुक्ता । अक्लिष्टा वा क्षयानुत्पादज्ञानानिवृताब्याकृता
प्रज्ञा न दृष्टिः । रूपालोचनार्थेनेति । चक्षुर्न सन्तीरकत्वेन दृष्टिः, किं तर्हि ?
रूपालोचनार्थेन । प्रज्ञा तु सन्तीरकत्वेनेति दर्शितं भवति ॥ ४१ ॥
अन्यविज्ञानसमङ्गिन इति । अन्यविज्ञानसम्मुखीभाविन पुद्गलस्यान्यविज्ञान-
व्यासक्तस्येत्यर्थः । पश्येच्चक्षुरिन्द्रियम्, विषयादिसान्निध्यात् । यस्य तु 'चक्षु-
विज्ञानं पश्यति' इति पक्षः, तस्य तद्विज्ञानासम्भवाददोषः ।
तदेव चक्षुराश्रितं विज्ञानं पश्यतीत्यस्तीति । दर्शनस्य तद्भावे भावात्, तद
भावे चाभावात् ।
अभि० को० ८

११४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
किं कारणम् ?
दृश्यते रूपं न किलन्तरितं यतः ॥ ४२ ॥
यस्मात् किल रूपं कुड्यादिव्यवहितं न दृश्यते ।
यदि हि विज्ञानं पश्येत्, तस्याप्रतिघत्वात् कुड्यादिषु प्रतिघातो नास्ति
इत्यावृतमपि रूपं पश्येत् । नैव ह्यावृते चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इत्यनुत्पन्नं कथं द्रक्ष्यति !
किं खलु नोत्पद्यते ? यस्य तु चक्षुः पश्यति तस्य चक्षुषः सप्रतिघत्वाद्
व्यवहिते वृत्त्यभाव इति विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिराश्रयेण¹ सहैकविषयप्रवृत्तत्वात्¹
युज्यते ।
किं नु वै चक्षुः प्राप्तविषयं कायेन्द्रियवत् यत आवृत्तं न पश्येत् ? सप्रति-
“दृश्यते रूपं न क्लान्तरितं यतः” इति । किलशब्दः परमतौ । तस्या-
प्रतिघत्वादिति । विज्ञानममूर्तं कुड्यादीन्यतिक्रम्यापि पश्येत् । विज्ञानवाद्याह—
नैव ह्यावृते चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इति । अनाभासगतत्वाद् विषयस्येत्यभिप्रायः ।
किं खलु नोत्पद्यत इति । अप्रतिघत्वात् कुड्यादीनि व्यतिभिद्य कुड्याद्यव्यव-
हित इव विषये विज्ञानमुत्पत्स्यत इति भावः । यस्य त्विति । यस्य मम
वैभाषिकस्य पक्ष—चक्षुः पश्यतीति, तस्य मम चक्षुषः सप्रतिघत्वाद् व्यवहिते
कुड्यादिभिर्वृत्त्यभावः । तस्य चक्षुष आलोचनवृत्त्यभावः ।
विज्ञानं तर्हि वैभाषिकस्य व्यवहितेऽपि प्राप्नोति—इति चोद्यमन्तर्नीतंमा-
शङ्क्य स एव वैभाषिकः पुनराह—विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिरिति । यथैव चक्षुषो
व्यवहिते वृत्त्यभावो युज्यते, विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिर्विज्ञानवृत्त्यभावः । आश्रयेण
सहैकविषयप्रवृत्तत्वाद् युज्यते । य एव हि चक्षुषो व्यवहितोऽर्थो विषयः स्यात्, स
एव विज्ञानस्येति युक्ता विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिः । तव तु विज्ञानवादिनोऽप्रति-
घत्वाद् विज्ञानस्य व्यवहिते विज्ञानमुत्पद्येत, न तूत्पद्यते । तस्मात् 'चक्षुः पश्यति
न विज्ञानम्' इति सिद्धम् ।
एवं विज्ञानवादिनि प्रतिषिद्धे तत्पक्षमाचार्या गृहीत्वाह—किं नु वै चक्षुः प्राप्त-
विषयमिति । विस्तर—यथा कायेन्द्रियं प्राप्तविषयं कुड्यादिव्यवहितं विषयं
न गृह्णाति, कुड्यादिप्रतिघातात् तत् परेण प्रवर्तितुमलभमानत्वात्, किमेवं
चक्षुः प्राप्तविषयं कुड्यादिप्रतिघातेन प्रतिहतं सत् तत् परेण गन्तुमलभमानं
तं कुड्यादिव्यवहितं विषयं न गृह्णातीति ? नैतद्युज्यते । तस्मात् सप्रतिघत्वा-
।
१-१. ०स्यानुत्यत्तिराश्रयेणैक०-का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १५७
घत्वात् । काचाभ्रपटलस्फटिकाऽम्बुभिश्चान्तरितं कथं दृश्यते ? तस्मान्न सप्रति-
घत्वाच्चक्षुष आवृत्तस्य रूपस्यादर्शनम्, किं तर्हि ? यत्रालोकस्याप्रतिबन्ध
आवृते¹ रूपे, तत्रोत्पद्यत एव चक्षुर्विज्ञानम् । यत्र तु प्रतिबन्धस्तत्र नोत्पद्यत
इत्यनुत्पन्नत्वादावृतं नेक्ष्यते² ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—“चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा” ( ) इति ?
तेनाश्रयेणेत्ययमत्राभिसन्धिः । यथा “मनसा धर्मान् विज्ञाय” इत्याह, न हि³
मनो धर्मान् विजानाति; अतीतत्वात् । किं तर्हि ? मनोविज्ञानम् ।
आश्रितकर्म वा आश्रयस्योपचर्यते, यथा 'मञ्चा. क्रोशन्ति' इति । यथा च
दावृतं चक्षुर्न पश्येदिति न वक्तव्यम् । काचाभ्रपटलस्फटिकाऽम्बुभिश्चान्तरितं कथं
दृश्यत इति । काचेनाभ्रपटलेन स्फटिकेनाम्बुना चान्तरितं व्यवहितं रूपं कथं
दृश्यते । सप्रतिघत्वाद्वि कुड्यादिव्यवहितवत् काचादिव्यवहितं चक्षुर्न पश्येत् ।
तच्च पश्यतीति सिद्धान्त । यत्रालोकस्याप्रतिबन्ध इति । आलोके हि सति
विषय आभासगतो भवतीति विज्ञानोत्पत्तिसम्भव । एवं हि विज्ञानकारणं
पठ्यते—चक्षुरिन्द्रियमनुपहतं भवति, विषय आभासगतो भवति, तज्जश्च
मनस्कार प्रत्युपस्थितो भवतीत्यत आवृते रूपे काचादिभिस्तत्रोत्पद्यत एव
चक्षुर्विज्ञानम् । यत्र तु प्रतिबन्धोऽकाचादिस्वभावे. कुड्यादिभिस्तमस्त्वाद्वा.,
त्रावृते नोत्पद्यत । किम् ? चक्षुर्विज्ञानमिति । अनुत्पन्नत्वादावृत नेक्ष्यत इति ।
यत् त्वया 'किं खलु नोत्पद्यते' इत्यनुत्पत्तौ कारणं पृष्टम्, इदं तत्कारण-
मिति ब्रूम ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति विस्तर. । चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा न निमित्तग्राही
भवति नानुव्यञ्जनग्राहीति विस्तर । यस्माच्चक्षु. पश्यति तस्मात् पुद्गलश्चक्षुषा
पश्यतीत्यभिप्राय । आचार्यः प्राह—तेनाश्रयेणेत्ययमत्राभिसन्धिः । चक्षुराश्रि-
त्येत्येवात्राभिसन्धि । चक्षुषा आश्रयेण विज्ञानेन दृष्ट्वेत्यर्थ । कथं ज्ञायते ?
इत्याह—यथा मनसा धर्मान् विज्ञायेति । मनसा आश्रयेण विज्ञानेन विज्ञायेति
भवति । न ह्यनन्तरातीतं मनो धर्मान् विजानाति । वर्तमानावस्थाया हि
विज्ञानं कारित्रं करोति ।
आश्रितकर्म वा आश्रयस्योपचर्यत इति । आश्रितस्य विज्ञानस्य कर्म दर्शन-
माश्रयस्य चक्षुष उपचर्यते । विज्ञाने पश्यति सति चक्षु पश्यतीत्युपचार ।
यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति । यथा मञ्चस्थेषु पुरुषेषु क्रोशत्सु मञ्चा क्रोशन्तीत्युप-
१. आवृतेऽपि—का० । २. नेक्ष्यते—का० । ३ च—का० ।

११६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
सूत्रे उक्तम्—"चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि¹ कान्तानि” ( ) इति ।
न च तानि चक्षुषा विज्ञायन्ते ।
उक्तं च सूत्रे—"चक्षुर्ब्राह्मण द्वारं यावदेव रूपाणां दर्शनाय" (
) इति, अतो गम्यते—तेन चक्षुषा द्वारेण विज्ञानं पश्यतीति । दर्शने
तत्र द्वाराख्या । न ह्येतद् युज्यते—दर्शनं² रूपाणा दर्शनायेति ।
यदि विज्ञानं पश्यति को विजानाति ? कश्चानयोर्विशेषः ? यदेव हि रूपस्य
विज्ञानं तदेवास्य दर्शनमिति । तद्यथा काचित् प्रज्ञा पश्यत्यप्युच्यते³, प्रजाना-
तीत्यपि । एवं किञ्चिद् विज्ञानं पश्यतीत्यप्युच्यते, विजानातीत्यपि ।
चार, तद्वत् । यथा च सूत्र उक्तमिति विस्तरः । वैभाषिकाणामप्ययं पक्ष.—न
चक्षुर्विजानाति, किं तर्हि ? विज्ञानं विजानातीति । अथ चोक्तम्—चक्षुर्विज्ञेयानि
रूपाणि कान्तानीति ? तत्राश्रितकर्म आश्रयस्योपचर्यत इत्यवश्यं प्रतिपत्तव्यम् ।
द्वारं यावदेव रूपाणा दर्शनायेति । द्वारमिव द्वारम् । हेतुराश्रय इत्यभिप्राय ।
अनेनागमेन तेनाश्रयेणेति योऽर्थ उक्तस्तमेव समर्थयति—तेन चक्षुषा द्वारेण विज्ञानं
पश्यतीति । दर्शने तत्र द्वाराख्येति । चक्षुर्ब्राह्मण द्वारं दर्शनं यावदेव रूपाणा
दर्शनायेत्यर्थ । न ह्येतद्युज्यते—दर्शनं रूपाणा दर्शनायेति । अत्रावाचकत्वान्नैतद्
युज्यत इत्यभिप्राय । यदि दर्शनं करणम्—दृश्यतेऽनेनेति दर्शनमिति, कर्तरि
वा ल्युट्—पश्यतीति दर्शनमिति, दर्शनायेति वा भावसाधनम् । दृष्टिर्दर्शनं
तस्मै दर्शनायेति कथमेतन्न युज्यते ? यस्माच्चक्षुर्व्यतिरिक्तं दर्शनं नास्ति ।
आलोचनमिति चेत् ? न; विज्ञानाव्यतिरिक्तत्वात् । विज्ञानमेव हालोचनम्,
नातोऽन्यन् पश्याम । यदि तु चक्षुर्द्वारं विवरं रूपाणा दर्शनाय विज्ञानायेत्यर्थो
गृह्येत, तद्युज्यते ।
तद्यथा काचित्प्रज्ञा पश्यत्यप्युच्यत इति । पश्यतीत्यप्युच्यते इति इतिशब्दो-
ऽत्राध्याहार्य । अनेनोपन्यासेन दर्शनविज्ञानयोरनर्थान्तरभाव इति दर्शयति ।
का पुनरसौ या प्रज्ञैवमुच्यते ? या दर्शनात्मिकोक्ता—"तदन्योभयथार्या धी"
(अभि० को० ७ १) इति, "तस्यैवं जानत एवं पश्यत." ( )
इति सूत्रे वचनात् । किञ्चिदिति वचनान्न सर्वं विज्ञानं पश्यतीत्युक्तं भवति ।
चक्षुर्विज्ञानं हि पश्यतीत्युच्यते, न तु श्रोत्रादिविज्ञानमिति ।
१ रूपाणीष्टानि—का० । २ चक्षुर्दर्शन—का० ।
३ पश्यतीत्य०—का० ।

। 7 । प्रथमं कोशस्थानम् ११७
अन्ये^१ पुनराहु — "यदि चक्षुः पश्यति कर्तृभूतस्य चक्षुष काऽन्या
दृशिक्रिया इति वक्तव्यम्"? तदेतच्चोद्यम्; यदि^२ 'विज्ञानं विजानाति'
इषीष्यते, न च तत्र कर्तृक्रियाभेदः, एवमत्रापि ।
अपरे^३ पुनर्ब्रूवते — "चक्षुर्विज्ञानं दर्शनम्, तस्याश्रयभावान्न 'चक्षु पश्यति'
इत्युच्यते । यथा नादस्याश्रयभावान् 'घण्टा नदति' इत्युच्यते" इति ।
ननु चैवं विज्ञानस्याश्रयभावाच्चक्षुर्विजानातीति प्राप्नोति ? न प्राप्नोति,
तद्विज्ञानं दर्शनमिति रूढं लोके । तथा हि तस्मिन्नुत्पन्ने 'रूपं दृष्टम्' इत्युच्यते,
न विज्ञातम् ।
विभाषायामप्युच्यते^४ — "चक्षु सम्प्राप्तं चक्षुर्विज्ञानानुभूतं दृष्टमित्युच्यते
इति । तस्माच्चक्षुः पश्यतीत्येवोच्यते, न विजानातीति । विज्ञानं तु सान्निध्य-
मात्रेण रूपं विजानातीत्युच्यते । यथा — सूर्यो दिवसकर" इति ।
कान्या दृशिक्रियेति । यस्योपलम्भकत्वं तस्य दर्शनं युज्यत इत्यभिप्रायः ।
तदेतच्चोद्यमिति विस्तरः । यदि विज्ञानं विजानाति । कर्तृभूतस्य विज्ञानस्य
कान्या विज्ञानक्रियेति वक्तव्यमिति तुल्यं चोद्यमापद्यते । न च तत्र कर्तृक्रिया-
भेदः । न कर्तुर्विज्ञानस्य क्रियायाश्च विज्ञानलक्षणाया भेदोऽन्यत्वमस्ति । भवति
च कर्तृक्रियासम्बन्धव्यपदेशः—विज्ञानं विजानातीति, तद्वदिहापि भवत्—
चक्षुः पश्यतीत्यचोद्यमेतत् ।
चक्षुर्विज्ञानं दर्शनमित्यपरे । तस्याश्रयभावाच्चक्षः पश्यतीत्युच्यत । यथा नाद-
स्याश्रयभावाद् घण्टा नदतीत्युच्यते ।
विज्ञानं तर्हि कस्याश्रयभावाद् रूपं विजानाति ? इत्याह—विज्ञानस्या-
श्रयभावादिति । चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयभावादित्यर्थः । तद्विज्ञानं दर्शनमिति रूढं
लोक इति । दर्शनमिति लोके रूढम्, न तु विज्ञानमिति रूढम् । कथं गम्यते ?
इत्याह—तथा हि तस्मिन्नुत्पन्ने रूपं दृष्टमित्युच्यते न विज्ञातमिति ।
विभाषायामप्युच्यत इति । स एवार्थोऽभिधीयत इत्यभिप्रायः । चक्षुःसम्प्राप्तं
चक्षुराभासगतम् । विज्ञानं तु सान्निध्यमात्रेणेति । नाश्रयभावेनेति दर्शयति ।
यथा सूर्यो दिवसकर इति । यथा सान्निध्यमात्रेण सूर्यो दिवसं करोतीत्युच्यते
तथा विज्ञानं विजानातीत्युच्यते । कस्मात् ? लोके तथा सिद्धत्वात् ।
१ वात्सीपुत्रीया इत्यर्थः । २ यदि हि—का० ।
३. 'अपरे' शब्देन धर्मगुप्तमतानुयायिनो वेदितव्याः । ४ ०मप्युक्तम्—का० ।

अत्र सौत्रान्तिका आहुः—किमिदमाकाशं खाद्यते ? चक्षुर्हि प्रतीत्य
रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् । तत्र कः पश्यति को वा दृश्यते ! निर्व्यापारं
हीदं धर्ममात्रम्, हेतुफलमात्रं च । तत्र च्छन्दत¹ उपचारा. क्रियन्ते—
चक्षुः पश्यति, विज्ञानं विजानातीति नात्राभिनिवेष्टव्यम् । उक्तं हि भगवता—
“जनपदनिरुक्ति नाभिनिविशेत संज्ञां च लोकस्य नाभिधावेद्” ( ) इति ।
एष तु काश्मीरवैभाषिकाणां सिद्धान्तः —चक्षुः पश्यति, श्रोत्रं शृणोति,
घ्राणं जिघ्रति, जिह्वा आस्वादयति, काय स्पृशति, मनो विजानातीति ॥ ४२ ॥
तद्यदि चक्षुः पश्यति, किमेकेन चक्षुषा रूपाणि पश्यति ? आहोस्विद्
उभाभ्याम् ? नात्र नियम ।
उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यति व्यक्तदर्शनात् ।
उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यतीत्याभिधर्मिकाः । तथा हि—द्वयोर्वि-
वृतयोः परिशुद्धतरं दर्शनं भवति । एकस्मिंश्चोन्मीलिते चक्षुषि द्वितीये चार्थ-
निमीलिते द्विचन्द्रादिग्रहणं भवति; नैकतरान्यथीभावात् ।
निर्व्यापारं हीदमिति विस्तर. । निर्व्यापारमिति निरीहम् । अनेन हि
कर्तुरर्थान्तरभूता क्रिया प्रतिषेधति । धर्ममात्रमिति स्वतन्त्रस्य कर्तु. प्रति-
पेधं करोति । हेतुफलमात्रं चेति । असत्यपि कर्तरि हेतुफलयो. कार्यकारणमर्थत्वं
दर्शयति । तत्र च्छन्दत उपचाराः क्रियन्ते । यदि वस्तु व्यवहाराङ्गम् । तेनेह
व्यवहारार्थंसंसिद्ध्यर्थमसदर्पि सद्रूपेण परिकल्प्य कर्तृक्रियादिव्यवस्थानं क्रियते-
चक्षुः पश्यति, विज्ञानं विजानातीत्येवमादि । नात्राभिनिवेष्टव्यम् । भावो
भवितृपेक्षोऽन्य इत्यादि । जनपदनिरुक्ति नाभिनिविशेतेति । जनपदस्तत्र नियता
निश्चिता चोक्तिर्जनपदनिरुक्तिः, ता नाभिनिविशेत । कस्मात् ? अत्रेयं
निरुक्तिरिति, न वा सर्वामिवार्थवती निरुक्ति कल्पयेत् । संज्ञा च लोकस्य
नाभिधावेदिति । ‘आत्मा’, ‘जीव’ इत्येवमादिका संज्ञा लोकस्य नाध्यारोपयेत् ।
अभूतसमारोपेण अस्यात्मा शरीरादिव्यतिरिक्त इति नातीव गच्छेदित्यर्थः ।
अथ वा—संज्ञा च लोकस्य नाभिधावेन्नातिसरेत् । अर्थाभावात् संज्ञापि नास्तीति
न कल्पयेदित्यर्थः । अतिसरणम्=अतिक्रमणमित्येकोऽर्थं ॥ ४२ ॥
उभाभ्यामपि इति । अपिशब्दादेकेनापि नात्र नियम. । द्वयोर्विवृतयोः
परिशुद्धतरं दर्शनमित्युक्तं भवति । नैकतरान्यथीभावादिति । उन्मीलिताधोनिमी-
१ व्यवहाराथं०—का० ।

? No, it's लत्वं. Wait, let me look at line 25 again: धर्मिविशेषविपर्ययात्पक्षा-orधर्मिविशेषविपर्ययापक्षा-? Look at या: after याthere is noत्, wait, or is that त्? Look at विपर्यया: there is या, and then प. There is NO त्! Wait, could it be धर्मिविशेषविपर्यया पक्षा-? Wait, look at: धर्मिविशेषविपर्ययापक्षा-Wait, could it beधर्मिविशेषविपर्ययात् पक्षा-? Where would the त्be? There is none. Wait, let's transcribe what is visible: Line 25:जायेरन्, तद्वत् । अनेन स्वविषयदेशप्राप्तित्वपक्षस्य धर्मिविशेषविपर्ययापक्षा-Line 26:लत्वं दर्शयति । सम्भवद्दिव्यत्वे हि चक्षुःश्रोत्रे धर्मी । असम्भवद्दिव्यत्वभावो`

Wait, let's re-examine:
Line 26:
लत्वं दर्शयति । सम्भवद्दिव्यत्वे हि चक्षुःश्रोत्रे धर्मी । असम्भवद्दिव्यत्वभावो
Line 27:
`

भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
यद्यप्राप्तविषयं चक्षुः, कस्मान्न सर्वमप्राप्तं पश्यति दूरं तिरस्कृतं च !
कथं तावदयस्कान्तो न सर्वमप्राप्तमयः कर्षति ! प्राप्तविषयत्वेऽपि चैतत् समानम् ।
कस्मान्न सर्वं प्राप्तं पश्यत्यञ्जनशलाकां वा । यथा च घ्राणादीनां हि प्राप्तो विषयो
सहभूगन्धाद्यग्रहणात्, एव चक्षुषोऽप्यप्राप्तः स्यात्, न तु सर्वः ।
मनस्त्वरूपित्वात् प्राप्तुमेवाशक्तम् ।
पुन श्रोत्रं प्राप्ताप्राप्तविषयं मन्यन्ते; कर्णाभ्यन्तरेऽपि शब्द-
शेषं तु घ्राणजिह्वाकायाख्यम् ।
त्रयमन्यथा ॥ ४३ ॥
प्राप्तविषयमित्यर्थः । घ्राणं कथं प्राप्तविषयम् ? निरुच्छ्वासस्य गन्धाग्रहणात् ।
यद्यप्राप्तविषयं चक्षुरिति विस्तरः । आसन्नेनातिदूरस्थेन तिरस्कृतेन वा
यथा तदप्राप्तिरिति तत्र दर्शनं प्रसज्येत । किमिदं परस्य साधनम्, उत दूषण-
मिति ? यदि तावदेवं साधनम्—'अतिदूरं तिरस्कृतं चक्षुःश्रोत्रेण गृह्यते,
अप्राप्तत्वात्, आसन्नविषयवत्' इति, तदसाधनम्, हेतोः स्वयमनिश्श्चितत्वात्,
पूर्वाभ्युपगमविरोधाच्च । अथ दूषणम्—'सर्वाप्राप्तग्राहकत्वं चक्षुःश्रोत्रलक्षणस्य
धर्मिणः प्रसज्यते', तद्दूषणम्, अनुमानबाधनात् । कथम् ? इत्याह—कथं ताव-
दयस्कान्तो न सर्वमप्राप्तमयः कर्षतीति । प्रश्नमुखेनायस्कान्तनिदर्शनमुपन्यस्य
सर्वाप्राप्तग्राहकत्वं चक्षुःश्रोत्रस्य साधयति—न सर्वाप्राप्तग्राहकं चक्षुःश्रोत्रम्,
सर्वाप्राप्तग्रहणशक्तिहीनत्वात् , अयस्कान्तवत् । अयस्कान्तो ह्यप्राप्तमयो
गृह्णाति, कर्षतीत्यर्थः, न च सर्वमप्राप्तं गृह्णाति, तद्वच्चक्षुःश्रोत्रम् । प्राप्त-
विषयत्वेऽपि चैतत् समानमिति । नातिदूरतिरस्कृतो विषयश्चक्षुःश्रोत्रेण गृह्यते,
ग्रहणायोग्यत्वात्, सम्प्राप्ताञ्जनशलाकावत् । अथवा—न सर्वस्वग्राह्यग्राहि
चक्षुःश्रोत्रम्, इन्द्रियस्वभाव्यात्, घ्राणेन्द्रियादिवत् । घ्राणादीनां हि प्राप्तो
विषयो न तु सर्वः, सहभूगन्धाद्यग्रहणात् । घ्राणादिसहभूतानि हि गन्धरसस्प्रष्ट-
व्यानि घ्राणादिभिर्न गृह्यन्ते, शक्तिर्हीन्द्रियाणामीदृशीति । मनस्त्वरूपित्वादिति।
प्राप्तत्वं मूर्तानामेव व्यवस्थाप्येत, नामूर्तानामिति । मनोऽप्राप्तविषयमिति न
विचारः क्रियते ।
“त्रयमन्यथा” इति । प्राप्तविषयमेव त्रयमिति इष्टावधारणार्थमारम्भः ।
अन्यथा हि प्राप्ताप्राप्तविषयमित्यपि सम्भाव्येत । निरुच्छ्वासस्य गन्धाग्रहणा-
दिति । यदुच्छ्वासेन सार्धं सूक्ष्मं भूतचतुष्कं घ्राणमागतं तस्य गन्धो घ्राणेन

[निर्देश.] प्रथमं कोशस्थानम् १२१
केयं प्राप्तिर्नाम ? निरन्तरोत्पत्तिः ।
किं पुनः परमाणव स्पृशन्त्यन्योन्यम् ? आहोस्विन्न ? न स्पृशन्तीति
काश्मीराः। किं कारणम् ? यदि तावत् सर्वात्मना स्पृशेयुर्मिश्रीभवेयुर्द्रव्याणि ।
अथैकदेशेन, सावयवाः प्रसज्येरन् । निरवयवाश्च परमाणव ।
कथं शब्दाभिनिष्पत्तिर्भवति ? अत एव यदि हि स्पृशेयुर्हस्तो हस्तेना-
हत सज्येत, उपलश्चोपले ।
कथं १ चितं प्रत्याहतं न विशीर्यते ? वायुधातुसन्धारित्वात् । कश्चिद्वायु-
धातुर्विकिरणाय प्रवृत्तो यथा संवर्त्तन्याम्, कश्चित् सन्धारणाय यथा विवर्त्तन्यामिति।
कथमिदानीं निरन्तरप्राप्त्या प्राप्तविषयं त्रयमुच्यते ? तदेवैषा निरन्तरत्वं २ यन्मध्ये
नास्ति किञ्चित् । अपि खलु सङ्घाताः सावयवत्वात् स्पृशन्तीत्यदोष ।
एवं च कृत्वा अयमपि ग्रन्थ उपपन्नो भवति विभाषायाम् - "किं नु
स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टमुत्पद्यते आहोस्विदस्पृष्टहेतुकम्" इति प्रश्नयित्वा आह - "कारणं
प्रति । कदाचित् स्पृष्टहेतुकमस्पृष्टमुत्पद्यते, यदा विशीर्यते । कदाचिदस्पृष्टहेतुकं
घ्रायते । वायो गन्धान्तरमुत्पन्नमित्यपरे । मिश्रीभवेयुरेकदेशीभवेयु । अथैक-
देशेन । किम् ? स्पृशेयुरिति वर्तते
कथं शब्दाभिनिष्पत्तिरिति । यदि न स्पृशन्ति, अनभिघाते शब्दाभि-
निष्पत्तिर्न प्राप्नोतीत्यभिप्रायः । अत एवेति काश्मीराः । यदि हि स्पृशेयुर्हस्तो
हस्तेऽभ्याहतः सञ्जेत । जतुनीव जत्वन्तरम् । कथं चितं प्रत्याहतं न विशीर्येत
इति । अन्योन्यमस्पृशता परमाणूना सङ्घात प्रत्याहतः पाण्यादिभिः कथं न
विशीर्यते । तदेवैषा निरन्तरत्वं यन्मध्ये नास्ति किञ्चिदिति । आलोकादि मध्ये
नास्तीति निरन्तरत्वमेषा व्यवस्थाप्यते । तदेव च प्राप्तत्वम्, नान्यथेति ।
अपि खल्विति । अपि चेत्यर्थः । सङ्घाताः सावयवत्वात् स्पृशन्तीत्यदोषः । योऽसौ
दोष उक्तः - यदि सर्वात्मना स्पृशेयुर्मिश्रीभवेयुर्द्रव्याणि, अथैकदेशेन सावयवाः
प्रसज्येरन्निति ।
कारणं प्रतीति । यस्य यादृशं कारणं तस्य तत्कारणं स्पृष्टमस्पृष्टं वा प्रति ।
आह-कदाचिदिति । विस्तर - स्पृष्टहेतुकमिति । स्पृष्टमन्योन्यं हेतुरस्य स्पृष्ट-
हेतुकम् । एवमस्पृष्टहेतुकम् । यदा विशीर्यत इति । तद्यथा शुष्का मृच्चूर्णी-
१. कथ तर्हि-का० । २. निरन्तरस्य-का० ।

स्पृष्टम्, यदा चयं गच्छति । कदाचित् स्पृष्टहेतुकं स्पृष्टम्, यदा चयवतां
चयः । कदाचिदस्पृष्टहेतुकमस्पृष्टम्, यदा वातायनरज." इति ।
यदि परमाणवः स्पृशेयुरुत्तरक्षणावस्थानं स्यादिति भदन्तवसुमित्रः ।
न स्पृशन्ति, निरन्तरे तु स्पृष्टसंज्ञेति भदन्तः ।
भदन्तमतं चेष्टव्यम् । अन्यथा हि सान्तराणां परमाणूनां शून्येध्वन्तरेषु
गतिः केन प्रतिबध्येत, यतः सप्रतिघा इष्यन्ते ।
नच परमाणुभ्योऽन्ये सघाता इति । त एव ते संघाता. परमाणवः¹
स्पृश्यन्ते यथा रूप्यन्ते ।
यदि च परमाणोर्दिग्भागभेदः कल्प्येत², स्पृष्टस्यास्पृष्टस्य वा सावयवत्व-
प्रसङ्गः । न³ चेत्, स्पृष्टस्याप्यप्रसङ्गः ॥ ४३ ॥
क्रियमाणा । यदा चय गच्छतीति । तद्यथा हिमम् । तद्धि पूर्वं सूक्ष्मं पश्चान्महद्
भवति । चयवता चय इति । तद्यथा मृत्पिण्डद्वयसन्निपाते ।
उत्तरक्षणावस्थानं स्यादिति । उत्पद्य स्पृष्टियोगात् । निरन्तरे तु स्पृष्टसंज्ञेति
भदन्तः । भदन्तमतं चेष्टव्यमिति । वैभाषिकमतं कस्मान्नेष्टव्यम्, ननु वैभाषिकै-
रप्येवमुक्तम्—'तदेवेषां निरन्तरत्वं यन्मध्ये नास्ति किञ्चिद्' इति ? अस्त्येवम्,
सावकाशं तु तद्वचनम्, यत् 'मध्ये नास्ति किञ्चिद्' इति ब्रुवाणा वैभाषिका मध्य
आलोकादि नेच्छन्ति, अन्यपरमाणुप्रवेशानवकाशं तु न ब्रुवते । अन्यथा हि
सान्तराणा परमाणूना शून्येष्वन्तरषु गतिः केन प्रतिबध्येत । गतिमत इति
वाक्यशेषः ।
अयं चापरो दोष. । न च परमाणुभ्योऽन्ये सङ्घाताः । यथा वैभाषिकाः
कल्पयन्ति । त एव ते सङ्घाताः परमाणवः स्पृश्यन्ते यथा रूप्यन्त इति । सङ्घाता
एव, नैक इत्यर्थः ।
यदि च परमाणोरिति विस्तरः । परमाणुपरिनिष्पत्ति वक्तुकाम आचार्यो
विचारयति—यदि परमाणोरेकस्य पूर्वादिदिग्भागभेद कल्प्येत स्पृष्टस्यान्योन्य-
सम्पृष्टस्य वा सावयवत्वप्रसङ्गः । न चेत् । किम् ? दिग्भागभेद इति वर्तते ।
स्पृष्टस्याप्यप्रसङ्गः । कस्य ? सावयवत्वस्य । अत्र साधनम्—'न निरवयव.
परमाणुर्दिग्भागभेदवत्त्वात्, माषराशिवद्' इति । तदेनद्दिग्भागभेदवत्त्वं नेच्छन्ति
१. सघाते—पाठा० । २. कल्प्यते—का० ।
३. नो—का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १२३
किं पुनरेभिश्चक्षुरादिभिगात्मपरमाणुतुल्यस्यार्थस्य ग्रहणं भवत्याशुवृत्त्या
च पर्वतादीनामलातचक्रादिवद् ? आहोस्वित् तुल्यातुल्यस्य ? यानि तावदेतानि
प्राप्तविषयाण्युक्तानि, एभिः
त्रिभिर्घ्राणादिभिस्तुल्यविषयग्रहणं मतम् ।
यावन्तो हीन्द्रियपरमाणवस्तावन्तो हि विषयपरमाणवः समेत्य विज्ञानं
जनयन्ति । चक्षुःश्रोत्राभ्यां त्वनियमः । कदाचिदल्पीयांसो यदा बालाग्रं पश्यति,
कदाचित् समा यदा द्राक्षाफलं पश्यति, कदाचित् भूयांसो यदा महान्तं पर्वत
पश्यत्युन्मिषितमात्रेण । एवं श्रोत्रेण मशकमेघादिशब्दश्रवणे घोषम् ।
)मनस्त्वमूर्त्तित्वेदेवेति नास्य परिमाणपरिच्छेदः सम्प्रधार्यते ।
' कथं पुनरेषां चक्षुरादीन्द्रियपरमाणूनां सन्निवेशः ?
चक्षुरिन्द्रियपरमाणवस्तावदक्षितारकायामब्जाजीपुष्पवदवस्थिताः । अच्छचर्मा-
वच्छादितास्तु न विकीर्यन्ते । अधरोत्तरैण पिण्डवदवस्थिता इत्यपरे । न
चान्योऽन्यमावृण्वन्ति, स्फटिकवदच्छत्वात् ।
वैभाषिकाः । दिग्भागभेदो हि सङ्घात¯पाणामेव कल्प्यते । एवं च वर्णयन्ति—
“धर्मतैवेयं यत्सप्रतिघाना भिन्नदेशत्वम्, तेना नैन्तर्येणावस्थानादभिन्नदेशत्वं
मा भूदिति सान्तराणामपि सप्रतिघत्वेन गति प्रतिबध्यते” इति ॥ ४३ ।
आशुवृत्त्या च पर्वतादीनामलातचक्रादिवदिति । आत्मपरमाणुतुल्यस्यैवार्थस्य
ग्रहणं इष्यमाणे कथं पर्वतादीना महता सकृदिव ग्रहणं लक्ष्यते, न क्रमेण ?
इत्याशङ्कय युक्ति तथा ग्रहणे कथयति—आशुवृत्त्या चेत्यादि । यथालात-
चक्रादिग्रहणं क्रमेण वर्तमानं सकृदिव लक्ष्यते, तथा पर्वत नदीशब्दादिग्रहणंमाशु-
वृत्त्या भवतीति । आहोस्वित्तुल्यातुल्यस्येति । द्राक्षाफलादिदर्शने तुल्यस्य, वाला-
ग्रपर्वतादिदर्शनेऽतुल्यस्येत्यभिप्रायः । उन्मिषितमात्रेणेति । न क्रमदर्शनन्यायेन ।
एवं श्रोत्रेणेति विस्तर । कदाचिदल्पीयास , यदा मशकशब्दं शृणोति । कदा-
चित् समाः, यदा श्रोत्रपरमाणुसमप्रमाणं कस्यचिच्छब्दं शृणोति । कदाचिद्
भूयांस., यदा मेघशब्दं शृणोतीति ।
अजाजीपुष्पवदवस्थिताः कालजीरकपुष्पवदवस्थिता. । एकतलावस्थिता
इत्यर्थः ।

१२४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [धातु-
श्रोत्रेन्द्रियपरमाणवो भूर्जाभ्यन्तरावस्थिताः ।
घ्राणेन्द्रियपरमाणवो घाटाभ्यन्तरे¹ शलाकावत् ।
आद्यानि त्रीणीन्द्रियाणि मालावदवस्थितानि ।
जिह्वेन्द्रियपरमाणवोऽर्धचन्द्रवत्। वालाग्रमात्रं किल मध्यजिह्वाया जिह्वेन्द्रिय-
परमाणुभिरस्फुटम् ।
कायेन्द्रियपरमाणवः कायवदवस्थिता ।
स्त्रीन्द्रियपरमाणवो भेरीकटाहवत् ।
पुरुषेन्द्रियपरमाणवोऽङ्गुष्ठवत् ।
तत्र चक्षुरिन्द्रियपरमाणवः कदाचित् सर्वे सभागा भवन्ति, कदाचित् तत्स-
भागाः । कदाचिदेके सभागा., एके तत्सभागाः । एवं यावज्जिह्वेन्द्रियपरमाणवः ।
कायेन्द्रियपरमाणवस्तु सर्वे सभागा न भवन्ति । प्रदीप्तनरकाभ्यन्तरावरुद्धानामपि
ह्यपरिमाणा. कायेन्द्रियपरमाणवस्तत्सभागा भवन्ति । स² किल विज्ञानोत्पत्ता-
वाश्रयो विशीर्येत ।
न चैक इन्द्रियपरमाणुर्विषयपरमाणुर्वा विज्ञानं जनयति, सञ्चिताश्रयालम्ब-
नत्वात् पञ्चानां विज्ञानकायानाम् । अत एवानिदर्शनः परमाणुः, अदृश्यत्वात् ॥
य इमे षड्विज्ञानधातव उक्ताश्चक्षुर्विज्ञानं यावन्मनोविज्ञानम्, किमेषां यथा
विषयो वर्त्तमान. पञ्चाना चरमस्य त्रिकाल., एवमाश्रयोऽपि ? नेत्याह । किं तर्हि ?
भूर्जाभ्यन्तरावस्थिता इति । कर्णाभ्यन्तरे यद् भूर्जपत्रवर्णाकारं तद् भूर्जमि-
वेति भूर्जम् । तदभ्यन्तरेऽवस्थिता. श्रोत्रेन्द्रियपरमाणवः । घाटाभ्यन्तरे । घाटा=
नासापुटी । मालावदवस्थितानीति । मण्डलेन समपङ्क्त्यावस्थितानीति ।
वालाग्रमात्रं किलेति । आगमसूचनार्थं, किलशब्द । अस्फुटमव्याप्तम् ।
स किलेति । कर्मसामर्थ्यादेवाविशरणं स्यादिति किलशब्देन अरुचिं
सूचयति ।
सञ्चिताश्रयालम्बनत्वादिति । सञ्चिताश्रयत्वात्, सञ्चितालम्बनत्वाच्च ।
१ घटाभ्यन्तरेण-का० ।
२. सर्वैः - का० ।

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम्
चरमस्याश्रयोऽतीतः पञ्चानां सहजश्च तैः ॥ ४४ ॥
मनोविज्ञानधातोः समनन्तरनिरुद्ध मन आश्रयः ।
अतीतश्चेति चशब्दः । तत्र चक्षुर्विज्ञानस्य चक्षुः सहज आश्रयो यावत्
कायविज्ञानस्य कायः । अतीतः पुनरेषामाश्रयो मन इत्यप्येते पञ्च विज्ञानकाया
इन्द्रियद्वयाश्रयाः । अत एवोच्यते—"यश्चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयभावेन समनन्तर-
प्रत्ययभावेनापि स तस्य"—इति चतुष्कोटिक । प्रथमा कोटिश्चक्षुः, द्वितीया
समनन्तरातीतश्चैत्तसिको धर्मधातु, तृतीया समनन्तरातीतं मन, चतुर्थी उक्त-
निर्मुक्ता¹ धर्माः । एवं यावत् कायविज्ञानस्य स्वमिन्द्रियं वक्तव्यम् ।
मनोविज्ञानस्य पूर्वपादक—यस्तावदाश्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि
स । स्यात् समनन्तरप्रत्ययभावेन नाश्रियभावेन । ²समनन्तरातीतश्चैत्तसिको धर्म-
धातुरिति ॥ ४४ ॥
"चरमस्याश्रयोऽतीतः" इति । अतीत एवेत्यवधारणम् । अत एवोच्यत इति ।
यस्मात् पञ्चविज्ञानकाया इन्द्रियद्वयाश्रयाः । चक्षुरादीन्द्रियाश्रया, मनइन्द्रिया-
श्रयाश्च । तस्माच्चतुष्कोटिक उत्तिष्ठते । प्रथमा कोटिश्चक्षुरिति । चक्षुर्विज्ञानस्य
चक्षुराश्रयभावेन न समनन्तरप्रत्ययभावेन । न हि चक्षुश्चित्तचेत्तस्वभावम् ।
"चित्तचेत्ता अचरमा उत्पन्ना समनन्तर" ( अभि० को० २.६३ )
इति च समनन्तरप्रत्ययलक्षणम् । द्वितीया कोटि—समनन्तरातीतश्चैत्तसिको
धर्मधातुः । तस्य समनन्तरभावेन नाश्रियभावेन । षडेव ह्याश्रया विज्ञानस्ये-
ष्यन्ते चक्षुरादयो मनःपर्यन्ता, नान्ये । तृतीया समनन्तरातीतं मनः । उभय-
लक्षणयुक्तत्वात् । चतुर्थी उक्तनिर्मुक्ता धर्माः । कोटित्रयमुक्ता विप्रयुक्ता असंस्कृता-
दय । एवं यावत्कायविज्ञानस्य स्वमिन्द्रियं वक्तव्यमिति । य श्रोत्रविज्ञानस्या-
श्रयभावेन समनन्तरप्रत्ययभावेनापि म तस्येति चतुष्कोटिक.—प्रथमा कोटि
श्रोत्रम्, द्वितीया समनन्तरातीतश्चैतसिको धर्मधातु , तृतीया समनन्तरातीतं
मन., चतुर्थी कोटिरुक्तनिर्मुक्ता धर्मा इति । एवमन्यदपि वक्तव्यम् ।
मनोविज्ञानस्य पूर्वपादक इति । यो मनोविज्ञानस्याश्रयभावेन समनन्तर-
प्रत्ययभावेनापि म तस्येति पूर्वपादक । यस्तावदाश्रयभावेन समनन्तरप्रत्यय-
भावेनापि स इति । मनस्तावदवश्यममौ समनन्तरप्रत्यय म्यात् । समनन्तर-
१. कोटिरुक्त०—का० ।
२ समनन्तराभ्यतीत०—का० ।

१२६ भाष्यस्फुटार्थाम्सहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
किं पुन: कारणमुभयाधीनाया विज्ञानोत्पत्तौ चक्षुरादय एवाश्रया उच्यन्ते,
न रूपादयः ?
तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादयः
धातव इत्यधिकृतं । चक्षुरादीना हि विकारेण तद्विज्ञानानां विकारो भवति,
अनुग्रहोपघातपटुमन्दतानुविधानात्, न तु रूपादीना विकारेण तद्विकारः ।
तस्मात् साधीय - - तदधीनत्वात् न एवाश्रया , न रूपादयः ।
किं पुनः कारणम् रूपादयश्च तैर्विज्ञायन्ते चक्षुर्विज्ञानं चोच्यते
यावन्मनोविज्ञानम्, न पुन रूपविज्ञानं यावद्धर्मविज्ञानमिति ? य एते चक्षुरादय
आश्रयाः, एषाम्—

प्रत्ययभावेन, नाश्रयभावेन । समनन्तरातीतश्चैतसिको धर्मधातु., अचक्षुराद्या-
श्रयपटुस्वभावत्वात् ॥ ४४ ॥
[L1

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १२७
अतोऽसाधारणत्वाच्च¹ विज्ञानं तैर्निरुच्यते ॥ ४५ ॥
कथमसाधारणत्वम् ? न हि चक्षुरन्यस्य विज्ञानस्याश्रयीभवितुमुत्सहते ।
रूपं तु मनोविज्ञानस्यालम्बनीभवत्यन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति । एव यावत् काया-
वेदितव्य । तस्मादाश्रयभावादसाधारणत्वाच्च विज्ञान तैरेव² निर्दिश्यते, न
रूपादिभिः । यथा भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति ॥
अथ यत्र काये स्थितश्चक्षुषा रूपाणि पश्यति, किं तानि कायचक्षूरूप-
विज्ञानान्येकभूमिकान्येव भवन्ति ? आहोस्विदन्यभूमिकान्यपि ?
आह—सर्वेषां भेदः । कामधातूपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि
पश्यतः सर्व स्वभूमिकं भवति । तस्यैव स्वानि रूपाणि प्रथमध्यानचक्षुषा पश्यतः
“अतोऽसाधारणत्वाच्च” इति । अत आश्रयभावात्, असाधारणत्वाच्च ।
आश्रयभावो व्याख्यात इति न तं प्रत्याद्रियते । असाधारणत्वमेव तु व्या-
चक्षाण आह—कथमसाधारणत्वमित्यादि । अन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति । अन्य-
सन्तानविज्ञानस्यापीत्यर्थः । तैरेव निर्दिश्यत इति चक्षुरादिभिः । चक्षुर्विज्ञानं
यावन्मनोविज्ञानम् । न रूपादिभिः । रूपविज्ञानं यावद्धर्मविज्ञानम् । यथा भेरी-
शब्दो यवाङ्कुर इति । असाधारणत्वात् ताभ्या भेरीयवाभ्याम् । यथा निर्देशो
लोके भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति । न तु दण्डशब्द क्षेत्राङ्कुर इति वा । दण्डो
' हि पटहादिशब्दस्यापि कारणीभवेत्, क्षेत्रं च शालिगोधूमाङ्कुरस्यापि—इति
साधारणत्वान्न ताभ्या निर्देश क्रियते । असाधारणाभ्या तु भेरीयवाभ्या
निर्देशः । तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् ।
अपि खलु चक्षुरिव विज्ञानम्, उभयो सत्त्वसंख्यातत्वात् , रूपं त्वसत्त्व-
संख्यातमपि । चक्षुषा विज्ञानम् चक्षुर्विज्ञानम्, तस्य कारणभावात् । चक्षुषे
विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, सुखदु खवेदनासम्प्रयुक्तस्य विज्ञानस्य चक्षुरनुग्रहोपघात-
प्रवृत्तत्वात् । चक्षुषो विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्; असाधारणत्वेन तत प्रवृत्तेः ।
चक्षुषो विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, सत्त्वसंख्यातस्यैव स्वामिभावात् । चक्षुषि
विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, तत्सम्प्रयोगिण्या सुख्वाया दुःखायो वा वेदनाया
चक्षुष्येव परिच्छिद्यमानत्वात् । एवं श्रोत्रादिषु योज्यम् । तदेवं चक्षुरादिभि-
रेव विज्ञाननिर्देशो युज्यते, न रूपादिभि ।
१ ०धारणत्वाद्वि—का० ।
२. तेनैव—का० ।