अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अत्र सौत्रान्तिका आहुः—किमिदमाकाशं खाद्यते ? चक्षुर्हि प्रतीत्य
रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् । तत्र कः पश्यति को वा दृश्यते ! निर्व्यापारं
हीदं धर्ममात्रम्, हेतुफलमात्रं च । तत्र च्छन्दत¹ उपचारा. क्रियन्ते—
चक्षुः पश्यति, विज्ञानं विजानातीति नात्राभिनिवेष्टव्यम् । उक्तं हि भगवता—
“जनपदनिरुक्ति नाभिनिविशेत संज्ञां च लोकस्य नाभिधावेद्” ( ) इति ।
एष तु काश्मीरवैभाषिकाणां सिद्धान्तः —चक्षुः पश्यति, श्रोत्रं शृणोति,
घ्राणं जिघ्रति, जिह्वा आस्वादयति, काय स्पृशति, मनो विजानातीति ॥ ४२ ॥
तद्यदि चक्षुः पश्यति, किमेकेन चक्षुषा रूपाणि पश्यति ? आहोस्विद्
उभाभ्याम् ? नात्र नियम ।
उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यति व्यक्तदर्शनात् ।
उभाभ्यामपि चक्षुर्भ्यां पश्यतीत्याभिधर्मिकाः । तथा हि—द्वयोर्वि-
वृतयोः परिशुद्धतरं दर्शनं भवति । एकस्मिंश्चोन्मीलिते चक्षुषि द्वितीये चार्थ-
निमीलिते द्विचन्द्रादिग्रहणं भवति; नैकतरान्यथीभावात् ।
निर्व्यापारं हीदमिति विस्तर. । निर्व्यापारमिति निरीहम् । अनेन हि
कर्तुरर्थान्तरभूता क्रिया प्रतिषेधति । धर्ममात्रमिति स्वतन्त्रस्य कर्तु. प्रति-
पेधं करोति । हेतुफलमात्रं चेति । असत्यपि कर्तरि हेतुफलयो. कार्यकारणमर्थत्वं
दर्शयति । तत्र च्छन्दत उपचाराः क्रियन्ते । यदि वस्तु व्यवहाराङ्गम् । तेनेह
व्यवहारार्थंसंसिद्ध्यर्थमसदर्पि सद्रूपेण परिकल्प्य कर्तृक्रियादिव्यवस्थानं क्रियते-
चक्षुः पश्यति, विज्ञानं विजानातीत्येवमादि । नात्राभिनिवेष्टव्यम् । भावो
भवितृपेक्षोऽन्य इत्यादि । जनपदनिरुक्ति नाभिनिविशेतेति । जनपदस्तत्र नियता
निश्चिता चोक्तिर्जनपदनिरुक्तिः, ता नाभिनिविशेत । कस्मात् ? अत्रेयं
निरुक्तिरिति, न वा सर्वामिवार्थवती निरुक्ति कल्पयेत् । संज्ञा च लोकस्य
नाभिधावेदिति । ‘आत्मा’, ‘जीव’ इत्येवमादिका संज्ञा लोकस्य नाध्यारोपयेत् ।
अभूतसमारोपेण अस्यात्मा शरीरादिव्यतिरिक्त इति नातीव गच्छेदित्यर्थः ।
अथ वा—संज्ञा च लोकस्य नाभिधावेन्नातिसरेत् । अर्थाभावात् संज्ञापि नास्तीति
न कल्पयेदित्यर्थः । अतिसरणम्=अतिक्रमणमित्येकोऽर्थं ॥ ४२ ॥
उभाभ्यामपि इति । अपिशब्दादेकेनापि नात्र नियम. । द्वयोर्विवृतयोः
परिशुद्धतरं दर्शनमित्युक्तं भवति । नैकतरान्यथीभावादिति । उन्मीलिताधोनिमी-
१ व्यवहाराथं०—का० ।