अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तस्माच्चतसृषु विज्ञानस्थितिषु—
केवलं ॥ ७ ॥
विज्ञानं न स्थितिः प्रोक्ता,
अपि च क्षेत्रभावेन भगवता चतस्रो विज्ञानस्थितयो देशिताः, बीज-
भावेन च सोपादानं विज्ञानं कृत्स्नमेवेति । न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन
व्यवस्थापयाम्बभूवेत्यभिप्रायं परिकल्पयामास । ये च १ धर्माः सहवर्त्तिनो विज्ञा-
नस्य, तेऽस्य क्षेत्रभावेन साधीयांसो भवन्तीति त एवास्य स्थितय उक्ताः ॥
अथ कथं सप्तभिर्विज्ञानस्थितिभिश्चतस्रो विज्ञानस्थितयः संगृहीताः, चतसृ-
भिर्वा सप्त ? नैव हि सप्तभिश्चतस्रः, नापि चतसृभिः सप्त ।
चतुष्कोटि तु संग्रहे ।
संग्रहे विचार्यमाणे चतुष्कोटिकं वेदितव्यम्—स्यात् सप्तभिः संगृहीतं न
देशनायामभिप्रीयते । प्रत्येकं त्वेकमेकं स्कन्धं प्रति । यथा रूपादयो विज्ञानस्य
संक्लेशा भवन्ति; आश्रयसम्प्रयोगसहभूभावेनोपगतत्वात् । नैवम् केवलम् ।
पृथग् । विज्ञानम् । किम् ? संक्लेशाय भवतीत्यधिकृतम् । कस्मात् ? युगपदा-
श्रयत्वाद्ययोगात् । तस्माच्चतुर्विज्ञानस्थितिदेशनायाम् “केवलम् पृथग् विज्ञानं न
स्थितिः प्रोक्तम् ।”
तथा विनेयजनापेक्षया ह्येकत्र सूत्रे अन्यथा विज्ञानस्थितिरुक्ता, अन्यत्र
चान्यथेति, अत आह—अपि च क्षेत्रभावेनेति विस्तरः । विज्ञानस्य क्षेत्रभावेन
चतस्रो विज्ञानस्थितयो रूपवेदनासंज्ञासंस्कारस्वभावा देशिताः । विज्ञानं बीज-
भावेन वपनीयरूपेण सोपादानम् । स्वभूमिकया तृष्णया सतृष्णम् । कृत्स्नमेव
सन्तानगतं देशितमिति । न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन व्यवस्थापयाम्बभूव
भगवान् । नहि लोके बीजं क्षेत्रभावेन व्यवस्थाप्यते । ये च धर्मा इति विस्तरः ।
ये च धर्मा विज्ञानस्य सहवर्त्तिनो रूपादयः, त एव क्षेत्रभावेन साधुतरा
भवन्ति । सहवर्त्ति हि बीजस्य क्षेत्रं लोके दृश्यते । विज्ञानं तु विज्ञानेन सह न
वर्त्तते; युगपद् अभावात् । अतीतानागतास्तर्हि रूपादयो न विज्ञानस्थितयः
प्राप्नुवन्ति ? तेऽप्यतीतानागता यथास्वमतीनागतानां विज्ञानानां स्थितयो
भवन्ति । तस्मात् स्वभूमौ सर्वं एव सास्रवा रूपादयो विज्ञानस्थितयो
भवन्तीत्यवगन्तव्यम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०१
चतसृभिरित्येवमादि । प्रथमा कोटिः--सप्तसु यद्विज्ञानम् । द्वितीया-अपायेषु
चतुर्थे ध्याने भवाग्रे च विज्ञानवर्ज्याः स्कन्धाः । तृतीया--सप्तसु चत्वारः
स्कन्धाः । चतुर्थी-एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
यच्चैतद् गत्यादिभेदभिन्नं त्रैधातुकमुक्तम्, वेदितव्याः-
चतस्रो योनयस्तत्र सत्त्वानामण्डजादयः ॥ ८ ॥
अण्डजा योनिर्जरायुजा संस्वेदजा उपपादुका योनिः । योनिर्नाम
जातिः । युवन्यस्यां सत्त्वा मिश्रीभवन्ति प्रसवसाम्यादिति योनिः ।
अण्डजा योनिः कतमा ? ये सत्त्वा अण्डेभ्यो जायन्ते । तद्यथा-
हंसक्रौञ्चचक्रवाकमयूरशुकशारिकादयः ।
जरायुजा योनिः कतमा ? ये सत्त्वा जरायोर्जायन्ते । तद्यथा--हस्त्यश्व-
गोमहिषखरवराहादयः ।
संस्वेदजा योनिः कतमा ? ये सत्त्वा भूतसंस्वेदाज्जायन्ते । तद्यथा-
कृमिकीटपतङ्गमशकादयः ।
उपपादुका योनिः कतमा ? ये सत्त्वा अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्ग-
प्रथमा कोटिरिति विस्तरः । ' सप्तसु यद्विज्ञानमिति । पञ्चस्कन्धस्वभावत्वात्
सप्तानां विज्ञानस्थितीनाम् । तत्र विज्ञानं संगृहीतं न चतसृषु, विज्ञानस्य
तत्राग्रहणात् । विज्ञानवर्ज्याः स्कन्धा इति । अपायादिष्वपि विज्ञानं न चतसृषु
संगृहीतम्, न सप्तस्वपायादिषु, विज्ञानपरिभेदेनाग्रहणात् । सप्तसु चत्वारः स्कन्धा
इति । सप्तसु विज्ञानस्थितिषु ये विज्ञानवर्ज्याश्चत्वारः स्कन्धा उक्ताः, ते चत-
सृष्वपि विज्ञानस्थितिषु संगृहीता इत्युभयत्रापि संगृहीता इति तृतीया कोटिः ।
चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति । अपायेषु चतुर्थे ध्याने भवाग्रे च यद्विज्ञान-
मनास्रवाश्च धर्माः ।
यच्चैतद् गत्यादिभेदभिन्नमिति । आदिशब्देन भाजनान्तराभवभूम्यादि-
गृह्यते । जरायुर्येन मातुः कुक्षौ गर्भे वेष्टितस्तिष्ठति तस्माज्जाता जरायुजाः ।
भूतसंस्वेदजा इति । भूतानां पृथिव्यादीनां संस्वेदाद् द्रवत्वलक्षणाज्जाता भूत-
संस्वेदजाः ।
अविकलाः चक्षुरिन्द्रियाद्यवैकल्यात् । अहीनेन्द्रियाः काणविभ्रान्तादेर-
भावात् । सर्वाङ्गैरुपेता हस्तपादादिभिः । सर्वैश्च प्रत्यङ्गैरङ्गुल्यादिभिरुपेताः

प्रत्यङ्गोपेताः सकृदुपजायन्ते। अत एव उपपादने¹ साधुकारित्वाद् 'उपपादुकाः'
इत्युच्यन्ते, तद्यथा-देवनारकान्तराभविकादयः ॥ ८ ॥
अथ कस्यां गतौ कति योनयः संविद्यन्ते ? इत्याह-
चतुर्धा नरतिर्यञ्चः
मनुष्याश्चतुर्विधाः-१. अण्डजास्तावद्, यथा क्रौञ्चीनिर्यातो शैलोपशैलौ
स्थविरौ, मृगारमातुश्च द्वात्रिंशत् पुत्राः, पञ्चालराजस्य च पञ्च पुत्रशतानि ।
२. जरायुजाः, यथेदानीम् । ३. संस्वेदजाः, तद्यथा मान्धातृचारूपचारु-
कपोतमालिन्याम्रपाल्यादयः । ४. उपपादुकाः पुनः प्राथमकल्पिकाः ।
एवं तिर्यञ्चोऽपि चतुर्विधाः--त्रिविधा दृश्यन्त एव, उपपादुकास्तु
सुपर्णीप्रभृतयः² ।
नारका उपपादुकाः ।
अन्तराभवदेवाश्च
सर्वे नारका अन्तराभविकाः । देवाश्चोपपादुका एव ।
सकृदुपजायन्ते, न कललाद्यनुपूर्व्या अण्डजादिवत् । उपपादने उपपत्तौ साधु-
कारित्वात् । शुक्लशोणिताद्यनुपादानेन सकृदुपजातत्वात् उपपादुका इत्युच्यन्ते ॥
क्रौञ्चीनिर्जाताविति विस्तरः । भिन्नयानपात्रौ किल वणिजौ समुद्रतीरे
क्रौञ्चीं समभिगतौ, ततो निर्जातौ शैलोपशैलौ स्थविराविति । पञ्चालराजस्येति ।
तस्य महादेव्याः पञ्चाण्डशतानि जातानि । तेन राज्ञा मञ्जूषायां प्रक्षिप्य
गङ्गायामववाहितानि । लिच्छविराजेन सान्तःपुरेण स्नायता सा मञ्जूषोह्यमाना
दृष्टा, उद्घाटिता च । तस्यां पञ्चशतानि दारकाणां दृष्टानि, गृहीतानि चेति ।
मान्धातृप्रभृतयः संस्वेदजाः । कथम् ? उपोषधस्य किल राज्ञो मूर्ध्नि पिटको
जातः, तस्य वृद्धेरन्वयात् परिपाकान्वयात् परिभेदान्वयाद् दारको जातः, सोऽयं
मान्धातेति संस्वेदजो भवति । राज्ञः खल्वपि मान्धातुर्जानूपरि पिटकौ जातौ,
तयोर्वृद्धेरन्वयात् पूर्वंवद् यावद्दारकौ जातौ, ताविमौ चारूपचारौ । ब्रह्मदत्तस्य
किल राज्ञ उरसि पिटको जातः। तस्य वृद्धेरन्वयात् पूर्ववद् यावद्दारिका जाता,
सेयं कपोतमालिनीति । आम्रपाल्यपि कदलीस्तम्भाज्जातेति श्रूयते । प्राथमकल्पिका
इति । "प्रागासन् रूपिवत् सत्त्वाः" ( अभि० ३.६७ ) इति वचनात् । सुपर्णी,
गरुडः । प्रेतानां जरायुजत्वसिद्धयर्थमुच्यते ।
१. उपपदने-का० । २. नागसुपर्णि०-का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०३
प्रेता अपि जरायुजाः ॥ ९ ॥
अपिशब्दादप्युपपादुका इति। आयुष्मते महामौद्गल्यायनाय प्रती-
निवेदयते—
"पञ्च पुत्रानहं रात्रौ दिवा पञ्च तथा परान्।
भक्षयामि जनित्वा तान् नास्ति तृप्तिस्तथापि मे॥"
( )
कतमा योनिः सर्वसाध्वी ? उपपादुका।
अथ किमर्थं चरमभविको बोधिसत्त्वः प्राप्तोपपत्तिवशित्वेऽपि जरायुजां
योनिं भजते ? एवं हि क्रियमाणे महान्तमर्थं पश्यति—'ज्ञातिसम्बन्धेन महतः
शाक्यवंशस्य धर्मेऽवतरणार्थं चक्रवर्त्तिवंश्योऽयम्' इति चान्येषां बहुमानादरा-
वर्जनार्थम्, 'मनुष्यभूता अपि चैनां सिद्धिं गच्छन्ति' इति विनेयानामुत्साहार्थम्।
इतरथा ह्यप्रज्ञायमानकुलगोत्रः कोऽप्ययं मायापुरुषः—इत्येवं परिकल्पयेयुः, देवः
पिशाच इति वा। यथाऽन्यतीर्थ्या अपभाषन्ते—"कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो
मायावी लोके प्रादुर्भूय मायया लोकं भक्षयति" ( ) इति।
अपरे त्वाहुः—'शरीरधातूनामवस्थापनार्थं येषु मनुष्या अन्ये च प्रजां
आयुष्मत इति विस्तरः। कथं गम्यते जरायुजत्वसिद्धयर्थमिति ?
रात्रौ पञ्चतां जनित्वेति वचनात्। ननु च सुतरामपपादुकत्वसिद्धयर्थमिति
गम्यते, "पञ्च रात्रौ, दिवा पञ्च तथाऽपरान्.........नास्ति तृप्तिस्तथापि
मे" इति वचनात् ? जरायुजैर्हि भक्षितैस्तृप्तिर्भवेत्। जरायुजसिद्धयर्थ-
मेव नोपपादुकसिद्धयर्थम्। रात्रौ पञ्चानां सकृज्जन्म दिवा चापरेषां
पञ्चानां सकृज्जन्म दिवा चापरेषां पञ्चानां न विरुध्यते; तावत्कालेन
तदात्मभावपरिपूरितः। क्रमेणापि च रात्रौ पञ्चानां दिवा परेषां पञ्चानां
जन्म न विरुध्यते; सत्त्वजातिः सा तादृशी, कर्मणां चाचिन्त्यो विपाक इति।
अभिप्रवृद्धजिघांसादोषत्वात्तु नापि तृप्तिरस्तीति।
प्राप्तोपपत्तिवशित्वेऽपीति। अनेन जरायुजोपपत्तौ कर्मबलात्कारायोगं दर्शयति।
यथान्यतीर्थ्या अपभाषन्त इति। यथोक्तं निर्ग्रन्थ-
शास्त्रे—"ऋद्धिं भदन्त को दर्शयति, मायावी गौतमः" इति। तथा भगवन्तमेवो-
द्दिश्यान्यत्रोक्तम्—कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो लोके मायावी प्रादुर्भूय मायया लोकं
भक्षयतीति। उपजीवतीत्यर्थः।

विधाय सहस्रशः स्वर्गं च प्राप्ता अपवर्गं चेति उपपादुकानां हि सत्त्वानां
बाह्यबीजाभावान्मृतानां कायो नावतिष्ठते, निशान्त इव तैलप्रद्योतोऽन्तर्धीयते ।
आधिष्ठानिकीमृद्धिं भगवत इच्छतां न युक्त एष परिहारः ॥
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुत्पद्यते¹—
यद्युपपादुकानां² कायनिधनं न प्रज्ञायते, कथमुक्तं सूत्रे—“उपपादुकः
सुपर्णी उपपादुकं नागमुद्धरति भक्षार्थम्” इति ? नोक्तं भक्षयतीति, अपि
तूद्धरति भक्षार्थमङ्गत्ववादित्यदोषः । भक्षयति वा यावन्न मृतो भवति, न
पुनर्मृतस्यास्य तृप्यतीति ॥
कतमा योनिः सर्वबह्वी ? उपपादु़कैव । सा हि द्वे³ गती³—तिसृणां च
प्रदेशः, सर्वे चान्तराभविका इति ॥ ९ ॥
बाह्यबीजाभावादिति । बाह्यस्य शुक्रशोणितकर्दमादेरभावादित्यर्थः । आधि-
ष्ठानिकीमिति । यदधितिष्ठति इदमेवं भवत्विति तदधिष्ठानम्, तत्प्रयोजनम-
स्याः, तत्र वा भवा ऋद्धिराधिष्ठानिकी । तामिच्छतां बौद्धानां न युक्त एष
परिहार इति । कतमः ? य उक्तः—शरीरधातूनामवस्थापनार्थमिति ।
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुत्पद्यत इति । अथ किमर्थं चरमभविको बोधिसत्त्व इति
प्रश्न उक्तो विस्तरेण । तत्र चोक्तम्—शरीरधातूनामवस्थापनार्थमिति
विस्तरः । तस्मात् प्रश्नादिदं प्रश्नान्तरमुत्पद्यते—यद्युपपादुकानामिति ।
विस्तरः—कायनिधनं कायनाशः । उपपादुकः सुपर्णी उपपादुकं नागमिति
विशेषणद्वयं किमर्थम्, किमनुपपादुका अपि सुपर्णिनो नागाश्च सन्ति ?
सन्तीत्याहुः । चतुर्विधा हि गरुडा नागाश्च, अण्डजादिभेदात्; तेषामुपपादुका
उत्तमाः, संस्वेदजा उपोत्तमाः, जरायुजा मध्याः, अण्डजा जघन्याः । तत्रोप-
पादुकः सुपर्णी सर्वानुपपादुकादीनुद्धरति भक्षार्थम्, संस्वेदजस्त्वोन् संस्वेदजादीन्,
जरायुजो द्वौ जरायुजाण्डजौ, अण्डजोऽण्डजमेवेति वर्णयन्ति । यावन्न मृत
इति । यदा जीवति तदा तन्मांसादि नान्तर्धीयत इति प्रदर्शितं भवति ।
न पुनर्मृतस्यास्य तृप्यतीति । न पुनर्मृतेनानेन तृप्यतीत्यर्थः । “तृपिपूर्वो
विभाषा” ( ) इति विभाषा षष्ठीष्यते । तस्य मृतस्याकाशस्येव
भक्षितस्य मांसपिण्डान्तर्धानान्न तृप्यतीत्यवगन्तव्यम् ।
सा हि द्वे गती इति । नरकगतिः, देवगतिश्च । तिसृणां च प्रदेश इति ।
तिर्यक्-प्रेत-मनुष्यगन्त्यन्तरालत्वात् ॥ ९ ॥
१. ०मुपजायते—का० । २. यद्यप्युप०—का० । ३-३. द्विगती—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०५
कोऽयमन्तराभवो नाम !
मृत्युपपत्तिभवयोरन्तरा भवतीह यः ।
मरणभवस्योपपत्तिभवस्य चान्तरा य आत्मभावोऽभिनिर्वर्तते देशान्तरो-
पपत्तिसम्प्राप्तये, सोऽन्तराभव इत्युच्यते; गत्योरन्तरालत्वात्¹ ।
कथमयं जातश्च नाम न चोपपन्नो भवति :
गम्यदेशानुपेतत्वान्नोपपन्नोऽन्तराभवः ॥ १० ॥
उपपत्तिगतो हि 'उपपन्नः' इत्युच्यते; पदेर्गत्यर्थत्वात् । न चायं गम्यदेश-
मुपगतोऽन्तराभवः, तस्मान्नोपपन्नः ॥ १० ॥
कः पुनरसौ देशो गन्तव्यः ? यत्राक्षिप्तस्य विपाकस्याभिव्यक्तिः, समाप्तिश्च ।
विच्छिन्न एवोपपत्तिभवो मरणभवात् सम्भवतीति निकायान्तरीयाः ।
तदेतन्नेष्यते । किं कारणम् ? युक्तितश्च, आगमतश्च ॥ १० ॥
तत्र तावत् युक्तिं निश्चित्योच्यते—
व्रीहिसन्तानसाधर्म्यादविच्छिन्नभवोद्भवः ।
गत्योरन्तरालत्वात् । ननु चाव्याकृतेव गतिरिष्यते, उपपत्तिभवश्चैकान्तेन
क्लिष्टः, मरणभवोऽपि कदाचित् कुशलः क्लिष्टो वा भवति न गतिः, कथं
तयोर्ग[तिशब्दमा]रोप्य गत्यन्तरालत्वादित्युच्यते ? नैष दोषः; मरणोपपत्ति-
भवयोरनिवृताव्याकृतानां निकायसभागजीवितेन्द्रियजात्यादीनां गतिस्वभा-
वानां तत्काले विद्यमानत्वात् । कामरूपधात्वोश्च कायेन्द्रियस्याप्यवश्यम्भा-
वात् । न चोपपत्तिजन्ममरणभवोऽवश्यं क्लिष्टो नाप्यवश्यं कुशलः । तस्मात्तेषु
गतिशब्दमारोप्य गत्यन्तरालत्वादित्युक्तम् । पदेर्गत्यर्थत्वादिति । “पद गतो”
( मा० धा० ४.६०) इति पठ्यते, तेनोपपन्नशब्दस्योपगतार्थं दर्शयति ।
“नोपपन्नोऽन्तराभवः” । किं तर्हि ? उपपद्यमान इति । अभिव्यक्तिः समाप्तिश्चेति ।
आक्षेपकेण कर्मणा निकायसभागस्याभिव्यक्तिः, परिपूरकैः परिसमाप्तिः; सर्व-
स्मिन् जन्मनि कर्मद्वयस्य व्यापारात्, “एकं जन्माक्षिप्रत्येक मनेकं परिपूरकम्”
( अभि० ४.९५ ) इति वचनात् । अथवा—यत्र देशे आक्षिप्तस्य कर्मणा
नामरूपस्य विपाकस्य प्रादुर्भावोऽभिव्यक्तिः, षडायतनपूरितश्च समाप्तिः, स
देशोऽवगन्तव्यः ॥ १० ॥
“व्रीहिसन्तानसाधर्म्यात्” इति विस्तरः । संबध्नंस्तानः सन्तानः, व्रीहेः
१. गत्यन्तरा०—का० ।

४०३ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
सन्तानवर्त्तिनां हि धर्मानामविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भावो दृष्टः, तद्यथा
व्रीहिसन्तानस्य। तस्मादस्यापि सत्त्वसन्तानस्याविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादु-
र्भावो भविष्णुः।
विच्छिन्नोऽपि दृष्टः प्रादुर्भावः, तद्यथा—आदर्शादिषु बिम्बात् प्रति-
बिम्बम् १। एवं मरणभवादुपपत्तिभवस्य स्यात्।
प्रतिबिम्बमसिद्धत्वादसाम्याच्चानिदर्शनम् ॥ ११ ॥
प्रतिबिम्बं नामान्यदेवोत्पद्यते धर्मान्तरमित्यसिद्धमेतत्।
सन्तानो व्रीहिसन्तानः। तेन साधर्म्यादविच्छिन्नस्य भवस्योद्भवो भवति।
यतोऽपैति, यत्र चोत्पद्यते, तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुपपत्तिभवरूपम्;
स्वोपादानरूपसन्तानरूपस्वभावत्वात्, व्रीहिसन्तानपश्चात्तररूपवत्।
सन्तानवर्त्तिनां हि धर्मानामविच्छेदेन देशान्तरोत्पत्या देशान्तरेषु प्रादुर्भावो
दृष्टः। तद्यथा—व्रीहिसन्तानस्य। व्रीहिसन्तानपश्चात्तररूपं हि यतो देशान्तरा-
दपैति, यत्र च देशान्तर उत्पद्यते, तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुत्पद्यते।
क्षणिकवादिनां ह्ययमस्माकं सिद्धान्तः—यदा ग्रामाद्ग्रामान्तरं नीयते व्रीहिः,
न स व्रीहिः पूर्वत्र ग्रामे निरुध्य तद्ग्राामान्तरालेऽनुत्पद्यमानोऽनेकयोजनान्तरि-
तेऽपि ग्रामान्तर उत्पद्यते। किं तर्हि? निरन्तराकाशदेशोत्पादनिरोधक्रमेणो-
त्पद्यते ग्रामान्तरे। तच्च स्वोपादानरूपसन्तानरूपस्वभावम्; तथोपपत्तिभव-
रूपमप्युत्पद्यत इति। अत्राचार्यगणमतिः सह शिष्येणाचार्यवसुमित्रेण स्वनि-
कायानुरागभावितमतिर्व्याख्यानव्यापारमपास्य प्रत्यवस्थानपर एव वर्त्तते।
वयमिह शास्त्रार्थविवरणं प्रत्याद्रियामहे, न तद्दूषणम्; निःसारत्वात्, बहु-
वक्तव्यभयाच्च। भविष्णुर्भवनशीलः।
विच्छिन्नोऽपीति विस्तरः। आदर्शादिषु बिम्बात् प्रतिबिम्बमिति। आदर्शी-
दकादिषु बिम्बात् मुखात् प्रतिबिम्बं मुखच्छायारूपं विच्छिन्नमुत्पद्यमानं दृष्ट-
मित्यनेनानैकान्तिकतामुद्ग्राहयति। प्रतिसाधनं वा करोति—'यतोऽपैति, यत्र
चोत्पद्यते, न तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुपपत्तिभवरूपम्; स्वोपादान-
रूपसन्तानरूपस्वभावत्वात्, प्रतिबिम्बरूपवत्' इति।
प्रतिबिम्बं नामान्यदेवोत्पद्यते धर्मान्तरमित्यसिद्धमेतदिति। बिम्बसामर्थ्या-
देव तत्रादर्शादिषु प्रतिबिम्बाकारं भ्रान्तं विज्ञानमुत्पद्यत इत्याचार्यस्याभि-
प्रायः। न तत्र प्रतिबिम्बं नाम किञ्चिदस्ति इत्यनेन धर्म्यसिद्धिनम दृष्टान्तदोषं
१. प्रतिबिम्बस्य—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७७
सिद्धावपि च सत्यामसाम्यादनिदर्शनं भवति ॥ ११ ॥
कथं तावदसिद्धम् ?
सहैकत्र द्वयाभावात्,
तत्रैव हि देशे आदर्शरूपं दृश्यते प्रतिबिम्बकं¹ च। न चैकत्र देशे
रूपद्वयस्यास्ति सहभावः, आश्रयभूतभेदात् ।
तथा दिग्भेदव्यवस्थितैरेकस्मिन्² वाप्यम्बुदेशे स्वाभिमुखदेशस्थितानां³
रूपाणामन्योऽन्यं प्रतिबिम्बकमूपलभ्यते, न त्वेकत्र रूपे द्वयोः पश्यतोः
दर्शयति। तस्मान्नानेकान्तिकतास्ति । न चैतत् प्रतिसाधनं साध्विति।
सिद्धावपि च सत्याम् असाम्यादनिदर्शनमिति । प्रतिबिम्बस्य द्रव्यसत्त्वेन
सिद्धावपि सत्यामसाम्याद् दार्ष्टान्तिकेन न निदर्शनमनुदाहरणं प्रतिबिम्बक-
मिति ॥ ११ ॥
कथं तावदसिद्धमिति । तावच्छब्दः क्रमे ।
असिद्धतायुक्तिं तावत् दर्शयन्नाह—"सहैकत्र द्वयाभावात्" इति विस्तरः।
तत्रैव हि आदर्शदेशे आदर्शरूपं दृश्यते पार्श्वस्थितेन, न प्रतिबिम्बकम् । प्रति-
बिम्बकं च तत्रैव दृश्यतेऽभिमुखावस्थितेन, नादर्शरूपम् । न चैकत्र देशे
उपादाय रूपद्वयस्यास्ति सहभावः । किं कारणम् ? आश्रयभूतभेदात् । आश्रय-
भूतानि हि तयोर्भिन्नानीति। नास्यादर्शरूपाश्रयभूतेरवष्टब्धे देशे प्रतिबिम्बक-
रूपाश्रयभूतानां तत्रावकाशः । अतो नोपादायरूपद्वयस्यास्ति सम्भवः। तदेवं
युगपद्विज्ञानद्वयस्याभावात्, उपादायरूपद्वयस्य चैकत्र सहभावाभावात्, न
तत् किञ्चिदस्तीति दर्शयति। यत्रैव हि देशे आदर्शरूपं दृश्यत इति बिम्बकं
च तत्रैव, न त्वन्यत्र । को दोषः ? इत्याह-न चैकत्र रूपद्वयस्यास्ति सहभाव इति
पूर्ववद् वाच्यम् ।
अथवा सहैकत्र द्वयाभावादित्यस्य सूत्रस्यायमर्थः—एकत्र रूपे पुरुषद्वयस्य
पश्यत एवाभावात्। सहदर्शनस्य प्रतिबिम्बमसिद्धमिति वाक्याध्याहारः ।
कथम् ? इत्याह-दिग्भेदव्यवस्थितैः पुरुषैरेकउत्तरदिग्व्यवस्थितैः, इतरे-
दक्षिणदिग्व्यवस्थितैः। एकस्मिन् वाप्यम्बुदेशे एकस्मिंस्तटाकजलदेशे, स्वाभिमुख-
देशस्थितानां रूपाणाम् । दक्षिणतटोर्ध्वस्थितानि रूपाण्युत्तरदिग्व्यवस्थित-
पुरुषस्याभिमुखस्थानि, उत्तरतटोर्ध्वस्थितान्यपि रूपाणि दक्षिणदिग्व्यवस्थितपुरु-
षस्याभिमुखस्थानि, तेषामुभयेषाम् । किम् ? प्रतिबिम्बकमन्योन्यमुपलभ्यते ।
१. प्रतिबिम्बं—का० । २. ०व्यवस्थितेरे०—का० ।
३. ०देशस्थानां—का० ।

सहदर्शनं न भवतीति न तत्र रूपान्तरोत्पत्तियुक्ता ।
छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्रभावो न दृष्टः । उपलभ्यते च छायास्थ
आदर्शे सूर्यस्य प्रतिबिम्बकमिति न युक्तोऽस्य तत्र प्रादुर्भावः ।
अथ वा—सहैकत्र द्वयाभावात् इति । कतमस्य द्वयस्य ? आदर्शभूतस्य,
इन्दुप्रतिबिम्बकस्य च । अन्यत्रैव हि देशे आदर्शभूतं भवति, अन्यत्रैवान्तर्गतं
चन्द्रप्रतिबिम्बकं दृश्यते, कूप इवोदकम् । तच्च तत्रोपपद्यमानं नान्यत्रोपलभ्यते ।
अतो नास्त्येव तत् किञ्चित् । सामग्र्यास्तु स तस्याः १ प्रभावो यत् तथा दर्शनं
भवति । अचिन्त्यो हि धर्माणां शक्तिभेदः । एवं तावदसिद्धत्वात् ।
उत्तरदिग्व्यवस्थितेदक्षिणतटस्थः प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते,
रप्युत्तरतटस्थः प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते । एवमन्योन्यमुपलभ्यते, न तूभयं युग-
पदुपलभ्यत इति वाक्यार्थः । न हि स्वतटाथःप्रतिबिम्बकमेकंतटस्थैः सम-
न्ततोऽपि वापीजलं पश्यद्भिरुपलभ्यते । ततः किमिति चेद् ? अत आह—न
त्वेकत्र रूपे घटे पटे वा द्वयोः पश्यतोः पुरुषयोः सहदर्शनं न भवति । भवेत्ये-
वेत्यर्थः । इह तु न भवति सहदर्शनमित्यतो न तत्र रूपान्तरोत्पत्तियुक्तेति ।
अथवा अस्यायमर्थः—छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्र भावो न दृष्टो लोके ।
यत्र छाया भवति मण्डपेऽन्यत्र वा, न तत्रातपः; यत्र वातपो भवत्यभ्यवकाशे,
न तत्र छाया । उपलभ्यते च छायास्थ आदर्शे सूर्यस्य प्रतिबिम्बकमिति । कथम् ?
तटाके सूर्यप्रतिबिम्बकमुत्पद्यते, तत्तटाकतटस्थे च छायावति मण्डपे आदर्शः
स्थाप्यते । तत्रादर्शके तटाकस्थस्य सूर्यप्रतिबिम्बकस्यापरं प्रतिबिम्बकमुत्पद्यते,
तटाके च यत् सूर्यप्रतिबिम्बकं तत् सूर्यसमुत्थमित्यवश्यमातपस्वभावमित्य-
भ्युपगन्तव्यम् । यच्चापरमादर्शे प्रतिबिम्बकं तदातपस्वभावप्रतिबिम्ब-
कसमुत्थमित्येतदप्यवश्यं आतपस्वभावमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति छाया-
तपयोः सहस्वभावः स्यात् । न चान्यत्र लोके छायातपयोः 'सहभाव इति ।
न युक्तोऽस्य प्रतिबिम्बकस्य तत्र प्रादुर्भावः । कूप इवोदकमिति । यथा कूपे
दूरान्तर्गतमुदकं दृश्यते, तथा चन्द्रप्रतिबिम्बकमप्यत्रेवान्तर्गतं दृश्यते । न
चादर्शस्तावत् वस्तुभूतोऽस्ति । तच्च तत्रोत्पद्यमानम्, तच्च प्रतिबिम्बकमादर्श
एवोत्पद्यमानम् । नान्यत्राधस्तादुपलभ्यते । उपलभ्यते च, अतो नास्त्येव तत्
किञ्चित् । सामग्र्यास्तु । बिम्बादर्शादिलक्षणायाः । स तस्याः प्रभावो यत्तथा
दर्शनं भवति । अचिन्त्यो हि धर्माणां शक्तिभेदः । अयसोऽयस्कान्ता।
१. तस्यास्तादृशः—का० ।

भवति—

यत् प्रधानं कारणं तदाश्रित्योत्पद्यते । न चैवमुपपत्तिभवस्यापि द्वाभ्यां कारणाभ्यां

सम्भवः—मरणभवाच्चान्यतश्च प्रधानभूताद् । इत्यतोऽप्यमसमानो दृष्टान्तः । न
Em-dash after सम्भवः—
And "इत्यतोऽप्यमसमानो दृष्टान्तः । न"

च युक्तमुक्तम्—बाह्यमेव चेतनं शुक्रशोणितं प्रधानकारणमिति । यत्र चान्यकारण
Wait, end of line 11:
"यत्र चान्यकारण" or "यत्र चान्यकारण-"?
There is a hyphen or broken letter at the end: "चान्यकारण," or "चान्यकारण-"?
Wait, look at L12: "एव प्रादुर्भाव".
In Sanskrit: "अन्यकारण एव प्रादुर्भाव" - so "अन्यकारण" is a separate word!
Wait, what is that mark at the end of L11? A comma! "चान्यकारण,".

एव प्रादुर्भाव उपपादुकानां तत्र किं परिकल्प्यते !
Exclamation mark at end: "!"

नाङ्ग काष्ठादीनाम्; यथा चन्द्रकान्ताच्चन्द्रोदयेऽसम्भवप्रकरणदर्शनम्, नाङ्गा-
Wait, look at "

४१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
एवं तावद्युक्तितो नेष्यते । न मरणभवाद्दिच्छिन्न उपपत्तिभवप्रादुर्भावः ।
तस्मादस्त्येवान्तराभवः ।
कण्ठोक्तेश्चास्ति,
सूत्र उक्तम्—"सप्त भवाः । नरकभवः, तिर्यग्भवः, प्रेतभवः, देवभवः,
मनुष्यभवः, कर्मभवः, अन्तराभवः" इति ।
नैतत् सूत्रं तैराम्नायते !
इतस्तर्हि—
गन्धर्वात्,
"त्रयाणां स्थानानां सम्मुखीभावात् मातुः कुक्षौ गर्भस्यावक्रान्तिर्भवति ।
माता कल्याऽपि भवति, ऋतुमती च । मातापितरौ रक्तौ१ सन्निपतितौ च ।
गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थितो भवति" ( ) इति । अन्तराभवं हित्वा
कोऽन्यो गन्धर्वः !
एतदपि नैव तैराम्नायते । कथं तर्हि "स्कन्धभेदश्च प्रत्युपस्थितो
भवति" ( ) इति ?
यद्येवम् ? आश्वलायनसूत्रं कथं नीयते—"जानन्ति भवन्तो योऽसौ
कथमिति ? यतोऽपेति यत्र चोत्पद्यते तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुपपत्ति-
भवरूपम्; अद्वयोत्पन्नस्वोपादानरूपसन्तानरूपस्वभावत्वात्, व्रीहिसन्तानपश्चा-
त्तरूपवदिति । तदेवं सति नास्य साधनस्यानेकान्तिकता शक्यमुद्ग्राहयितुम्,
नापि प्रतिसाधनं कर्तुमित्युक्तं भवति ।
आगमेनान्तराभवस्यास्तित्वं साधयन्नाह—"कण्ठोक्तेश्चास्ति" इति । स्व-
शब्दाभिधानादित्यर्थः । नैतत् सूत्रं तैराम्नायत इति । तैर्निकायन्तरीयैः ।
कस्मान्नाम्नायते ? तदागमेष्वभावात् । निकायन्तरागमप्रसिद्धं किमिति न
प्रमाणं क्रियते ? मूलसंगीतिभ्रंशेन समारोपितसूत्राशङ्कितत्वात् ।
त्रयाणां स्थानानामिति । त्रयाणां हेतूनां माता कल्या माता नीरोगा,
ऋतुमर्ती रजस्वला, तदेतदुभयं प्रथमं स्थानं भवति । रक्तौ सन्निपतिताविति ।
मैथुनधर्मं कुर्वन्तौ, इदं द्वितीयं स्थानम् । गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थित इति तृतीयम् ।
स्कन्धभेदश्च प्रत्युपस्थित इति मरणभवः ।
१. रक्तौ भवतः—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४११
गंधर्वः प्रत्युपस्थितः, क्षत्रियो वाऽसौ ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वा ।
यदि वा पूर्वस्या दिश आगतः, यदि वा दक्षिणस्याः, पश्चिमायाः, उत्तरस्याः”
( ) इति । न हि स्कन्धभेदस्यागमनं युज्यते ?
अथैतदपि न पठ्यते ।
इतस्तर्हि—
पञ्चोक्तेः,
“पञ्चानागामिनः” इत्युक्तं भगवता । अन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यपरि-
निर्वायी, अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी, साभिसंस्कारपरिनिर्वायी, ऊर्ध्वस्रोताश्चेति ।
असत्यन्तराभवे कथमन्तरापरिनिर्वायी नाम स्यात् !
अन्तरा नाम देवाः सन्तीत्येके । उपपद्यादयोऽपि हि नाम देवा एवं
सति प्रसज्यन्ते । तस्मान्नेयं कल्पना साध्वी ।
इतश्च—
गतिसूत्रतः ॥ १२ ॥
“सप्त सत्पुरुषगतयः” ( ) इत्यत्र सूत्रे अन्तरापरि-
निर्वायिणस्त्रय उक्ताः—काल-देश-प्रकर्षभेदेन । तद्यथा—परीत्तः शकलिकामि-
पञ्चानागामिनः सप्त सत्पुरुषगतयः पुद्गलनिर्देशकोशस्थाने वक्ष्यन्ते ।
उपपद्यादयोऽपीति । उपपद्या नाम ते देवा इत्येवमादयः सम्प्रसज्यन्ते ।
सप्त सत्पुरुषगतय इति । एत एव पञ्चान्तरापरानिर्वायिणं त्रिधा भित्त्वा
सप्त भवन्ति । तेनाह—अन्तरापरिनिर्वायिणस्त्रय उक्ताः । कालदेशप्रकर्षभेदेनेति ।
कालप्रकर्षभेदेन, देशप्रकर्षभेदेन च यथायोगम् ।
सूत्रं चात्र पठ्यते—“श्रावस्त्यां निदानम् । तत्र भगवान् भिक्षूनामन्त्रयते
स्म । सप्त वोऽहं भिक्षवः सत्पुरुषगतीर्देशयिष्याम्यनुपादाय च परिनिर्वाणम्, ।
तच्छृणुत, साधु च सुष्ठु च मनसिकुरुत, भाषिष्ये । सप्त सत्पुरुषगतयः ।
कतमा ? इह भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—नो च स्यां नो च मे स्यात् न
भविष्यामि न मे भविष्यति यदस्ति यद् भूतं तत् प्रजाहामीत्युपेक्षां प्रतिलभते ।
स भवेऽस्मिन्न रज्यते, स भवेऽस्मिन्न सज्यते ।
“अथोत्तरं पदं शान्तं प्रज्ञया प्रतिविध्यति । तच्चानेन पदं कायेन साक्षा-
त्कृतं भवति । एवं प्रतिपन्नस्य भिक्षोः का गतिः स्यात्, कोपपत्तिः, कोऽभि-
सम्पराय इति स्युः प्रष्टारः । तद् यथा भिक्षवः परीत्तशकलिकाग्निरभिनिर्वर्तमान
अभि० को० २ : ३

४१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
रभिनिवर्त्तमान एव निर्वायादेवं¹ प्रथमः। तद्यथाऽयस्पाटिका उत्पतन्त्येव
निर्वायादेवं द्वितीयः। तद्यथाऽयःप्रपाटिका उत्प्लुत्य पृथिव्यामपतित्वैव² निर्वाया-
देवं तृतीयः। न चैवमन्तरा नाम देवास्त्रिप्रकाराः काल-देश-प्रकर्षभिन्नाः सन्तीति
कल्पनेवेयं केवला।
एव निर्वायात्, एवमेव तस्य तावन्मानावशेषप्रहीणं भवत्यपरिज्ञातम्। तस्य
तावन्मानावशेषस्याप्रहाणादपरिज्ञानात् पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां
प्रहाणादन्तरापरिनिर्वायी भवति। इयं प्रथमा सत्पुरुषगतिराख्याता।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—नो च स्यामिति पूर्ववत् यावत् स्युः
प्रहार इति। तद् यथाऽयोगुडानां वा अयस्फालानां वा प्रदीप्ताग्निसंप्रतप्तानाम-
योगधेनेन हन्यमानानामयस्प्रपाटिका उत्पतन्त्येव निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववत्
यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादन्तरापरिनिर्वायी
भवति। इयं द्वितीया सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्या-
पतित्वैव पृथिव्यां निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावदन्तरापरिनिर्वायी
भवति। इयं तृतीया सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवतीति पूर्ववद् यावद् अयस्प्रपाटिका
उत्प्लुत्य पतितमात्रैव पृथिव्यां निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत्
पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादुपपद्यपरिनिर्वायी भवति। इयं
चतुर्थी सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य
परीत्ते तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्चिरपि सञ्जनयेत्। सा तत्र
धूममपि कृत्वाऽर्चिरपि सञ्जनय्य तदेवं परीत्तं तृणकाष्ठं दग्ध्वा पर्यादाय निरूपा-
दाना निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयोज-
नानां प्रहाणादनभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति। इयं पञ्चमी सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य महति
विपुले तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्चिरपि सञ्जनयेत्। सा तत्र
धूममपि कृत्वाऽर्चिरपि सञ्जनय्य तदेव महद् विपुलं तृणकाष्ठं दग्ध्वा पर्यादाय
निरूपादाना परिनिर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत् पञ्चानामवरभागी-
यानां संयोजनानां प्रहाणात् साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति। इयं षष्ठी
सत्पुरुषगतिः।
१. परिनिर्वाया०—का०। २. मपतितैव—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१३
अन्ये पुनराहुः—आयुःप्रमाणान्तरे वा देवसमीपान्तरे वा यः क्लेशान् प्रजहाति
सोऽन्तरापरिनिर्वायी। स पुनर्धातुगतो वा परिनिर्वाति, संज्ञागतो वा, वितर्कगतो वा।
तेन त्रिविधो भवतीति। प्रथमो वा$^१$ निकायसभागपरिग्रहं कृत्वा परिनिर्वाति, द्वितीयो
देवसमृद्धिं चानुभूय परिनिर्वाति$^२$, तृतीयो$^३$ धर्मसङ्गीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वाति$^२$।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य महति
विपुले तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्च्चिरपि सञ्जनयेत्, सा तत्र
धूममपि कृत्वाच्चिरपि सञ्जनय्य तदेव महद् विपुलं तृणकाष्ठं दग्ध्वा ग्राममपि
दहेद् ग्रामप्रदेशमपि, नगरमपि नगरप्रदेशमपि, जनपदमपि जनपदप्रदेशमपि, कक्ष-
मपि, दावमपि, द्वीपमपि, षण्डमपि दहेत् । ग्राममपि दग्ध्वा यावत् षण्डमपि
दग्ध्वा मार्गे व्यपगम्य उदकान्तं वाऽल्पहरितकं वा पृथिवीप्रदेशमागम्य पर्यादाय
निरुपदाना निर्वायात् । एवमेव तस्य यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयो-
जनानां प्रहाणादूर्ध्वंस्रोता भवति । इयं सप्तमी सत्पुरुषगतिराख्याता ।
“अनुपादाय परिनिर्वाणं कतमत् ? इह भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद्
यावत् स्युः प्रष्टार इति । तस्यैवम्प्रतिपन्नस्य भिक्ष

४१४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
उपपद्यपरिनिर्वायी पुनः प्रकर्षयुक्तां सङ्गीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वाति भूयसा
वा आयुरुपहृत्य¹ नोपपन्नमात्र एवेति त एते सर्वेऽपि शकलिकादिदृष्टान्तैर्न
सम्बध्यन्ते; देशगतिविशेषाभावात् । आरूप्येष्वपि चान्तरापरिनिर्वायी पठ्येत;
आयुःप्रमाणान्तरे परिनिर्वाणात् । न चैवं² पठ्यते ।
“ध्यानेश्चतस्रो दशिका आरूप्यैः सप्तिकात्रयम् ।
संख्या षट्किकां³ कृत्वा वर्गों भवति समुदितः ॥”
ित्येतस्यादौनगाथायाम् । तस्मादेतदपि सर्वं कल्पनामात्रम् ।
तदेवं विनाप्यन्तराभावेन यथान्तरापरिनिर्वायी भवति, यथा च तस्य
दृष्टान्तत्रयेण त्रिविधो भेदस्तथा साधितं निकायान्तरीयैः । तस्मिन् साधिते
इदं चोद्येत—यदि धर्मसङ्गीतिमनुप्रविश्य यः परिनिर्वाति, सोऽन्तरापरिनिर्वा-
यीष्यते; कीदृश उपपद्यपरिनिर्वायी भविष्यति ? इत्यत आह—उपपद्यपरि-
निर्वायी पुनः प्रकर्षयुक्तां सङ्गीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वातीति । प्रकर्षयोगादुत्पत्त्यर्थो
भवतीत्यभिप्रायः ।
सङ्गीत्यनुप्रवेशसामान्यान्नेष भेदो युज्यत इति वचनावकाशं मत्वा
पुनराह—भूयसा वायुरुपहृत्येति । आयुषो बहु क्षयित्वा परिनिर्वातीत्यर्थः ।
त एत इति विस्तरः । त एते सर्वेऽपि धातुगतादयस्त्रयः शकलिकादिभिर्ह-
ष्टान्तैर्न सम्बध्यन्ते । कस्मात् ? देशगतिविशेषाभावात् । देशगतेर्विशेषस्या-
भावात् । न ह्येषां देशगतिविशेषोऽस्ति, तत्रैव देशे परिनिर्वाणात् । सूत्रोक्तानां
त्रयाणां दृष्टान्तानां देशगतिविशेषोऽस्तीति नैभिरेते सम्बध्यन्ते । आरूप्येष्वपि
चेति विस्तरः । यदि चेवमुपपद्यपरिनिर्वाायण एवान्तरापरिनिर्वायित्वेन
व्यवस्थाप्येरन्, आरूप्येष्वपि ते तथैव पठ्येरन्; तत्रायुःप्रमाणान्तरे परिनिर्वा-
णात् । न चैवम्, अतो नैवं सूत्रार्थः—आयुःप्रमाणान्तरे वेत्यादि ।
कथं पुनर्गम्यते—नारूप्येष्वन्तरापरिनिर्वायी पठ्यते ? इत्याह-ध्यानेश्चतस्रो
दशिका इति विस्तरः । ध्यानेश्चतुर्भिश्चतस्रो दशिकाः सूत्रार्थानिाम् । प्रथमस्य
ध्यानस्यैका दशिका यावच्चतुर्थस्यैका दशिका, ताः कृत्वा । आरूप्यैः सप्तिका-
त्रयम्, आकाशविज्ञानाकिञ्चन्यायतनेस्तिस्रः सप्तिकाः, तासां त्रयम्; अन्तरा-
भवाभावादुपपत्तिस्थानत्रयाभावेन च द्वयाभावात्, तत् कृत्वा । नैवसंज्ञाना-
संज्ञायातनेन षट्किका । तेषामेव त्रयाणामूर्ध्वं स्रोतसश्चाभावात् । तां च कृत्वा
वर्गो भवति समुदितः । बद्ध इत्यर्थः । कथम् ?
१. ०पहत्य—का० । २. चैव—का० । ३. षष्टिकां—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१५
अथैतान्यपि सूत्राणि तैर्नाम्नायन्ते ? किमिदानीं कुर्मो यच्छास्ता च
परिनिर्वृतः, शासनं चेदमनायकं बहुधा भिन्नम्, भिद्यते चाद्यापि यथेच्छं ग्रन्थ-
तश्चार्थतश्च । येषां तु तावदयमागमः प्रमाणं तेषामागमतोऽपि सिद्धोऽन्तराभवः ॥
१ “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैर्विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलै-
र्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमध्यानमुपसम्पद्य विहरति ।
स न हैव तानाकारान् तानि लिङ्गानि तानि निमित्तानि मनसिकरोति, अपि तु
यत्तत्रोपलभते रूपगतं वा वेदनागतं वा संज्ञागतं वा संस्कारगतं वा विज्ञान-
गतं वा, स तान् धर्मान् रोगतो मनसिकरोति गण्डतः शल्यतोऽघतोऽनित्यतो
दुःखतः शून्यतोऽनात्मतो मनसिकरोति । स तान् धर्मान् रोगतो मनसिकृत्य
तेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्तमुद्वेजयत्युत्त्रासयति प्रतिवारयति । स तेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्त-
मुद्वेज्योत्त्रास्य प्रतिवार्यामृते धातावुपसंहरति—एतच्छान्तमेतत् प्रणीतम्, यदुत
सर्वोपधिप्रतिनिसर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणम्” इति ( १ ) ।
एतदेव च सूत्रमुक्त्वाऽयं विशेषः—“तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्र-
वाच्चित्तं विमुच्यते भवास्रवाद्, अविद्यास्रवाच्चित्तं विमुच्यते । विमुक्तस्य
विमुक्तोऽस्मीति ज्ञानदर्शनं भवति, क्षीणा मे जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं कर-
णीयं नापरमस्माद् भवं प्रजानामीति ( २ )।
एतदेव च सूत्रमुक्त्वा “नो तु विमुच्यते, अपि तु तेन धर्मच्छन्देन तेन धर्म-
स्नेहेन तेनैव धर्मप्रेम्णा तयैव धर्माभिरत्या अन्तरापरिनिर्वायी भवति ( ३ )।
न हैवान्तरापरिनिर्वायी भवत्यपि तूपपद्यपरिनिर्वायी भवति ( ४ )। न हैवोपपद्य-
परिनिर्वायी भवत्यपि त्वनभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति ( ५ )। न हैवानभि-
संस्कारपरिनिर्वायी भवति, अपि तु साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति ( ६ )।
न हैव साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति, अपि तूर्ध्वंस्रोता भवति ( ७ )। न
हैवोर्ध्वंस्रोता भवति, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् यावत्तयैव धर्माभिरत्या
महाब्रह्माणां देवानां सभागतायामुपपद्यते ( ८ )। न हैव महाब्रह्माणां देवानां
सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् यावत्तस्यैव धर्माभिरत्या
ब्रह्मपुरोहितानां देवानां सभागतायामुपपद्यते ( ९ )। न हैव ब्रह्मपुरोहितानां
देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् यावत्तयैव
धर्माभिरत्या ब्रह्मकायिकानां देवानां सभागतायामुपपद्यते ( १० )।
२. “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैर्वितर्कविचाराणां व्युपशमादध्या-
त्मसम्प्रसादाच्चेतस एकोतीभावादवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं
ध्यानमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव तानाकारान् तानि लिङ्गानि तानि

निमित्तानि मनसिकरोति, अपि तु यत्तत्रोपलभते पूर्ववद् ग्रन्थो यावद्विरागो
निरोधो निर्वाणम्” ( १)।
एतदेव सूत्रमुक्त्वा "तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवाच्चित्तं विमुच्यते
भवास्रवादविद्यास्रवात्, पूर्ववद् यावत् कृतं करणीयं नापरमस्माद् भवं
प्रजानामीति (२)।
एतदेव सूत्रमुक्त्वा “नो तु विमुच्यत अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद् याव-
त्तयैव धर्माभिरत्या अन्तरापरिनिर्वायी भवति (३)। न हैवान्तरापरिनिर्वायी
भवत्यपि तूपपद्यनिर्वायी भवति (४)। न हैवोपपद्यपरिनिर्वायी भवत्यपि त्वनभि-
संस्कारपरिनिर्वायी भवति (५)। न हैवानभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवत्यपि तु
साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति (६)। न हैव साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भव-
त्यपि तूध्वंस्रोता भवति (७)। न हेवोध्वंस्रोता भवत्यपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन
पूर्ववद् यावत्तयैव धर्माभिरत्याभास्वराणां देवानां सभागतायामुपपद्यते (८)।
न हैवाभास्वराणां देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन याव-
त्तयैव धर्माभिरत्याप्रमाणाभानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (९)। न हैवा-
प्रमाणाभानां देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव धर्मच्छन्देन पूर्ववद्
यावत्तयैव धर्माभिरत्या परीत्ताभानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (१०)।
३. “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः प्रीतिविरागादुपेक्षको विहरति, स्मृतः
सम्प्रजानन् सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते । यत्तदार्या आचक्षते--उपेक्षकः स्मृति-
मान् सुखविहारी, तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरतीति, स न हैव तानाकारांस्तानि
लिङ्गानि तानि निमित्तानि मनसिकरोति पूर्ववत् सर्वाणि सूत्राणि ( १-७) ।
केवलं तु निकायसभागतायां विशेषः-न हेवोध्वंस्रोता भवति, अपि तु तेनैव
धर्मच्छन्देन पूर्ववद्यावच्छुभकृत्स्नानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (८)। न
हैव शुभकृत्स्नानां देवानां सभागतायामुपपद्यते, अपि तु तेनैव पूर्ववदप्रमाणशु-
भानां देवानां सभागतायामुपपद्यते (९)। न हेवाप्रमाणशुभानां देवानां सभाग-
तायामुपपद्यत अपि तु तेनैव पूर्ववत् परीत्तशुभानां सभागतायामुपपद्यते (१०) ।
४. “इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सुखस्य च प्रहाणात् दुःखस्य च
प्रहाणात् पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमात् अदुःखामसुखमुपेक्षास्मृतिपरि-
शुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव तानाकारांस्तानि लिङ्गानि
विस्तरेण सर्वाणि सूत्राणि पूर्ववद् वक्तव्यानि ( १-८)।
देवनिकायोपपत्तयस्तु विशेष्यन्ते- “यावत्तयैव धर्माभिरत्या बृहत्फलानां
देवानां सभागतायामुपपद्यते (९)। न हैव पूर्ववत् पुण्यप्रसवानां देवानां सभाग-
तायामुपपद्यते । न हैव पूर्ववदनभ्रकाणां देवानां सभागतायामुपपद्यते (१०)।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१७
१. "इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्, प्रति-
घसंज्ञानामस्तङ्गमात्, नानात्वसंज्ञानाममनसिकारात्, अनन्तमाकाशमित्याका-
शानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव तानाकारानिति पूर्ववत्, केवलं तु
रूपगतमिति न पठितव्यम्; तत्र रूपाभावात्, यावन्निरोधो निर्वाणमिति (१) ।
एतदेव सूत्रमुक्तवायं विशेषः- "तस्यैवं जानत इति पूर्ववद् यावन्नापर-
मस्माद्भवं प्रजानामीति (२) । एतदेवोक्त्वा- "नो विमुच्यते, अपि तु तेनैव
धर्मच्छन्देन यावत्तयैव धर्माभिरत्योपपद्यपरिनिर्वायी भवति (४) । न हैवोपपद्य-
परिनिर्वायी भवति, तेनैव यावदनभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति (५) । न हैवा-
नभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति, सर्वमुक्त्वा यावदूर्ध्वस्रोता न भवत्यपि तु
तेनैव पूर्ववत्, यावत्तयैव धर्माभिरत्या आकाशानन्त्यायतनोषगानां देवानां
सभागतायामुपपद्यते (६-७) ।
२. "इह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समति-
क्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति । स न हैव
तानाकारानित्याकाशानन्त्यायतनवत् सप्तसूत्राणि वक्तव्यानि । केवलं तु
विज्ञानानन्त्यायतनोषगानां देवानां सभागतायामुपपद्यत इति विशेषः (१-७) ।
३. "पुनरपरमिह भिक्षुर्यैराकारैर्यैर्लिङ्गैर्यैर्निमित्तैः सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं
समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरति, स न हैव
तानाकारानिति पूर्ववत् सप्तसूत्राणि (१-७) ।
१. "पुनरपरमिह भिक्षुर्यैरिति यावत् सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरति" । पूर्ववत् सर्वाणि सूत्राणि वक्तव्या-
न्यूर्ध्वस्रोतसंज्ञातमेकमपनीय (१-६) ।
तदेवं चतुर्भिर्ध्यानैरमृतधातुचित्तोपसंहारचित्तविमुक्त्यन्तरोपपद्यानभि-
संस्कारसाभिसंस्कारपरिनिर्वाणोर्ध्वगमनत्र्युपपत्तिस्थानोपपत्तिस्वभावाश्चतस्रः
सूत्रार्थदर्शिका उक्ताः ।
त्रिभिस्त्वाद्यैरारूप्यैरमृतधातुचित्तोपसंहारचित्तविमुक्त्युपपद्यानभिसंस्कार-
साभिसंस्कारपरिनिर्वाणोर्ध्वगमनोपपत्तिस्थानोपपत्तिस्वभावास्तिस्रः सूत्रार्थ-
सप्तिकाः ।
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनेनोर्ध्वगमनं परिहाय षट्‌किका चोक्ताः ।
अतो योऽसावन्तरापरिनिर्वायी नासावायुष्प्रमाणान्तरापरिनिर्वायीति
युज्यते वक्तुम् । आरूप्येष्वपि ह्यान्तरमरणसम्भवः; "कुरुवर्ज्योऽन्तरामृत्युः"
( अभि० को० ३.८५) इति वचनात् ।
तस्मात् आगमतोऽपि सिद्धोऽन्तराभवः, न केवलं युक्तित इत्यपि-शब्दः ।

४१८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—"अथ च पुनर्दूषी मारः स्वशरीरेणावीचौ महा-
नरके प्रपतितः" ( ) इति, तत् कथमिति ? स हि
जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरालिङ्गितत्वात्¹ कालं कृत्वाऽन्तराभवेनावीचिं प्राप्त
इत्ययं तत्राभिप्रायः । अत्युदीर्णपरिपूर्णानि हि कर्माणि कायस्य निक्षेपं न
प्रतीक्षन्ते। अतोऽस्य दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म पूर्वं विपक्वम्, पश्चादुपपद्यवेदनीयमिति।
इदमिदानीं कथं नीयते—"पञ्चानन्तर्याणि कर्माणि यानि कृत्वोपचित्य
समनन्तरं नरकेषूपपद्यते" ( ) इति ? अन्यां गतिमगत्त्वे-
त्यभिप्रायः । उपपद्यवेदनीयत्वं तत्र कर्मणो द्योतितम् । अथ यथारुतं कल्प्यते² ?
पञ्चैव कृत्वा नैकमिति एतत्³ प्राप्नोति, कियानन्तरं च । न कालान्तरं
जीवित्वा को वाऽन्तराभवस्योपपद्यमानत्वं नेच्छति । अन्तराभवेनैव ह्यसौ
मरणान्तरं नरकेषूपपद्यते; अभिमुखत्वात् । न तु⁴ ब्रूमः—उपपन्नो भवतीति ।
दूषीमार इति। क्रकुच्छन्दस्य तथागतस्य विदुरं नाम श्रावकं दूषी नाम
मारस्तदानीं शिरसि मुष्टिनाऽभिघ्नन् तेनाङ्गीकृतस्तल्लक्षण एव च स्वशरीरेणा-
वीचौ महानरके प्रपतित इति। स्वशरीरेणेवेति वचनान्नास्त्यन्तराभव
इत्यभिप्रायः। स हि जीवन्नेव नारकीभिर्ज्वालाभिरिति। जीवन्नेवासौ मारो
नरकोत्थिताभिरग्निज्वालाभिरालिङ्गितत्वात् स्वशरीरावस्थादुःखोत्पत्तेः स्व-
शरीरेणैव प्रपतित इत्युक्तः, न तु कालमकृत्वा अन्तराभवावस्थां नरकोपपत्ति-
भवावस्थां च न गतवानित्यभिप्रायः। अत्युदीर्णपरिपूर्णानीति। क्षेत्राशयवि-
क्षेपयोगादत्युदीर्णानि, उपचितत्वात् परिपूर्णानि।
समनन्तरं नरकेषूपपद्यत इति। समनन्तरवचनान्नास्त्यन्तराभव इत्यभि-
प्रायः। अन्यां गतिमगत्त्वेति। उपपत्त्यन्तरप्रतिषेधपरमेतद्वाक्यम्, नान्तराभव-
प्रतिषेधपरमित्यभिप्रायः। पञ्चैवैति। यदि यथारुतं कल्प्यते, पञ्चभिरेवानन्तर्यैः
कृतैः, न त्वेकेन द्वाभ्यां वा नरकगमनं भवतीत्येतत् प्राप्नोति। पञ्चेति रुतात्
क्रियानन्तरं चानन्तर्यक्रियानन्तरं च नरकेषूपपन्न इति प्राप्नोति। यानि कृत्वोप-
चित्य समनन्तरं नरकेषूपपद्यत इति रुतान्न कालान्तरं जीवित्वा को वान्तराभव-
स्योपपद्यमानत्वं नेच्छतीति। विप्रकृतावस्थवचनादुपपत्त्यभिमुखो ह्युपपद्यमानः
इत्यभिप्रायः। न तु ब्रूम उपपन्नो भवतीति। न तूपपद्यत इत्येतत् पदमुपपन्ना-
र्थमिति ब्रूमः। तस्माददोष एषः।
१. ०रालिङ्गितः—का० । २. कल्पयते—जा० ।
३. का० पुस्तके नास्ति । ४. च—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१९
इयं तर्हि गाथा कथं नीयते—
“उपनीतवया¹ जरातुरः सम्प्राप्तो हि यमान्तिकं² द्विज ।
वासोऽपि हि नास्ति तेऽन्तरा पाथेयं च न विद्यते तव” ॥
) इति ?
अत्रापि मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीत्यभिप्रायः । अथ वाऽन्तराभवेऽप्यस्य
वासो नास्ति; उपपत्तिदेशसम्प्राप्तिगमनाधिष्ठानादिति³ । अयमत्राभिप्रायः, नाय-
मभिप्रायः—इति कुत एतत्⁴ । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः ।
तस्मादुभयस्मिन्नपि पक्षे यथोक्तसूत्राविरोधान्न भवेदेतदन्तराभवस्याभावे
ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नाम अगतिका गतिरिति ॥ १२ ॥
अथ कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवोऽभिनिवर्त्तते ?
एकाक्षेपादसावैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः
उपनीतवया इति । विस्तरः—मृत्युसमीपमुपनीतं वयोऽनेन सोऽयमुपनीत-
वयाः । द्विजेत्यामन्त्रणम् । कश्चिद् जीर्णो ब्राह्मण आमन्त्रितः । वासोऽपि
हि नास्ति तेऽन्तरेति । इदमत्र ज्ञापकम् । अन्तराभवाभावः इत्यभिप्रायः ।
पाथेयं पथ्योदनं च न विद्यते तव पारलौकिकः कुशलसम्भारस्तव नास्तीत्य-
भिप्रायः ।
मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीति । मरणगतस्य ते सतो मनुष्येष्वन्तरावासो
नास्ति । यथेह कस्यचित् प्रतिष्ठमानस्येत्यभिप्रायः । गमनाधिष्ठानादिति ।
गमनाविरामात् । अयमत्राभिप्रायः । यथा त्वया वर्ण्यतेऽस्त्यन्तराभव इति ।
नायमभिप्रायः । यथा मया वर्ण्यते नास्त्यन्तराभव इति । कुत एतत् ।
कुतो हेतोरेतद्भवति । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः । समान एष भवतोऽपि
प्रश्न इत्यर्थः ।
यथोक्तसूत्राविरोधादिति । तूष्णींभावसूत्राद्यविरोधात् । न भवेदेतत् सूत्र-
मन्तराभवस्याभावे ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नामागतिका गतिरिति । यस्यागतेरन्या
गतिर्नास्त्यसावगतिका गतिः । एतदुक्तं भवति—यदि यज्ज्ञापकं सूत्रं गाथा
वा यस्यार्थस्य द्योतनार्थमुच्यते, यदि तमेवार्थं द्योतयति नान्यदप्यर्थान्तरं
तद्विरुद्धम्, तज्ज्ञापकमनन्यगतिकमिति ॥ १२ ॥
१. उपनीततया—का० । २. ममान्तिकं—का० ।
३. ०संप्राप्तिप्रतिगम०—का० । ४. एवैतत्—का० ।