अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
अशीत्यनुशयाः तत्सहभुवस्तत्प्राप्तयश्च सानुचरा दर्शनहेयाः। शेषाः
सास्रवा भावनाहेयाः। अनास्रवा अहेयाः।
ननु चान्यदपि दर्शनप्रहातव्यमस्ति पृथग्जनत्वमापायिकं च कायवाक्कर्म!
आर्यमार्गविरोघित्वात् न तद् दर्शनप्रहातव्यम्। एष हि संक्षेपः।
न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यषष्ठजम् ॥ ४० ॥
नास्ति किञ्चिदक्लिष्टं दर्शनप्रहातव्यम् नापि रूपम्। अक्लिष्टाव्याकृतं
च पृथग्जनत्वम्; समुच्छिन्नकुशलमूलवीतरागाणामपि तत्समन्वागमात्। रूपं
त्रिधा। अशीत्यनुशयास्तत्सहभुव इति। धातुप्रकाराकारभिन्नाः, सत्काय-
दृष्ट्यादयोऽनुशयाः। तत्सहभुवो विज्ञानवेदनादयः सम्प्रयुक्ताः। असम्प्रयुक्तानि
च तल्लक्षणानुलक्षणानि। तत्प्राप्तयश्च सानुचरा इति। तच्छब्देनानुशयादयः
सम्बध्यन्ते। तेषामनुशयानां तत्सहभुवां च प्राप्तयस्तत्प्राप्तयो यद्यप्यनुशयसहभुवो
भवन्ति, न तु सर्वाः। काश्चिद्धि प्राप्तयोऽनुशयादिसहभुवो भवन्ति याः सहजाः।
काश्चित् तु पूर्वं पश्चाच्च तेभ्यो भवन्ति। अतः पृथक् प्राप्तिग्रहणम्। सानुचरा
इति ग्रहणेनानुप्राप्तयस्तल्लक्षणानि च संगृह्यन्ते। शेषाः सास्रवा भावनाहेया
इति। एत एव त्रयोऽन्या धातवो ये शेषा दर्शनहेयेभ्योऽन्ये सास्रवास्ते
भावनाहेयाः। के पुनस्ते? दशानुशयास्तत्सहभुवस्तत्प्राप्तयश्च सानुचरा
कुशलसास्रवाः, अनिवृताव्याकृताश्च संस्कारा। अविज्ञप्तिरूपं च सास्रवं
सानुचरम्। अनास्रवा अहेया इति। मार्गसत्यासंस्कृतस्वभावाः।
ननु चान्यदपीति। विस्तर.-पृथग्जनत्वमनिवृताव्याकृतसंस्कारस्वभावत्वाद्
भावनाहेयमध्यगतम्। अपायसंवर्तनीयं च कायवाक्कर्म रूपस्वभावत्वाद् भावना-
हेयमुक्तमिति। अतश्चोदयन्ति वात्सीपुत्रीयाः—आर्यमार्गविरोघित्वादिति। पृथग्-
जनत्वमार्यमार्गोत्पादे न भवति। नियते चापायिके कर्मणि सत्यार्यमार्गो
नोत्पद्यते। आर्यमार्गोत्पादे च सत्यापायिकं कर्म नोत्पद्यते। तस्मात् सत्काय-
दृष्ट्यादिवत् तदुभयं दर्शनहेयमिति वर्णयन्ति। तत्प्रतिषेधार्थमुक्तमप्येतदभि-
संक्षेपेण।
सुखप्रतिपत्त्यर्थं पुनरुच्यते—“न दृष्टिहेयमक्लिष्टं न रूपं नाप्यषष्ठजम्।”
दृष्टिः=दर्शनम्। अक्लिष्टमनिवृताव्याकृतं कुशलं वा न दर्शनहेयम्। रूपं तु
क्लिष्टमपि न दर्शनहेयम्। अषष्ठजं पञ्चेन्द्रियजं पञ्चविज्ञानम्, तद्रूपं क्लिष्ट-
मपि सन्न दर्शनहेयम्। अतोऽन्यत्तु दर्शनहेयं सम्भवति यथोक्तम्।
अक्लिष्टाव्याकृतं च पृथग्जनत्वम्। समुच्छिन्नकुशलमूलवीतरागाणामपि तत्स-
मन्वागमादिति। समुच्छिन्नकुशलमूलाः कुशलैर्धर्मैरसमन्वागता इष्टाः। पृथग्-