अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
सूत्रे उक्तम्—"चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणि¹ कान्तानि” ( ) इति ।
न च तानि चक्षुषा विज्ञायन्ते ।
उक्तं च सूत्रे—"चक्षुर्ब्राह्मण द्वारं यावदेव रूपाणां दर्शनाय" (
) इति, अतो गम्यते—तेन चक्षुषा द्वारेण विज्ञानं पश्यतीति । दर्शने
तत्र द्वाराख्या । न ह्येतद् युज्यते—दर्शनं² रूपाणा दर्शनायेति ।
यदि विज्ञानं पश्यति को विजानाति ? कश्चानयोर्विशेषः ? यदेव हि रूपस्य
विज्ञानं तदेवास्य दर्शनमिति । तद्यथा काचित् प्रज्ञा पश्यत्यप्युच्यते³, प्रजाना-
तीत्यपि । एवं किञ्चिद् विज्ञानं पश्यतीत्यप्युच्यते, विजानातीत्यपि ।
चार, तद्वत् । यथा च सूत्र उक्तमिति विस्तरः । वैभाषिकाणामप्ययं पक्ष.—न
चक्षुर्विजानाति, किं तर्हि ? विज्ञानं विजानातीति । अथ चोक्तम्—चक्षुर्विज्ञेयानि
रूपाणि कान्तानीति ? तत्राश्रितकर्म आश्रयस्योपचर्यत इत्यवश्यं प्रतिपत्तव्यम् ।
द्वारं यावदेव रूपाणा दर्शनायेति । द्वारमिव द्वारम् । हेतुराश्रय इत्यभिप्राय ।
अनेनागमेन तेनाश्रयेणेति योऽर्थ उक्तस्तमेव समर्थयति—तेन चक्षुषा द्वारेण विज्ञानं
पश्यतीति । दर्शने तत्र द्वाराख्येति । चक्षुर्ब्राह्मण द्वारं दर्शनं यावदेव रूपाणा
दर्शनायेत्यर्थ । न ह्येतद्युज्यते—दर्शनं रूपाणा दर्शनायेति । अत्रावाचकत्वान्नैतद्
युज्यत इत्यभिप्राय । यदि दर्शनं करणम्—दृश्यतेऽनेनेति दर्शनमिति, कर्तरि
वा ल्युट्—पश्यतीति दर्शनमिति, दर्शनायेति वा भावसाधनम् । दृष्टिर्दर्शनं
तस्मै दर्शनायेति कथमेतन्न युज्यते ? यस्माच्चक्षुर्व्यतिरिक्तं दर्शनं नास्ति ।
आलोचनमिति चेत् ? न; विज्ञानाव्यतिरिक्तत्वात् । विज्ञानमेव हालोचनम्,
नातोऽन्यन् पश्याम । यदि तु चक्षुर्द्वारं विवरं रूपाणा दर्शनाय विज्ञानायेत्यर्थो
गृह्येत, तद्युज्यते ।
तद्यथा काचित्प्रज्ञा पश्यत्यप्युच्यत इति । पश्यतीत्यप्युच्यते इति इतिशब्दो-
ऽत्राध्याहार्य । अनेनोपन्यासेन दर्शनविज्ञानयोरनर्थान्तरभाव इति दर्शयति ।
का पुनरसौ या प्रज्ञैवमुच्यते ? या दर्शनात्मिकोक्ता—"तदन्योभयथार्या धी"
(अभि० को० ७ १) इति, "तस्यैवं जानत एवं पश्यत." ( )
इति सूत्रे वचनात् । किञ्चिदिति वचनान्न सर्वं विज्ञानं पश्यतीत्युक्तं भवति ।
चक्षुर्विज्ञानं हि पश्यतीत्युच्यते, न तु श्रोत्रादिविज्ञानमिति ।
१ रूपाणीष्टानि—का० । २ चक्षुर्दर्शन—का० ।
३ पश्यतीत्य०—का० ।