श्वेताश्वतरोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Shvetashvatara Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
पृष्ठ 151, कुल 276 में से
संदर्भ में पढ़ेंअध्याय २ ] शाङ्करभाष्यार्थ · १३७
न्मासाद्विशुद्धिर्भवति । त्रिविधः | मासमें नाडीशुद्धि हो जाती है ।
प्राणायामो रेचकः पूरकः कुम्भक | यह रेचक, कुम्भक और पूरकभेदसे
इति । तदेवाह— | तीन प्रकारका प्राणायाम है । ऐसा
| ही कहा भी है—
“आसनानि समभ्यस्य | “हे गार्गि ! अपने अभीष्ट
वाञ्छितानि यथाविधि । | आसनोंका यथाविधि अभ्यास कर
प्राणायामं ततो गार्गि | फिर जिस आसनका अभ्यास हो
जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥ | उससे बैठकर प्राणायामका अभ्यास
मृद्वासने कुशान्सम्य- | करे। कोमल आसनपर सम्यक् प्रकार-
गास्तीर्याजिनमेव च । | से कुशा और मृगचर्म बिछाकर फल
लम्बोदरं च संपूज्य | तथा मोदक आदि नैवेद्यके द्वारा
फलमोदकभक्षणैः ॥ | गणेशजीका पूजन कर उस आसनपर
तदासने सुखासीनः | बायें हाथपर दायाँ हाथ रखे हुए
सव्ये न्यस्येतरं करम् । | सुखपूर्वक बैठे । शिर और ग्रीवाको
समग्रीवशिरः सम्य- | सीधे रखे, मुखको [ किसी वस्त्रसे ]
क्संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥ | अच्छी तरह ढँक ले तथा शरीरको
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि | निश्चल रखे । इस प्रकार नासिकाग्र-
नासाग्रन्यस्तलोचनः । | पर दृष्टि लगाकर पूर्व या उत्तरकी
अतिभुक्तमभुक्तं च | ओर मुख करके बैठ जाय । तथा
वर्जयित्वा . प्रयत्नतः ॥ | अतिभोजन और अभोजनको प्रयत्न-
नाडीसंशोधनं कुर्या- | पूर्वक त्यागकर शास्त्रोक्त पद्धतिसे
दुक्तमार्गेण यत्नतः । | नाडीशोधन करे । जो योगी नाडी-
वृथा क्लेशो भवेत्तस्य | शोधन किये बिना अभ्यास करता
तच्छोधनमकुर्वतः ॥ | है उसका श्रम व्यर्थ होता है ।
नासाग्रे शशभृद्बीजं | नासिकाग्रपर चन्द्रिकायुक्त विश्वव्यापी
चन्द्रातपवितानितम् । | चन्द्रबीज ( ठँ या मँ ) को तथा