अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ११३
अथ कस्माल्लौकिकी सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसम्प्रयुक्तैवोच्यते ? यस्मात्—
पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टिरतीरणात् ॥ ४१ ॥
सन्तीरिका हि दृष्टिः, उपध्यानप्रवृत्तत्वात् । न चैवं पञ्चविज्ञानसहजा प्रज्ञा;
तस्मादसौ न दृष्टिः । अत एव चान्यापि क्लिष्टाऽक्लिष्टा वा प्रज्ञा न दृष्टिः ॥
चक्षुरिदानीमसन्तीरकत्वे कथं दृष्टिः ? रूपालोचनार्थेन । यस्मात्—
चक्षुः पश्यति रूपाणि,
यदि चक्षुः पश्येद्, अन्यविज्ञानसमङ्गिनोऽपि पश्येत् । न वै सर्वं चक्षुः
पश्यति, किं तर्हि ?
सभागं,
सविज्ञानकं यदा भवति तदा पश्यति, अन्यदा नेति ।
एवं तर्हि 'तदेव चक्षुराश्रितं विज्ञानं पश्यति' इत्यस्तु ?
न तदाश्रितम् ।
विज्ञानं,
पश्यतीति शक्यमविज्ञातुम् ।
सत्कार्यदृष्ट्यादिकया दृष्ट्या धर्मदर्शनम् । अव्यक्ततरमित्यर्थः । यथा तस्यामेव
रात्रावमेघाया रूपदर्शनम्, एवमक्लिष्टया लौकिक्या दृष्ट्या धर्मदर्शनम् ।
अव्यक्तमित्यर्थः । यथा समेघे दिवसे रूपदर्शनम्, एवं शैक्ष्या दृष्ट्या धर्म-
दर्शनम् । व्यक्तम्, न त्वत्यर्थम् । यथा पुनरमेघे दिवसे रूपदर्शनम्, एवमशैक्ष्या
दृष्ट्या धर्मदर्शनम् । अत्यर्थं व्यक्तमित्यर्थः ।
“अतीरणात्” इति । अयसन्तीरणात् । सन्तीरणं पुनर्विषयोपनिध्यानपूर्वकं
निश्चयाकर्षणम् । अत एव चान्यापीति । विस्तर—अत एवासन्तीरणादन्यापि
मानसी क्लिष्टा रागादिसम्प्रयुक्ता । अक्लिष्टा वा क्षयानुत्पादज्ञानानिवृताब्याकृता
प्रज्ञा न दृष्टिः । रूपालोचनार्थेनेति । चक्षुर्न सन्तीरकत्वेन दृष्टिः, किं तर्हि ?
रूपालोचनार्थेन । प्रज्ञा तु सन्तीरकत्वेनेति दर्शितं भवति ॥ ४१ ॥
अन्यविज्ञानसमङ्गिन इति । अन्यविज्ञानसम्मुखीभाविन पुद्गलस्यान्यविज्ञान-
व्यासक्तस्येत्यर्थः । पश्येच्चक्षुरिन्द्रियम्, विषयादिसान्निध्यात् । यस्य तु 'चक्षु-
विज्ञानं पश्यति' इति पक्षः, तस्य तद्विज्ञानासम्भवाददोषः ।
तदेव चक्षुराश्रितं विज्ञानं पश्यतीत्यस्तीति । दर्शनस्य तद्भावे भावात्, तद
भावे चाभावात् ।
अभि० को० ८