अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
साधारणत्वाद् अनेकसन्तानवशेन । यथा रूपम्, एवं शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधातवो
वेदितव्याः ।
भवतु शब्द एवम्, गन्धादयस्तु य एकेन गृह्यन्ते न तेऽन्येन प्राप्त-
ग्रहणादित्यसाधारणत्वादेषां चक्षुरादिवदतिदेशो न्याय्यः ? अस्त्येतदेवम्, अपि त्वेषा-
मपि सम्भवं प्रति साधारणत्वम् । अस्ति ह्येष सम्भवो य एव गन्धादय एकस्य
घ्राणादिविज्ञानमुत्पादयेयुस्त एवान्येषामपि, न त्वेवं चक्षुरादयः । तस्मादेषां
रूपाविवदतिदेशः ।
चक्षुर्विज्ञानादीना सभागतत्सभागत्वमुत्पत्त्यनुत्पत्तिधर्मित्वाद्, यथा
मनोधातोः ।
सभाग इति कोऽर्थः ? इन्द्रियविषयविज्ञानानामन्योन्यभजनम् ।
कारित्रभजनं वा भाग., स एषामस्तीति सभागः !
प्राप्तग्रहणादिति गन्धादयो ये देवदत्तेन घ्राणादीन्द्रियप्राप्ता गृह्यन्ते न ते
यज्ञदत्तेन गृह्यन्ते, स्वघ्राणादिकप्रविष्टत्वात् । इत्यसाधारणत्वादेषां चक्षुरादिव-
दतिदेशो न्याय्यः । य एकस्य गन्ध सभाग. स सर्वेषाम् । एवं तत्सभागोऽपीति
वक्तव्यम् । यथा रूपमेवं गन्धादय इति । अस्ति ह्येष सम्भवः, य एव गन्धादय
एकस्य घ्राणादिविज्ञानमुत्पादयेयुस्त एवान्येषामपीति । यदि ते देवदत्तघ्राणादी-
न्द्रियप्राप्ता भवेयुर्देवदत्तस्य विज्ञानमुत्पादयेयुः । अथ यज्ञदत्तघ्राणादीन्द्रिय-
प्राप्ता यज्ञदत्तस्य विज्ञानमुत्पादयेयुरित्यर्थं । अथ वा त एवान्येषामपीति
तत्रान्तर्गतसूक्ष्मक्रिमिप्रभृतीनामपि विज्ञानमुत्पादयेयुः । न तस्यैव देवदत्तस्य
यस्य घ्राणादीन्द्रियप्राप्तास्ते गन्धादय इति ।
इन्द्रियविषयविज्ञानानामन्योन्यभजनमिति । आश्रयविषयाश्रयिभावेनान्यो-
न्याभिमुख्येन प्रवृत्तिः । तथाहि--इन्द्रियधातवो विज्ञानधातूनाश्रयभावेन यथा-
योगं भजन्ते । सेवन्त इत्यर्थं । विषयवांस्तूंश्च विषयिभावेन । तथा विषयधातव
स्वेन्द्रियधातून् विषयभावेन भजन्ते, विज्ञानधातूंस्तु * विषयभावेनालम्बन
भावेन वा भजन्ते । तथा विज्ञानधातव. स्वेन्द्रियधातूनामाश्चयिभावेन भजन्ते,
विषयधातूंश्च विषयिभावेनालम्बकभावेन वा भजन्ते इति । अन्योन्यभजनं
भागः । भावे घञ् ।
कारित्रभजनं वा भागः । कारित्रं चक्षुरादीनां दर्शनादि, विज्ञानधातूना
विज्ञातृत्वम्, विषयधातूना तद्विषयालम्बनभाव. । तस्य कारित्रस्य भजनं