अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

स्पर्शसमानकार्यत्वाद् वा ।
ये पुनरसभागाः, तेषां¹ सभागानां जातिसामान्येन सभागत्वात्
तत्सभागाः ॥ ३९ ॥
कति धातवो दर्शनहेयाः ? कति भावनाहेयाः ? कत्यहेयाः ? रूपिणस्तावत्—
दश भावनया हेयाः, पञ्च च
विज्ञानधातवः ।
अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा ।
मनोधातुः, धर्मधातुः, मनोविज्ञानधातुश्च—एते त्रयो धातव पाठानु-
पूर्व्याऽन्त्यास्त्रिप्रकाराः ।
कारित्रभजनम् । स एषामस्तीत्यर्थः । प्रदर्शनमात्रमेतत् । विग्रहस्त्वेवं कर्तव्य -
सह भागेन वर्तन्ते सभागा इति । समानो वा भाग एषा त इमे सभागा ।
समानार्थस्य सहशब्दस्य स-भाव आदिष्टः² ।
स्पर्शसभागकार्यत्वाद्वा । किम् ? सभागा इति प्रकृतम् । अत्र कर्मणि घञ् ।
भज्यत इति भागः । विग्रहस्तु पूर्ववत् । स्पर्शश्चैतसिक एषामिन्द्रियविषयविज्ञा-
नानां समानं कार्यम् । “चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम् । त्रयाणा
सन्निपातः स्पर्शः” ( ) इत्यादिवचनात् ।
ये पुनरसभागा इति । विस्तर —ये पुनरन्ये चक्षुरादय इत्यसभागास्तेषां
सभागानामुक्तलक्षणाना सभागाः सदृशास्ते तत्सभागाः । तेषा तैर्वा सभागास्ते
तत्सभागाः । तुल्यार्थो ह्यत्र सभागशब्दो गृह्यते ॥ ३९ ॥
दर्शनहेया इति । दर्शनं प्रथमतः सत्यदर्शनम् । अनास्रवं पञ्चदशचित्त-
क्षणसंगृहीतम् । भावना तदेव पुन पुनर्दर्शनम् । लौकिकं वा समाहितं ज्ञानं
भावना ।
“दश भावनया हेयाः पञ्च च” इति । रूपिणो धातवो दश, पञ्च च तद्वि-
ज्ञानधातव इति ।
कथं पुनरेतद्गम्यते—एत एव त इति ? “अन्त्यास्त्रयस्त्रिधा” इति वचनात् ।
अन्त्यत्रयादन्ये पञ्चदश धातव एव त उच्यन्त इति । ते भावनाहेया एवेत्यव-
धार्यन्ते । त्रिप्रकारा इति । दर्शनहेयाः, भावनाहेयाः, अहेयाश्चेत्यर्थः । एत एव
१. 'ये तेषां०—का० ।
२. 'समानस्य छन्दस्य०' ( ६।३।८४ पा० सू० ) इत्यादिनेत्यर्थः ।