अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
किं कारणम् ?
दृश्यते रूपं न किलन्तरितं यतः ॥ ४२ ॥
यस्मात् किल रूपं कुड्यादिव्यवहितं न दृश्यते ।
यदि हि विज्ञानं पश्येत्, तस्याप्रतिघत्वात् कुड्यादिषु प्रतिघातो नास्ति
इत्यावृतमपि रूपं पश्येत् । नैव ह्यावृते चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इत्यनुत्पन्नं कथं द्रक्ष्यति !
किं खलु नोत्पद्यते ? यस्य तु चक्षुः पश्यति तस्य चक्षुषः सप्रतिघत्वाद्
व्यवहिते वृत्त्यभाव इति विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिराश्रयेण¹ सहैकविषयप्रवृत्तत्वात्¹
युज्यते ।
किं नु वै चक्षुः प्राप्तविषयं कायेन्द्रियवत् यत आवृत्तं न पश्येत् ? सप्रति-
“दृश्यते रूपं न क्लान्तरितं यतः” इति । किलशब्दः परमतौ । तस्या-
प्रतिघत्वादिति । विज्ञानममूर्तं कुड्यादीन्यतिक्रम्यापि पश्येत् । विज्ञानवाद्याह—
नैव ह्यावृते चक्षुर्विज्ञानमुत्पद्यत इति । अनाभासगतत्वाद् विषयस्येत्यभिप्रायः ।
किं खलु नोत्पद्यत इति । अप्रतिघत्वात् कुड्यादीनि व्यतिभिद्य कुड्याद्यव्यव-
हित इव विषये विज्ञानमुत्पत्स्यत इति भावः । यस्य त्विति । यस्य मम
वैभाषिकस्य पक्ष—चक्षुः पश्यतीति, तस्य मम चक्षुषः सप्रतिघत्वाद् व्यवहिते
कुड्यादिभिर्वृत्त्यभावः । तस्य चक्षुष आलोचनवृत्त्यभावः ।
विज्ञानं तर्हि वैभाषिकस्य व्यवहितेऽपि प्राप्नोति—इति चोद्यमन्तर्नीतंमा-
शङ्क्य स एव वैभाषिकः पुनराह—विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिरिति । यथैव चक्षुषो
व्यवहिते वृत्त्यभावो युज्यते, विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिर्विज्ञानवृत्त्यभावः । आश्रयेण
सहैकविषयप्रवृत्तत्वाद् युज्यते । य एव हि चक्षुषो व्यवहितोऽर्थो विषयः स्यात्, स
एव विज्ञानस्येति युक्ता विज्ञानस्याप्यनुत्पत्तिः । तव तु विज्ञानवादिनोऽप्रति-
घत्वाद् विज्ञानस्य व्यवहिते विज्ञानमुत्पद्येत, न तूत्पद्यते । तस्मात् 'चक्षुः पश्यति
न विज्ञानम्' इति सिद्धम् ।
एवं विज्ञानवादिनि प्रतिषिद्धे तत्पक्षमाचार्या गृहीत्वाह—किं नु वै चक्षुः प्राप्त-
विषयमिति । विस्तर—यथा कायेन्द्रियं प्राप्तविषयं कुड्यादिव्यवहितं विषयं
न गृह्णाति, कुड्यादिप्रतिघातात् तत् परेण प्रवर्तितुमलभमानत्वात्, किमेवं
चक्षुः प्राप्तविषयं कुड्यादिप्रतिघातेन प्रतिहतं सत् तत् परेण गन्तुमलभमानं
तं कुड्यादिव्यवहितं विषयं न गृह्णातीति ? नैतद्युज्यते । तस्मात् सप्रतिघत्वा-
।
१-१. ०स्यानुत्यत्तिराश्रयेणैक०-का० ।