अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
अष्टादशानां धातूनां कति दृष्टिः ? कति न दृष्टिः ?
चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशो दृष्टिः,
कतमः सः ? इत्याह—
अष्टधा ।
पञ्च सत्कायदृष्ट्यादिका दृष्टयः, लौकिकी सम्यग् दृष्टिः, शैक्षी दृष्टिः,
अशैक्षी दृष्टिः—इत्ययमष्टप्रकारो धर्मधातुर्दृष्टिः, अवशिष्टो न दृष्टिः ।
तत्र सत्कायदृष्ट्यादीनामनुशयनिर्देशे निर्देशः प्राप्तकालो भविष्यति ।
लौकिकी पुनः सम्यग्दृष्टिर्मनोविज्ञानसम्प्रयुक्ता कुशलसास्रवा प्रज्ञा । शैक्ष-
स्यानास्रवा दृष्टिः शैक्षी, अशैक्षस्य अशैक्षी । समेघामेघरात्रिन्दिवरूपदर्शनवत्
क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकीशैक्ष्यशैक्षीभिर्दृष्टिभिर्धर्मदर्शनम् ।
इदं तावद्ब्रुवन्तो वैभाषिकाः प्रष्टव्याः—तत्पृथग्जनत्वं किं भावनामार्गप्रति-
लम्भादेव प्रहीयते ? नेत्युच्यते । तत्पृथग्जनत्वं नवभौमिकम् । कामावचरं यावद्
भावाग्रिकम् । तच्चाक्लिष्टम् । तेन प्रतिभूमिनवमक्लेशप्रकारप्रहाणावस्थाया
प्रहीयते । सर्वं ह्यक्लिष्टं सास्रवं नवम एव विमुक्तिमार्गे प्रहीयते । यद्येवम्, अवीत-
रागावस्थायामार्यः पृथग्जनः स्यात् ? न, पृथग्जनत्वस्य विहीनत्वात् । दुःखे
धर्मज्ञानक्षान्तेः प्रभृति हि तद्विहीनमेव, न तु प्रहीणम् । कः पुनर्विहानप्रहाण-
योर्विशेष इति ? विहानं प्राप्तिच्छेदे व्यवस्थापितम्, प्रहाणं तु प्रतिपक्षलाभे
व्यवस्थापितम् । तस्मात् प्राप्तिच्छेदात्तेन पृथग्जनत्वेनासमनवागमात् तस्यामव-
स्थायामार्य एव भवति, न पृथग्जन इत्यदोष एष ॥ ४० ॥
“चक्षुश्च धर्मधातोश्च प्रदेशो दृष्टिः” इति । चक्षुरेव धर्मधातुप्रदेश एव च
दृष्टिरित्यवधार्यते । सत्कायदृष्ट्यादिका इति । सत्कायदृष्टिः, अन्तग्राहदृष्टिः,
मिथ्यादृष्टिः, दृष्टिपरामर्शः, शीलव्रतपरामर्शश्चेति ।
शैक्षस्यानास्रवेति । प्रज्ञेत्यधिकृतम् । अशैक्षस्याशैक्षीति । अशैक्षस्यानास्रवा
प्रज्ञाऽशैक्षी । क्षयानुत्पादज्ञानवर्ज्येति वक्तव्यम् । वक्ष्यति हि—“क्षयानुत्पाद-
धीर्न दृक्” (अभि० को० ७।१) इति । समेघामेघेति विस्तरेण यावत्
क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकीशैक्ष्यशैक्षीभिर्दृष्टिभिर्धर्मदर्शनमिति । लोके भवा लौकिकी ।
क्लिष्टा चाक्लिष्टा च क्लिष्टाक्लिष्टा, क्लिष्टाक्लिष्टा चासौ लौकिकी च क्लिष्टा-
क्लिष्टलौकिकी, क्लिष्टाक्लिष्टलौकिकी च शैक्षी चाशैक्षी च क्लिष्टाक्लिष्ट-
लौकिकीशैक्ष्यशैक्ष्यः, ताभिर्धर्मदर्शनम् । कीदृशम् ? इत्याह—समेघामेघरात्रि-
न्दिवरूपदर्शनवदिति । यथा समेघायां रात्रौ रूपदर्शनम्, एवं क्लिष्टया लौकिक्या