अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् १२७
अतोऽसाधारणत्वाच्च¹ विज्ञानं तैर्निरुच्यते ॥ ४५ ॥
कथमसाधारणत्वम् ? न हि चक्षुरन्यस्य विज्ञानस्याश्रयीभवितुमुत्सहते ।
रूपं तु मनोविज्ञानस्यालम्बनीभवत्यन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति । एव यावत् काया-
वेदितव्य । तस्मादाश्रयभावादसाधारणत्वाच्च विज्ञान तैरेव² निर्दिश्यते, न
रूपादिभिः । यथा भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति ॥
अथ यत्र काये स्थितश्चक्षुषा रूपाणि पश्यति, किं तानि कायचक्षूरूप-
विज्ञानान्येकभूमिकान्येव भवन्ति ? आहोस्विदन्यभूमिकान्यपि ?
आह—सर्वेषां भेदः । कामधातूपपन्नस्य स्वेन चक्षुषा स्वानि रूपाणि
पश्यतः सर्व स्वभूमिकं भवति । तस्यैव स्वानि रूपाणि प्रथमध्यानचक्षुषा पश्यतः
“अतोऽसाधारणत्वाच्च” इति । अत आश्रयभावात्, असाधारणत्वाच्च ।
आश्रयभावो व्याख्यात इति न तं प्रत्याद्रियते । असाधारणत्वमेव तु व्या-
चक्षाण आह—कथमसाधारणत्वमित्यादि । अन्यचक्षुर्विज्ञानस्यापीति । अन्य-
सन्तानविज्ञानस्यापीत्यर्थः । तैरेव निर्दिश्यत इति चक्षुरादिभिः । चक्षुर्विज्ञानं
यावन्मनोविज्ञानम् । न रूपादिभिः । रूपविज्ञानं यावद्धर्मविज्ञानम् । यथा भेरी-
शब्दो यवाङ्कुर इति । असाधारणत्वात् ताभ्या भेरीयवाभ्याम् । यथा निर्देशो
लोके भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति । न तु दण्डशब्द क्षेत्राङ्कुर इति वा । दण्डो
' हि पटहादिशब्दस्यापि कारणीभवेत्, क्षेत्रं च शालिगोधूमाङ्कुरस्यापि—इति
साधारणत्वान्न ताभ्या निर्देश क्रियते । असाधारणाभ्या तु भेरीयवाभ्या
निर्देशः । तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् ।
अपि खलु चक्षुरिव विज्ञानम्, उभयो सत्त्वसंख्यातत्वात् , रूपं त्वसत्त्व-
संख्यातमपि । चक्षुषा विज्ञानम् चक्षुर्विज्ञानम्, तस्य कारणभावात् । चक्षुषे
विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, सुखदु खवेदनासम्प्रयुक्तस्य विज्ञानस्य चक्षुरनुग्रहोपघात-
प्रवृत्तत्वात् । चक्षुषो विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्; असाधारणत्वेन तत प्रवृत्तेः ।
चक्षुषो विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, सत्त्वसंख्यातस्यैव स्वामिभावात् । चक्षुषि
विज्ञानं चक्षुर्विज्ञानम्, तत्सम्प्रयोगिण्या सुख्वाया दुःखायो वा वेदनाया
चक्षुष्येव परिच्छिद्यमानत्वात् । एवं श्रोत्रादिषु योज्यम् । तदेवं चक्षुरादिभि-
रेव विज्ञाननिर्देशो युज्यते, न रूपादिभि ।
१ ०धारणत्वाद्वि—का० ।
२. तेनैव—का० ।