अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १५७
घत्वात् । काचाभ्रपटलस्फटिकाऽम्बुभिश्चान्तरितं कथं दृश्यते ? तस्मान्न सप्रति-
घत्वाच्चक्षुष आवृत्तस्य रूपस्यादर्शनम्, किं तर्हि ? यत्रालोकस्याप्रतिबन्ध
आवृते¹ रूपे, तत्रोत्पद्यत एव चक्षुर्विज्ञानम् । यत्र तु प्रतिबन्धस्तत्र नोत्पद्यत
इत्यनुत्पन्नत्वादावृतं नेक्ष्यते² ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—“चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा” ( ) इति ?
तेनाश्रयेणेत्ययमत्राभिसन्धिः । यथा “मनसा धर्मान् विज्ञाय” इत्याह, न हि³
मनो धर्मान् विजानाति; अतीतत्वात् । किं तर्हि ? मनोविज्ञानम् ।
आश्रितकर्म वा आश्रयस्योपचर्यते, यथा 'मञ्चा. क्रोशन्ति' इति । यथा च
दावृतं चक्षुर्न पश्येदिति न वक्तव्यम् । काचाभ्रपटलस्फटिकाऽम्बुभिश्चान्तरितं कथं
दृश्यत इति । काचेनाभ्रपटलेन स्फटिकेनाम्बुना चान्तरितं व्यवहितं रूपं कथं
दृश्यते । सप्रतिघत्वाद्वि कुड्यादिव्यवहितवत् काचादिव्यवहितं चक्षुर्न पश्येत् ।
तच्च पश्यतीति सिद्धान्त । यत्रालोकस्याप्रतिबन्ध इति । आलोके हि सति
विषय आभासगतो भवतीति विज्ञानोत्पत्तिसम्भव । एवं हि विज्ञानकारणं
पठ्यते—चक्षुरिन्द्रियमनुपहतं भवति, विषय आभासगतो भवति, तज्जश्च
मनस्कार प्रत्युपस्थितो भवतीत्यत आवृते रूपे काचादिभिस्तत्रोत्पद्यत एव
चक्षुर्विज्ञानम् । यत्र तु प्रतिबन्धोऽकाचादिस्वभावे. कुड्यादिभिस्तमस्त्वाद्वा.,
त्रावृते नोत्पद्यत । किम् ? चक्षुर्विज्ञानमिति । अनुत्पन्नत्वादावृत नेक्ष्यत इति ।
यत् त्वया 'किं खलु नोत्पद्यते' इत्यनुत्पत्तौ कारणं पृष्टम्, इदं तत्कारण-
मिति ब्रूम ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तमिति विस्तर. । चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा न निमित्तग्राही
भवति नानुव्यञ्जनग्राहीति विस्तर । यस्माच्चक्षु. पश्यति तस्मात् पुद्गलश्चक्षुषा
पश्यतीत्यभिप्राय । आचार्यः प्राह—तेनाश्रयेणेत्ययमत्राभिसन्धिः । चक्षुराश्रि-
त्येत्येवात्राभिसन्धि । चक्षुषा आश्रयेण विज्ञानेन दृष्ट्वेत्यर्थ । कथं ज्ञायते ?
इत्याह—यथा मनसा धर्मान् विज्ञायेति । मनसा आश्रयेण विज्ञानेन विज्ञायेति
भवति । न ह्यनन्तरातीतं मनो धर्मान् विजानाति । वर्तमानावस्थाया हि
विज्ञानं कारित्रं करोति ।
आश्रितकर्म वा आश्रयस्योपचर्यत इति । आश्रितस्य विज्ञानस्य कर्म दर्शन-
माश्रयस्य चक्षुष उपचर्यते । विज्ञाने पश्यति सति चक्षु पश्यतीत्युपचार ।
यथा मञ्चाः क्रोशन्तीति । यथा मञ्चस्थेषु पुरुषेषु क्रोशत्सु मञ्चा क्रोशन्तीत्युप-
१. आवृतेऽपि—का० । २. नेक्ष्यते—का० । ३ च—का० ।