अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१९
इयं तर्हि गाथा कथं नीयते—
“उपनीतवया¹ जरातुरः सम्प्राप्तो हि यमान्तिकं² द्विज ।
वासोऽपि हि नास्ति तेऽन्तरा पाथेयं च न विद्यते तव” ॥
) इति ?
अत्रापि मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीत्यभिप्रायः । अथ वाऽन्तराभवेऽप्यस्य
वासो नास्ति; उपपत्तिदेशसम्प्राप्तिगमनाधिष्ठानादिति³ । अयमत्राभिप्रायः, नाय-
मभिप्रायः—इति कुत एतत्⁴ । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः ।
तस्मादुभयस्मिन्नपि पक्षे यथोक्तसूत्राविरोधान्न भवेदेतदन्तराभवस्याभावे
ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नाम अगतिका गतिरिति ॥ १२ ॥
अथ कां गतिं गमिष्यतः किमाकृतिरन्तराभवोऽभिनिवर्त्तते ?
एकाक्षेपादसावैष्यत्पूर्वकालभवाकृतिः
उपनीतवया इति । विस्तरः—मृत्युसमीपमुपनीतं वयोऽनेन सोऽयमुपनीत-
वयाः । द्विजेत्यामन्त्रणम् । कश्चिद् जीर्णो ब्राह्मण आमन्त्रितः । वासोऽपि
हि नास्ति तेऽन्तरेति । इदमत्र ज्ञापकम् । अन्तराभवाभावः इत्यभिप्रायः ।
पाथेयं पथ्योदनं च न विद्यते तव पारलौकिकः कुशलसम्भारस्तव नास्तीत्य-
भिप्रायः ।
मनुष्येष्वन्तरावासो नास्तीति । मरणगतस्य ते सतो मनुष्येष्वन्तरावासो
नास्ति । यथेह कस्यचित् प्रतिष्ठमानस्येत्यभिप्रायः । गमनाधिष्ठानादिति ।
गमनाविरामात् । अयमत्राभिप्रायः । यथा त्वया वर्ण्यतेऽस्त्यन्तराभव इति ।
नायमभिप्रायः । यथा मया वर्ण्यते नास्त्यन्तराभव इति । कुत एतत् ।
कुतो हेतोरेतद्भवति । तुल्य एष भवतोऽप्यनुयोगः । समान एष भवतोऽपि
प्रश्न इत्यर्थः ।
यथोक्तसूत्राविरोधादिति । तूष्णींभावसूत्राद्यविरोधात् । न भवेदेतत् सूत्र-
मन्तराभवस्याभावे ज्ञापकम् । ज्ञापकं हि नामागतिका गतिरिति । यस्यागतेरन्या
गतिर्नास्त्यसावगतिका गतिः । एतदुक्तं भवति—यदि यज्ज्ञापकं सूत्रं गाथा
वा यस्यार्थस्य द्योतनार्थमुच्यते, यदि तमेवार्थं द्योतयति नान्यदप्यर्थान्तरं
तद्विरुद्धम्, तज्ज्ञापकमनन्यगतिकमिति ॥ १२ ॥
१. उपनीततया—का० । २. ममान्तिकं—का० ।
३. ०संप्राप्तिप्रतिगम०—का० । ४. एवैतत्—का० ।