सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

श्वेताश्वतरोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Shvetashvatara Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished276 पृष्ठ

अध्याय २ ] शाङ्करभाष्यार्थ · १३७

अध्याय २ ] शाङ्करभाष्यार्थ · १३७

न्मासाद्विशुद्धिर्भवति । त्रिविधः | मासमें नाडीशुद्धि हो जाती है ।
प्राणायामो रेचकः पूरकः कुम्भक | यह रेचक, कुम्भक और पूरकभेदसे
इति । तदेवाह— | तीन प्रकारका प्राणायाम है । ऐसा
| ही कहा भी है—
“आसनानि समभ्यस्य | “हे गार्गि ! अपने अभीष्ट
वाञ्छितानि यथाविधि । | आसनोंका यथाविधि अभ्यास कर
प्राणायामं ततो गार्गि | फिर जिस आसनका अभ्यास हो
जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥ | उससे बैठकर प्राणायामका अभ्यास
मृद्वासने कुशान्सम्य- | करे। कोमल आसनपर सम्यक् प्रकार-
गास्तीर्याजिनमेव च । | से कुशा और मृगचर्म बिछाकर फल
लम्बोदरं च संपूज्य | तथा मोदक आदि नैवेद्यके द्वारा
फलमोदकभक्षणैः ॥ | गणेशजीका पूजन कर उस आसनपर
तदासने सुखासीनः | बायें हाथपर दायाँ हाथ रखे हुए
सव्ये न्यस्येतरं करम् । | सुखपूर्वक बैठे । शिर और ग्रीवाको
समग्रीवशिरः सम्य- | सीधे रखे, मुखको [ किसी वस्त्रसे ]
क्संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥ | अच्छी तरह ढँक ले तथा शरीरको
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि | निश्चल रखे । इस प्रकार नासिकाग्र-
नासाग्रन्यस्तलोचनः । | पर दृष्टि लगाकर पूर्व या उत्तरकी
अतिभुक्तमभुक्तं च | ओर मुख करके बैठ जाय । तथा
वर्जयित्वा . प्रयत्नतः ॥ | अतिभोजन और अभोजनको प्रयत्न-
नाडीसंशोधनं कुर्या- | पूर्वक त्यागकर शास्त्रोक्त पद्धतिसे
दुक्तमार्गेण यत्नतः । | नाडीशोधन करे । जो योगी नाडी-
वृथा क्लेशो भवेत्तस्य | शोधन किये बिना अभ्यास करता
तच्छोधनमकुर्वतः ॥ | है उसका श्रम व्यर्थ होता है ।
नासाग्रे शशभृद्बीजं | नासिकाग्रपर चन्द्रिकायुक्त विश्वव्यापी
चन्द्रातपवितानितम् । | चन्द्रबीज ( ठँ या मँ ) को तथा

१३८ श्वैताश्वतरोपनिषद् [ अध्याय २
❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦❦~❦
सप्तमस्य तु वर्गस्य सप्तम वर्गके बिन्दुयुक्त चतुर्थ वर्ण (वं)
चतुर्थं बिन्दुसंयुतम् ॥ को स्थापित कर दोनों नेत्रोंको
विश्वमध्यस्थमालोक्य नासिकाके अग्रभागपर स्थापित
नासाग्रे चक्षुषी उभे । करे । इडा (वाम) नाडीद्वारा
इडया पूरयेद्वायुं द्वादशमात्रा-क्रमसे बाह्यवायुको भीतर
बाह्यं द्वादशमात्रकैः ॥ खींचे । फिर पूर्ववत् देदीप्यमान-
ततोऽग्निं पूर्ववद्ध्याये- शिखाओंसे युक्त अग्निका ध्यान करे
त्स्फुरज्जवालावलीयुतम् । और उस अग्निमण्डलमें स्थित
रेफं च बिन्दुसंयुक्तं बिन्दुयुक्त रेफ (रं) का ध्यान करे।
शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥ तत्पश्चात् धीरे-धीरे पिङ्गला (दायीं)
ध्यायेद्विरेचयेद्वायुं नाडीसे वायुको निकाल दे । फिर
मन्दं पिङ्गलया पुनः । वह मतिमान् योगी दायें नासारन्ध्रसे
पुनः पिङ्गलयापूर्य पिङ्गला नाडीद्वारा प्राण खींचकर
घ्राणं दक्षिणतः सुधीः ॥ उसे धीरे-धीरे इडा नाडीद्वारा बाहर
तद्वद्विरेचयेद्वायु- निकाले। इस प्रकार गुरुकी बतलायी
मिडया तु शनैः शनैः । हुई विधिसे एकान्तमें तीन-चार वर्ष
त्रिचतुर्वत्सरं चापि या तीन-चार मासतक अभ्यास
त्रिचतुर्मासमेव वा ॥ करे । प्रातःकाल, मध्याह्न तथा
गुणोक्तप्रकारेण सायंकालमें स्नान कर सन्ध्यादि कर्मों-
रहस्येवं समभ्यसेत् । से निवृत्त हो छः-छः प्राणायाम करे
प्रातर्मध्यांदिने सायं तथा नित्यप्रति मध्यरात्रिमें भी
स्नात्वा षट्कृत्व आचरेत्॥ अभ्यास करे । ऐसा करनेसे उसकी
संध्यादिकर्म कृत्वैव नाडीशुद्धि हो जाती है और उसके
मध्यरात्रेऽपि नित्यशः । चिह्न स्पष्ट दीखने लगते हैं।
नाडीशुद्धिमवाप्नोति
तच्चिह्नं दृश्यते पृथक् ॥
१. जितने समयमें हाथ जानुमण्डलके चारों ओर घूम जाय उसे एक मात्रा
कहते हैं।