अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

। 7 । प्रथमं कोशस्थानम् ११७
अन्ये^१ पुनराहु — "यदि चक्षुः पश्यति कर्तृभूतस्य चक्षुष काऽन्या
दृशिक्रिया इति वक्तव्यम्"? तदेतच्चोद्यम्; यदि^२ 'विज्ञानं विजानाति'
इषीष्यते, न च तत्र कर्तृक्रियाभेदः, एवमत्रापि ।
अपरे^३ पुनर्ब्रूवते — "चक्षुर्विज्ञानं दर्शनम्, तस्याश्रयभावान्न 'चक्षु पश्यति'
इत्युच्यते । यथा नादस्याश्रयभावान् 'घण्टा नदति' इत्युच्यते" इति ।
ननु चैवं विज्ञानस्याश्रयभावाच्चक्षुर्विजानातीति प्राप्नोति ? न प्राप्नोति,
तद्विज्ञानं दर्शनमिति रूढं लोके । तथा हि तस्मिन्नुत्पन्ने 'रूपं दृष्टम्' इत्युच्यते,
न विज्ञातम् ।
विभाषायामप्युच्यते^४ — "चक्षु सम्प्राप्तं चक्षुर्विज्ञानानुभूतं दृष्टमित्युच्यते
इति । तस्माच्चक्षुः पश्यतीत्येवोच्यते, न विजानातीति । विज्ञानं तु सान्निध्य-
मात्रेण रूपं विजानातीत्युच्यते । यथा — सूर्यो दिवसकर" इति ।
कान्या दृशिक्रियेति । यस्योपलम्भकत्वं तस्य दर्शनं युज्यत इत्यभिप्रायः ।
तदेतच्चोद्यमिति विस्तरः । यदि विज्ञानं विजानाति । कर्तृभूतस्य विज्ञानस्य
कान्या विज्ञानक्रियेति वक्तव्यमिति तुल्यं चोद्यमापद्यते । न च तत्र कर्तृक्रिया-
भेदः । न कर्तुर्विज्ञानस्य क्रियायाश्च विज्ञानलक्षणाया भेदोऽन्यत्वमस्ति । भवति
च कर्तृक्रियासम्बन्धव्यपदेशः—विज्ञानं विजानातीति, तद्वदिहापि भवत्—
चक्षुः पश्यतीत्यचोद्यमेतत् ।
चक्षुर्विज्ञानं दर्शनमित्यपरे । तस्याश्रयभावाच्चक्षः पश्यतीत्युच्यत । यथा नाद-
स्याश्रयभावाद् घण्टा नदतीत्युच्यते ।
विज्ञानं तर्हि कस्याश्रयभावाद् रूपं विजानाति ? इत्याह—विज्ञानस्या-
श्रयभावादिति । चक्षुर्विज्ञानस्याश्रयभावादित्यर्थः । तद्विज्ञानं दर्शनमिति रूढं
लोक इति । दर्शनमिति लोके रूढम्, न तु विज्ञानमिति रूढम् । कथं गम्यते ?
इत्याह—तथा हि तस्मिन्नुत्पन्ने रूपं दृष्टमित्युच्यते न विज्ञातमिति ।
विभाषायामप्युच्यत इति । स एवार्थोऽभिधीयत इत्यभिप्रायः । चक्षुःसम्प्राप्तं
चक्षुराभासगतम् । विज्ञानं तु सान्निध्यमात्रेणेति । नाश्रयभावेनेति दर्शयति ।
यथा सूर्यो दिवसकर इति । यथा सान्निध्यमात्रेण सूर्यो दिवसं करोतीत्युच्यते
तथा विज्ञानं विजानातीत्युच्यते । कस्मात् ? लोके तथा सिद्धत्वात् ।
१ वात्सीपुत्रीया इत्यर्थः । २ यदि हि—का० ।
३. 'अपरे' शब्देन धर्मगुप्तमतानुयायिनो वेदितव्याः । ४ ०मप्युक्तम्—का० ।