वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
एवान्ते यस्येति विग्रहप्रदर्शनपूर्वकं हकारविशिष्टादकारादिति व्याचक्षते । तन्मते हकारे
शून्यत्वलाभो दुर्घटः । अत्रायं सृष्टिक्रमः—यथा हि कश्चित् पुरुष उत्पत्स्यमानपुत्राद्य-
दृष्टवशादुत्पादनेच्छाविशिष्टः स्वीयामुत्पादनशक्तिमवलोक्य स्वार्धशरीरात्मिकायां
भार्यायां स्वयमन्तः प्रविशति शुक्लरूपेण, 'पतिमेकादशं कृधि', 'आत्मा वै
पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । प्रवेश्यमानस्य स्वभिन्नत्वात् स्थूलतरभेदाक्रान्तत्वाच्च नाभैद-
मानम् । ततस्तस्य शुक्लस्यान्तः शोणितबिन्दुरूपेण भार्या प्रविशति । तेन च स
बिन्दुरुच्छूनो भवति । स एष वटोदुम्बरादिबीजस्थानीयः । तस्मादङ्कुर-
विशेषाद्युत्पत्तिक्रमेण कालान्तरे पुत्राद्युत्पत्तिरिति । यथा वा सूर्याभिमुखदर्पणे तदन्तः
प्रविष्टकिरणादुभयकिरणसङ्कलनरूपस्तेजोबिन्दुविशेषः कुड्यादौ प्रादुर्भवति, तथा
प्राण्यदृष्टवशात् स्वान्तःसंहतविश्वसिसृक्षया प्रकाशरूपं ब्रह्म स्वीयां शक्तिमवलोकयितुं
तदभिमुखोभूय तदन्तस्तेजोरूपेण प्रविश्य शुक्लबिन्दुभावमयते । ततस्तं बिन्दुं रक्तरूपा
शक्तिः प्रविशति । तेन संमिश्रबिन्दुरुच्छूनो भवति । तत्र च हार्दकलारूपो ऽप्येकः
पदार्थविशेषो भवति । स पुनर्गुरुमुखादेवावगन्तव्यः, न पुनः पुस्तके लेख्यः । स च
बिन्दुः समष्टिरूपेणैकः स्फुटशिवशक्तिसामरस्यनामा 'कामो रविरग्नीषोमात्मकः'
इत्यादिशब्दैर्व्यवह्रियते । व्यष्टिरूपेण द्वयम् । तत्र शुक्ल इन्दू रक्तो ऽग्निरिति
बिन्दुद्वयात्मकत्वाद्विसर्ग इति च व्यवह्रियते । अत एव च रवे रात्रावग्नावमावास्यायां
चन्द्रे च प्रवेशस्य श्रुत्यादिसिद्धत्वात् समष्टिबिन्दो रवित्वम् । एवं च कामाख्यो बिन्दु-
र्विसर्गो हार्दकला चेति त्र्यवयवक एकः पदार्थो ऽणादिप्रत्याहारवत् कामकलेत्युच्यते ।
इदमेव च १समस्तसृष्टिबीजम् । अत एवाकारहकारयोर्मध्ये सर्ववर्णपाठः । ळकारस्य
लकारादभिन्नत्वात्, क्षकारस्य कषयोगरूपत्वान्न तद्बहिर्भावः शङ्क्यः । एतन्मूलभूतं
ब्रह्म तु तुरीयबिन्दुरित्युच्यते । तद्रूपाभ्यां शून्यस्वरूपाभ्यामकारहकाराभ्यामुत्पन्ना
कामकला व्यक्ताव्यक्तविलक्षणा अहंपदवाच्या । अकारहकारोभयात्मकत्वं शिवशक्ति-
द्वयरूपत्वं चाहंपदस्य निष्कृष्टो ऽर्थः । अत एव तज्जन्यानां सूक्ष्मादिस्थूलान्तानामखिल-
सृष्टीनामहंपदवाच्यत्वम् । यथा ह्युदुम्बरपदवाच्यबीजाज्जनितानां परस्परविलक्षणानामपि
पर्णकाष्ठकुसुमफलक्रिमीणां सर्वेषामुदुम्बरत्वम्, 'उदुम्बरपर्णम्', 'उदुम्बरक्रिमिः',
इत्यादिव्यवहारात् । तथा च श्रुतयः—'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्; तदात्मानमेवावेदहं
ब्रह्मास्मीति' इति बृहदारण्यके; 'त्वं वा अहमहं वै त्वम्' इत्याैतरेयके; 'कस्त्वमित्यह-
मिति होवाच त्वमेवेदं सर्वं तस्मादहमिति सर्वाभिधानम्' इति तापनीये । पाणिनिनाप्य-
स्मच्छब्दस्य सर्वनामतोक्ता । तत्रैवान्यत्र 'तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयम्' इत्यादिना ब्रह्मस्वरूपम-
भिधाया तदुपासनां पूर्णाहंभावभावनारूपां विस्पष्टम् 'हंसः सोऽहम्' इत्यादिना
विदधाति । तन्त्रकारस्त्वतिरहस्यत्वाद् गुरुचरणैकलभ्यः । उक्तं च कादिमते—
'बन्धनं योनिमुद्राया मन्त्राणां वीर्ययोजनम् ।
गुरोर्लक्षणमेतावदादिमान्त्यं तु वेदयेत् ॥'
इति । आदिमो ऽकारः, अन्त्यो हकारः, तयोः समाहारः 'अहम्' ।
बिन्दुलाभायैवेत रेतरयोगद्वन्द्वपरित्यागेन समाहारद्वन्द्वोक्तिः । छान्दोग्ये ऽपि 'अहमेवाध-
स्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतो ऽहमुत्तरतो ऽहमेवेदं सर्वम्' इति ।
१. समष्टि
२५२ वरिवस्यारहस्ये
विरूपाक्षपञ्चाशिकायामपि—
'स्वपरावभासनक्षम आत्मा विश्वस्य यः प्रकाशो ऽसौ ।
अहमिति स एक उक्तोऽहंतास्थितिरीदृशी तस्य ॥'
इत्यादीनि परःसहस्रं वचनानि । एतादृशस्याहंपदार्थस्य यथा ऽहमिति पदं वाचकं
तथोत्तमपुरुषैकवचनमपि वाचकम् । तस्य च परस्मैपदात्मनेपद भेदेन द्वैविध्ये ऽपि मिप
दृष्टश्रैकारत्वेनानुगमादित्वमेव शक्ततावच्छेदकम्, 'अन्यायश्चानेकशब्दत्वम्' इति
न्यायात् । तस्य च धातूत्तरत्वेनोत्तमपुरुषत्वादिना वोपस्थितिः पदार्थस्मारकत्वे तन्त्रम् ।
एर्णलादावपि लुप्तस्य स्मरणम्१ । तदभावे शक्तिभ्रमाद्बोध इत्यादि यथायथमूह्यम् । तत्र
चाकारहकारयोरवयवयोर्दर्शने ऽपि शास्त्रप्रामाण्यात् सूक्ष्मरूपौ तौ स्त इति
स्वीकार्यम् । तस्यैव च हार्दकलायोगे दीर्घतापि संपद्यत इति तुरीयस्वरस्य कामकला
द्वितीयोऽंशः २५३
रूपा सृष्टिरित्यर्थः । तद्रूपं व्योम हकार इत्यर्थो युक्तः, ‘हः शिवो गगनं प्राणः’ इति
मातृकाकोशात् । मध्यम इत्यस्य द्विरन्वयः । तत्रैकं पदं मन्त्रपिण्डेन सह सामानाधि-
करण्येनान्वेति, अपरं वैधिकरण्येन । मध्यमकूटस्य मध्यमव्यञ्जने । द्वितीयंहकार
इत्यर्थः, द्वितीयगेषु सप्तसु व्यञ्जनेषु तस्य चतुर्थत्वेन मध्यमत्वात् । तत्र स्थिता ।
स्त्रीलिङ्गाच्छक्तिर्विशेष्या । तृतीयकूटे तु सकारे ऽकारो मूलबीजीय इत्याह—
राहुकूटेति । लघुषोढान्यासान्तर्गतग्रहन्यासे राहोः शषसहाख्यवर्णचतुष्टयसहितस्य वक्त्रे
न्यासः, ‘वक्त्रे शादिचतुर्वर्णैः सहितं राहुमेव च’ इति वचनात् । तेन शादिचतुष्कं राहु-
कूटम् । तत्र द्वयादिद्भिन्नो ऽद्वयस्तृतीयः सकारः । तस्मिन् स्फूर्जच्छोभमानम् । नपुंसक-
लिङ्गबलाद् ब्रह्म विशेष्यम् । शिव इत्यर्थः । इत्यलमतिरहस्यार्थप्रकाशनेन ॥ ६७-६८ ॥
- सरोजिनी *
‘सप्तभिरक्षरैः’—‘पञ्चदशाक्षरी विद्या’ जिसमें १५ वर्ण हैं वह अक्षर-पुनरावृत्ति
से रहित गिनने पर मात्र ७ वर्णों से ही निर्मित हुए हैं—
(क) पञ्चदशीविद्या के १५ अक्षर—
‘क ए ई ल ह्रीं, ह स क ह ल ह्रीं, स क ल ह्रीं’ = १५ वर्ण
(५) (६) (४)
(ख) पञ्चदशी विद्या में मात्र ७ अक्षर—
क, ए, ई, ल, ह, स, ‘ह्रीं’ = ७ वर्ण
(ग) सावृत्तिपूर्ण वर्ण—१३ वर्ण
क ए ई ल ह्री, ह स क ह ल ह्रीं, स क ल ह्री । में ‘क’ = ३ बार
आया । ‘ल’ = ३ बार आया । ‘ह’ = २ बार आया । ‘स’ = २ बार आया ।
‘ह्री’ = ३ बार आया ।
सारांश—(क) ए, ई, = २ वर्णों की पुनरावृत्ति नहीं हुई ।
(ख) १३ वर्णों की पुनरावृत्ति हुई ।
(ग) वैसे तो ‘ह्री’ में ‘इ’ है अतः उसे भी मान लिया जाय तो ‘ई’ की
पुनरावृत्ति = ४ बार हुई ।
(घ) इस दृष्टि से ‘ए’ (वाग्भव बीज = सरस्वती बीज) ही ऐसा वर्ण है जो
आवृत्ति से पूर्णतया मुक्त है ।
‘पञ्चदशी’ के इन अक्षरों में वामा, इच्छा आदि ६ शक्तियाँ एवं ईकार
सम्मिलित हैं । अतः इन वर्णों में इन शक्तियों का निवास है अर्थात् वर्णाक्षरों के
साथ शक्तियों की अभेदात्मकता है ।
‘तेन तन्मयी’—मन्त्रों में शक्तियाँ निवास करती हैं । पञ्चदशी मन्त्र के इन ७
अक्षरों में ७ शक्तियाँ निवास करती हैं ।
२५४ वरिवस्यारहस्ये
'योगिनीहृदय' में भी इसका प्रतिपादन किया गया है—'धर्माधर्मस्य वाच्यस्य
विषामृतमयस्य च । वाचकाक्षरसंयुक्तेः कथिता विश्वरूपिणी । तेषां समष्टिरूपेण
पराशक्ति तु मातृकाम् । कूटत्रयात्मिकां देवी समष्टिव्यष्टि रूपिणीम् । आद्यां शक्ति
भावयन्तो भावार्थ इति मन्वते ॥'—इसकी पुष्टि में कहा गया है—'परदेवता' वामा
आदि सात शक्तियों की समष्टि है । यह ३६ तत्त्वों वाली एवं किसी भी माने में
इस मन्त्र से भिन्न नहीं है—'षटत्रिंशत्तत्त्वरूपास्मान्मात्रयापि न भिद्यते ॥'१ 'भावार्थ'
इसी भाव को व्यक्त करता है कि देवी, मन्त्र एवं जगत् में अभेद है—
'तेनाम्बामनुजगतामभेद एवात्र भावार्थः ।'२
१. परात्परशक्ति सप्तशक्तियों से अभिन्न है । ⎤
२. वह शक्ति छत्तीस तत्त्वों से भी अभिन्न है । ⎥ त्रिविध अभेद
३. वह पराशक्ति मन्त्र से भी पूर्णतया अभिन्न है । ⎦
पराशक्ति का सप्त शक्तियों से ३६ तत्त्वों से एवं मन्त्र से अभेद है ।
तदेतत् सर्वमभिसंधायाह—
अहकारौ शिवशक्ती शून्याकारौ परस्परार्श्लिष्टौ ।
स्फुरणप्रकाशरूपावुपनिषदुक्तं परं ब्रह्म ॥ ६९ ॥
विश्वसिसृक्षावशतः स्वार्धी शक्तिं विलोकयद्ब्रह्म ।
बिन्दूभवति तमिन्दुं प्रविशति शक्तिस्तु रक्तबिन्दुतया ॥ ७० ॥
एतत् पिण्डद्वितयं विसर्गसंज्ञं हकारचैतन्यम् ।
मिश्रस्तु तत्समष्टिः कामाख्यो रविरकारचैतन्यम् ॥ ७१ ॥
एषाहंपदतुर्यस्वरकामकलादिशब्दनिर्देश्या ।
वागर्थसृष्टिबीजं तेनाहंतामयं विश्वम् ॥ ७२ ॥
अन्त्यप्रथमे मध्यचतुर्थे मन्त्रेऽपि तौ व्यक्तौ ।
तेनाम्बामनुजगतामभेद एवात्र भावार्थः ॥ ७३ ॥
(अकार एवं हकार की ब्रह्मरूपता)
'अकार' एवं 'हकार' शिवशक्तिस्वरूप, शून्याकार, परस्पर आश्लिष्ट, स्फुरणा-
स्वरूप एवं प्रकाशरूप हैं तथा उपनिषदप्रोक्त परब्रह्म के स्वरूप वाले हैं ॥ ६९ ॥
(सिसृक्षुब्रह्म की सृजन-प्रक्रिया)
विश्व-सर्जन की आकांक्षा के वशीभूत होकर (सिसृक्षु) ब्रह्म अपनी अर्धांगिनी
शक्ति का प्रेक्षण करता हुआ 'बिन्दु' का स्वरूप धारण कर लेता है । उस बिन्दु में
शक्ति 'रक्तबिन्दु' के रूप में प्रवेश करती है ॥ ७० ॥
१-२. वरिवस्यारहस्यम्
द्वितीयोऽशः २५५
('विसर्ग', 'काम' एवं 'रति' का स्वरूप)
हकार की आध्यात्मिक चैतन्य-शक्ति से समन्वित बिन्दुओं का यह मिथुन
'विसर्ग' कहलाता है । उनकी समष्टि से निर्मित (उनका) यह मिश्रण 'कामतत्त्व'
नाम से अभिहित किया जाने वाला 'सूर्य' है और 'अकार' चैतन्य-समन्वित है
(यह अकार की आध्यात्मिक चैतन्य-शक्ति से समन्वित है ।) ॥ ७१ ॥
(शाब्दीसृष्टि एवं आर्थी सृष्टि का मूल कारण)
'अहंपद', 'चतुर्थस्वर' एवं 'कामकला' आदि शब्दों से निर्देशित यह शाब्दी
सृष्टि एवं आर्थी सृष्टि का बीज (मूल कारण) है इसलिए निःशेष सृष्टि अहंता—
समन्वित है (अहंतामय है ।) ॥ ७२ ॥
('भावार्थ' का स्वरूप)
ये दोनों मन्त्र में ही अन्तिम कूट के प्रथम एवं मध्यकूट के चतुर्थवर्ण के
रूप में अभिव्यक्त हैं । इस प्रकार देवी, मन्त्र एवं विश्व की अभेदात्मकता (का
प्रतिपादन ही) यहाँ 'भावार्थ' है ॥ ७३ ॥
- प्रकाश *
अत्र शिवबिन्दोः शुक्लत्वाच्चन्द्रात्मकत्वाद्विन्दुवाचकत्वाच्चन्द्रपदाना- मिन्दुपदेन
बिन्दुनिर्देशः कृतः । भावार्थ इति । भावो जन्म । 'भावः सत्तास्वभावाभिप्राय-
चेष्टात्मजन्मसु' इत्यमरः । स एवार्थः प्रयोजनं ज्ञेयत्वाद्यत्र सः, अर्थो ज्ञेयो यत्रेति वा ।
'अर्थो ऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु' इत्यमरः ॥ ६९-७३ ॥ - सरोजिनी *
समस्त वर्णमाला में सर्वप्रथम आने वाला सर्वाग्रणी अक्षर 'अ' प्रकाश रूप
परमशिव है कलारूप 'ह' 'विमर्श' नाम की सनातनी आद्यशक्ति है—
'अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिव ।
हकारोऽन्त्यकलारूपो विमर्शाख्यः प्रकीर्तितः ॥'१
'बृहन्नारदीयपुराण' में कहा गया है—
'अकारं ब्रह्मणोरूपं उकारं विष्णुरूपवत् ।
मकारं रुद्ररूपं स्यादर्धमात्रं परात्मकम् ॥'२
जो लोहित रङ्ग से प्रकाशमान है एवं दीप्त अनुत्तर धाम है वह अग्नि है ।
वह प्रमातारूप है । उसका ज्ञान क्रियात्मक शाक्तस्फार है, वह प्रमाण प्रमेयात्मक
सूर्य एवं सोम है । वही वीर्य है । इन दोनों अर्थात् लोहित एवं वीर्य शक्तियों के
संघट्ट की दशा में जिस शाश्वत उदित तत्त्व का प्रस्फुरण होता है, वही 'अकार'
१. संकेत पद्धति २ बृहन्नारदीयपुराण
२५६ वरिवस्यारहस्ये
एवं 'हकार' से युक्त शिवशक्ति सामरस्य वाला परब्रह्म है। 'अहं' रूप परप्रमाता के
परामर्श का ही यह उदय है। उसी की महत्ता से वाच्य वाचक रूप सृष्टि का
अवभास होता है। श्रीकृष्ण गीता में कहते हैं—
'अक्षर ही परब्रह्म है। उसका 'स्व' भाव ही अध्यात्म है ॥'१
यल्लोहित तदग्निर्यद्वीर्यं सूर्यैन्दुविग्रहम् ।
अ इति ब्रह्म परमं तत्संघट्टोदयात्मकम् ॥ २२७ ॥२
'अकार' एवं 'हकार' एकत्र अवस्थित हैं। इसमें विभाजन नहीं होता। जैसे
वायु एवं आकाश' यह 'अ' रूप शिव (पर प्रमाता) ५० वर्णों में भी व्याप्त है।
यह अनुत्तरकर्ता है।
“अकारश्च हकारश्च द्वावेतावेकतः स्थितौ ।
विभक्ति र्नयोरस्ति मारुताम्बरयोरिव ॥”३
यह अनुत्तर परमेश्वर का ही शाक्त विसर्ग है जो कि 'हकार' पर्यन्त स्थूल रूप
से प्रस्फुरित है। वहाँ से इसके प्रत्यावर्तन की स्थिति में शिव, बिन्दु
द्वितीयोंऽशः २५७
'ईश्वरो बहिरुन्मेषो निमेषोऽन्तः सदाशिवः ।। (ई०प्रत्य०) 'ईश्वर' = बहिरुन्मेष ।
'सदाशिव' = अन्तः निमेष ।
३. 'शुद्धविद्या या सद्विद्या तत्त्व' में- 'अहम्' एवं 'इदम्' इन दोनों रूपों में
ऐक्य की प्रतीति रहती है । 'मै = यह हूँ'' यही भावना शुद्धविद्या में जागृत रहती
है । इसमें क्रियाशक्ति को प्राधान्य है ।
४. 'मायातत्त्व' — इस भूमि पूर्वभूमि की ऐक्य प्रतीति पृथक्-पृथक् हो जाती
है । 'अहं' अहं पुरुष रूप में एवं 'इदम्' अंश प्रकृति के रूप में अभिव्यक्त हो
जाता है । यहाँ 'अचित' में प्रमातृत्व का आभास होने लगता है । इस भूमि में
परमेश्वर माया शक्ति द्वारा अपने रूप को आच्छादित कर लेते हैं और पुरुष तत्त्व
के रूप में पृथक हो जाते हैं । परमशिव सर्वकर्ता, सर्वज्ञ, पूर्ण, नित्य, व्यापक
एवं असंकुचित शक्ति वाला होकर भी स्वेच्छावश 'कला' 'विद्या' 'राग' 'काल' एवं
'नियति' रूप ५ कञ्चुकों से आवेष्टित होकर अभिव्यक्त होता है इन्हीं पाँचों से
आच्छादित होकर यह चैतन्य 'पुरुषतत्त्व' बन जाता है ।
शङ्कराचार्य के कथनानुसार "अहं (अस्मत् प्रत्यय) प्रत्यक् चैतन्य है ।।"
"अहं" = अ = शिव ।। "ह" = शक्ति ।।
'अहं' = अ से लेकर क वर्ग, च वर्ग, ट वर्ग, त वर्ग, प वर्ग एवं य, व,
र, ल, श, ष, स, ह—पर्यन्त अर्थात् अशब्दादि एवं हकारान्त सम्पूर्ण वर्णमाला
एवं उसके समस्त वर्ण 'अहं' के वाच्य हैं । पाणिनि सूत्र 'आदिरन्त्येन सहेता ।।
२।२।७२' भी आदि (अ) अन्त्य (ह) की अभेदात्मकता एवं सर्वव्यापकता की ओर
इंगित करता है ।
१. क म वर्ग की उत्पत्ति— 'अकार' से ही होती है । हकार एवं विसर्ग भी
अ से ही उत्पन्न होते हैं— 'कवर्गस्य च अकाराज्जन्म द्योतयितुं उक्तम् 'अकुह
विसर्जनीयानां कण्ठः'' इत्यादीनीत्या क वर्ग—हकार—विसर्जनीयानामकाराद-
वोत्पत्तिः ।।'१ हकारात्मिका इस कला से ही सारे वर्ण समुदाय का आविर्भाव होता
हैं— 'हकारात्मा वैसर्गिकी कला जाता, निखिलमेव वर्णजातमुदिम्'२
समस्त प्रपञ्च को प्रत्याहत करके पर प्रमाता एवं मन्त्र वीर्यात्मा अहं परामर्श
सर्वत्र उल्लसित है कहा भी गया है— प्रकाश की आत्मविश्रान्ति ही 'अहं' भाव
है— 'प्रत्याहताशेषविश्वः प्रमात्रैकरूपः परमन्त्रवीर्यात्मा अयमहंपरामर्शः-
'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो हि कीर्तितः ।। (अजड प०) गुरु कौन है?
'अहंपरामर्श रहस्यविज्ञः गुरुः ।। आदिम अनुत्तर वर्ण (अ) एवं अन्त्य वर्ण 'ह'—
दोनों अहं परामर्शात्मक हैं । इन दोनों से रहित एवं इनकी रहस्यात्मकता के न
होने पर कोई भी मन्त्र साधक के लिए व्यर्थ हो जाता है यथा शरद का बादल
'आदिमान्त्यविहीन नास्तु मन्त्राः स्युः शरदभ्रवत् ।।'३ ऐसे मन्त्र जो अहं परामर्श
१-३. तन्त्रालोक—'विवेक'
१७ वरि.
२५८ वरिवस्यारहस्ये
रहित हैं या मूल कारण ज्ञान शून्य हैं साधक के लिए सिद्धिप्रद नहीं होते । 'आदि
मान्त्यविहीनानि मन्त्राणि च तथैव च । निष्कलानि भवन्त्येवं पिवतो मृगतृष्णिकाम् ॥
कोई पुरुष सन्तानेच्छावश अपनी उत्पादन शक्ति (अपने शरीर के अर्धभाग
रूपा भार्या) में स्वयं अपने बिन्दु (शुक्र) के द्वारा प्रवेश कर जाता है—('शुक्ल
बिन्दु' के माध्यम से प्रवृष्टि हो जाता है)१—'शुक्लबिन्दु' एवं पुरुष में तत्त्वतः कोई
भेद नहीं रहता अतः पति ही पत्नी द्वारा पुत्र बनकर जन्म लेता है उसके बाद उस
शुक्लबिन्दु के भीतर भार्या का 'शोणितबिन्दु' भी प्रविष्ट हो जाता है । इससे दोनों
मिलकर बिन्दु फूल उठता है । यह 'वटोदुम्बरादिबीजस्थानीय' होता है । उसके बाद
बीज से निकलने वाले अंकुर की भाँति कालान्तर में सन्तानोत्पत्ति हो जाती है ।
यह उसी प्रकार है यथा सूर्याभिमुख दर्पण के भीतर प्रविष्ट किरणों से एवं
बाह्यकिरणों के सङ्कलन से कुड्य आदि में तेजो बिन्दु उत्पन्न हो उठता
द्वितीयोंऽश: २५९
मात्रावशेषं ब्रह्मैव भासत ॥'१
२. श्रुतियों में भी इसकी पुष्टि करते हुए कहा गया है—'यथा प्रियया
संपरिष्वक्तोन बाह्यं किञ्चन वेदनान्तरम्'२
३. यो ब्रह्मरन्ध्रस्थितो बिन्दुः स निःशेषेण न कामालयं प्रविशति किन्त्वंशेन ।
बिन्दुः तुरीय बिन्दुः ।। तदंशो मन्दिरस्थितस्तु कामाख्यो बिन्दुः कामेश्वरः ।।३
४. कामबिन्दोः शोणबिन्दुना सहपरस्परानुपविष्टत्वे बिन्दुद्वयं विसर्गो हकारो
विमर्शः ।। हकार रूपा शक्तिरेव च कला "हकारोऽन्यः कलारूपः ।। सेयं
'कामकला' भवति ।।४
५. मुखं बिन्दुं कृत्वा कुचयुगमधस्तस्य तदधो ।
हरार्धं ध्यायेद्यो हरमहिषि. ते मन्मथकलाम् ।।
मुख बिन्दुः कामबिन्दुः ।। कुचयुगं = विमर्शबिन्दु द्वयम् ।। हकारः विमर्शः ।।५
६. पति का पत्नी के साथ संभोग करने से उसका जो शुक्ल बिन्दु पत्नी के
अन्दर प्रवेश करता है पति उसके माध्यम से स्वयं पत्नी के गर्भ में प्रवेश करता
है। 'आत्मा वै पुत्रनामासि' ।। (श्रुति)
७. 'शुक्लबिन्दु' में भार्या का शोणित बिन्दु प्रवेश करता है अतः—
'शुक्लस्यान्तः शोणितबिन्दुरूपेण भार्या प्रविशति' 'यथा हि कश्चित पुरुषः ........
स्त्रीयामुत्पादनशक्तिमालोक्य स्वार्धशरीरात्मकायां भार्यायां स्वयमन्तः प्रविशति
शुक्लरूपेण ।।'
सारांश—१. पुरुष का अपने श्वेत वीर्य द्वारा पत्नी के गर्भ में प्रविष्ट होना ।
२. पत्नी का, अपने गर्भ में पतित पति के शुक्लबिन्दु में अपने लाल रङ्ग
के रज के प्रवेश द्वारा—मानो स्वयं प्रवेश कर जाना ।। 'बिन्दुं रक्तरूपा शक्तिः
प्रविशति ।। तेन संभिन्नो बिन्दुरुच्छूनो भवति ।।
'कामकलाविलास' में कहा गया है—
'सितशोणबिन्दुयुगलं विविक्तशिवशक्तिसंकुचत्प्रसरम् ।
वागर्थसृष्टि हेतुः परस्परानुपविष्टः विस्पष्टम् ।।
बिन्दुरहङ्कारात्मा रविरेतन्मिथुनसमरसाकारः ।
कामः कमनीयतया कला च दहनेन्दुविग्रहौ बिन्दू ।।६
नटनानन्दनाथ कहते हैं—'शब्दोत्पादकोऽनुत्त राक्षराभिधेयः परमेश्वरः स्वात्म-
भूताखिलप्रपञ्च निलयात्मक विमर्शशक्तिमनुप्रविश्य बिन्दुभाव मयते ।। ततः सा विमर्श
शक्तिरपि स्वान्तर्गत प्रकाशमय बिन्दु मनुप्रविशति ।। ततश्च बिन्दुरुच्छूनो भवति ।७
१-५. सेतुबन्ध ६. कामकलाविलास
७. चिद्वल्ली—नटनानन्दनाथ
२६० वरिवस्यारहस्ये
स्फुरत्तात्मक लहरी से युक्त, पारमार्थिक प्रकाश रूप उस अहमात्मक बिन्दु से,
इच्छा, ज्ञान एवं क्रियास्वरूप मातृत्रयात्मक अनन्त सृष्टि उद्भूत हुई है । यथा
सूर्याभिमुख दर्पण में अन्तःप्रविष्ट किरणों द्वारा दोनों ओर से प्राप्त किरणों के
सम्मेलन से, भित्ति परतेजोबिन्दुविशेष प्रादुर्भूत होता है उसी प्रकार प्राणियों के
अदृष्टवश अपने में उपसंहृत विश्व की रचना की इच्छा से प्रकाशरूप ब्रह्म, अपनी
शक्ति को देखने के लिए अभिमुख होकर उसके अन्तराल में तेजरूप से प्रविष्ट
होकर शुक्लबिन्दु का रूप ग्रहण करता है । फिर उस बिन्दु में रक्तरूपा शक्ति
प्रविष्ट होती है जिससे कि संमिश्रित बिन्दु यत्किंचित अभिवृद्धि करता है । वही
'हार्धकला' रूप पदार्थ विशेष के रूप में परिचित होता है । वह बिन्दु, समष्टि रूप
से एक एवं स्फुट शिवशक्तिसामरस्य नामक अग्नीषोमात्मक 'काम' 'रवि' आदि कहा
जाता है । व्यष्टि रूप में वे दो रहते हैं । 'शुक्लबिन्दु' चन्द्रमा एवं रक्त बिन्दु
अग्नि है । इस बिन्दुद्वय को विसर्ग भी कहते हैं । सूर्य रात्रि को अग्नि में तथा
अमावस्या को चन्द्र में प्रवेश करता है । समष्टि बिन्दु की इसीलिए 'रवि' आख्या
है ।
१. 'काम' नामक बिन्दु २. 'विसर्ग' ३. 'हार्धकला'—इन तीन अवयवों से
युक्त एक अखण्ड पदार्थ अण् आदि प्रत्याहार के सदृश 'कामकला' कहा जाता है।
यही सम्पूर्ण सृष्टि का बीज है । 'कामकला' तुरीय (चतुर्थ) बिन्दु मूलभूत ब्रह्म है ।
चतुर्थ बिन्दुरूप एवं शून्यस्वरूप अकार एवं हकार से उत्पन्न 'कामकला' अहं कही
जाती है । 'अहं' पद का अर्थ है—अकार हकारोभयात्मकता एवं शिवशक्तिद्वय-
रूपता। 'अहं' = अखिल सृष्टि का वाचक है । विश्वात्मारूप प्रकाश ही 'अहं' है ।
'कामकला' में पहले तुरीय बिन्दु, उसके नीचे 'काम' नामक 'बिन्दु' उसके
नीचे विसर्गाख्य बिन्दुद्वय एवं उसके नीचे 'हार्धकला' स्थित है । तुरीय एवं विसर्ग
के मध्य चैतन्यरूप से अकार एवं हकार स्थित हैं । ये 'अ' एवं 'ह' वैखरी रूप
से नहीं प्रत्युत् पर एवं परा मातृकारूप शून्याकार सदृश स्थित हैं । ये अ + ह
कुटिलात्मक हैं । सृष्टि की माता वक्रा वामा शक्ति कुटिला है । काम + विसर्ग या
अकार + हकार कुण्डलिनी के प्रतिबिम्ब हैं । अकार + हकार कुण्डलिनी से
अभिन्न हैं । पर ब्रह्म के दो रूप हैं—१. अर्थ २. शब्द अ + ह = शिवशक्ति;
अकुल + कुण्डलिनी ॥
अहन्तामय त्रिबिन्दु तत्त्वस्वरूप वर्णात्मा 'कामकला' त्रिगुणात्मक त्रिकोणरूप में
परिणत हो जाती हैं और जगन्माता बनती हैं । १. शुक्ल २. रक्त ३. मिश्र बिन्दु
(बिन्दुत्रय) सिंघाड़े के आकार का त्रिकोण है ।
बिन्दुत्रयात्मकं स्वात्म शृङ्गारं विद्धि सुन्दरम् ।
मिश्रं शुक्लं च रक्तं च पुराणं प्रणवात्मकम् ॥१
'विसर्ग'—विसर्ग शब्द अनेकार्थक है । योग के अनुसार 'महानाद' के ऊपर
१. कामकलाविलास
द्वितीयोऽंशः २६१
शंखिनी नाड़ी के शिखर प्रदेश में 'विसर्ग' नामक शक्ति है—उसी के नीचे
सहस्रदल कमल है—
'तदूर्ध्वं शंखिन्या निवसति शिखरे शून्यदेशे प्रकाशं ।
विसर्गाधः पद्मं दशशतदलं पूर्णचन्द्रातिशुभ्रम् ॥'
शंखिनी नाड़ी का शिखर प्रदेश ही 'शून्यस्थान' है । यही स्थान सुषुम्णा का
भी ऊर्ध्व देश है । इसी शून्य प्रदेश में सहस्रार भी स्थित है । इस शून्य प्रदेश के
ऊपर 'विसर्ग' नामक शक्ति का अवस्थान है । सहस्रदलकमल विसर्ग के नीचे है ।¹
इस श्लोक में कहा गया है कि हकार चैतन्य से समन्वित बिन्दुओं का मिथुन
'विसर्ग' कहा जाता है । इन सभी की मिश्रित समष्टि 'रवि' है । इसी 'रवि' को
'काम' भी कहते हैं । 'अकार' चैतन्ययुक्त है । 'अकार' एवं 'हकार' शिव-शक्ति
है । हः शिवो गगनं प्राणः ॥ (मातृकाकोश) 'ह'—ह—व्योम । 'हकाराद् व्योम
सम्भूतम् ॥
अकार एवं हकार का स्वरूप—'अहमित्येकमद्वैतं यत्प्रकाशात्मविभ्रमः ।
अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः । हकारोऽन्त्यः कालरूपो विमर्शाख्यः
प्रकीर्तितः । अनयोः सामरस्यं यत् परस्मिन्नहमि स्फुटम् ॥ गीता में भी कहा गया
है—'अक्षराणामकारोऽस्मि ।।²
'अहं' का अर्थ—१. 'मैं' = अस्मत् प्रत्यय । जीव, शिव ॥ २. 'अ' से
'ह' पर्यन्त समस्त वर्ण माला ॥ ३. 'अ' माने शिव 'ह' माने शक्ति = अर्थात्
शिवशक्त्यात्मक निःशेष सत्ता ॥ ४. 'अकारहकारोभयात्मकत्वं शिव शक्तिद्वयरूपत्वं
चाहं पदस्य निष्कृष्टो अर्थः ॥' 'अहं' का वाच्य क्या है? 'तज्जन्यानां सूक्ष्मादि-
स्थूलान्तानामखिल सृष्टीनामहं पदवाच्यत्वम् ॥³ अर्थात् अहं पद से उत्पन्न समस्त
स्थूल-सूक्ष्म सृष्टि 'अहं' का वाच्य है । 'आदिमो अकारः अन्त्यो हकारः तयोः
समाहारः अहम् ॥ अहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतो
ऽहमुत्तरतोऽहमेवं सर्वम् ॥'⁴
अकारहकारस्वभावा ही कामकला भी है—'एवमकार हकारैकस्वरूपा
कामकला ।।'⁵
चन्द्ररूप 'शुक्लबिन्दु' एवं अग्निरूप 'रक्तबिन्दु'—अर्थात् बिन्दुद्वय—को
'विसर्ग' भी कहते हैं । १. कामबिन्दु २. विसर्ग ३. हार्धकला—से युक्त अखण्ड
पदार्थ 'कामकला' कहलाता है । अकार एवं हकार से उत्पन्न 'कामकला' अहंपद
का वाच्य है ।
योगशास्त्र में कहा गया है कि शंखिनी नाड़ी के शिखर प्रदेश अर्थात्
'शून्यस्थान' (सुषुम्णा का ऊर्ध्व देश) में स्थित सहस्रार के ऊर्ध्व देश में 'विसर्ग'
१. षट्चक्रनिरूपण २-३. भास्करराय—'प्रकाश'
४. छान्दोग्य० ५. भास्करराय—'प्रकाश'
२६२ वरिवस्यारहस्ये
नामक शक्ति है । इसी 'विसर्ग' के नीचे १००० दलों वाला कमल है—
'विसर्गाधः पद्मं दशशतदलं पूर्णचन्द्रातिशुभ्रम्'१ ब्रह्मरंध्र का ऊर्ध्वदेश ही
'विसर्ग' है ।२
'अहं' एवं 'कामकला'—'अहं' 'सङ्केतपद्धति' में 'अहं' की व्याख्या इस
प्रकार की गई है—
अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः ।
हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमर्शाख्यः प्रकीर्तित ॥
अहं का स्वरूप—
'अहमित्येकमद्वैतं यत्प्रकाशात्मविभ्रमः ।
अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परम शिवः ॥
हकारोऽन्त्यः कालरूपो विमर्शाख्यः प्रकीर्तितः ।
अनयोः सामरस्यं यत् परस्मिन्नहमि स्फुटम् ॥'
श्रीकृष्ण ने अपने को अक्षरों में अकार कहा है—'अक्षराणामकारोऽस्मि'
'कामकला'—भास्करराय कहते हैं कि जिस प्रकार सूर्याभिमुख दर्पण में
उसके भीतर प्रविष्ट किरणों से दो किरणों के सङ्कलन रूप 'तेजोबिन्दु' विशेष
कुड्यादि में प्रादुर्भूत हो जाता है उसी प्रकार प्राणी अदृष्ट के कारण स्वान्तःसंहत
विश्व की सिसृक्षा द्वारा प्रकाशरूप ब्रह्म अपनी स्वयं की शक्ति को देखने के लिए
उसके अभिमुख होकर तदन्तस्तेज रूप में प्रवेश करके शुक्लबिन्दु भाव प्राप्त करता
है और उसके अनन्तर उस बिन्दु में रक्तरूपा शक्ति प्रवेश करती है । उससे
'संमिश्रबिन्दु' उच्छून (फूला हुआ) हो जाता है । वहाँ 'हार्दकला' के रूप में एक
पदार्थ विशेष उत्पन्न हो जाता है । वह गुरुमुखमात्रैक अवगन्तव्य है । वह बिन्दु
समष्टिरूप से एक है—स्फुट है और शिव शक्ति सामरस्य रूप 'काम'-'रवि'—
'अग्निषोमात्मक रवि' कहा जाता है । व्यष्टि रूप में वह दो है । एक रूप है
शुक्ल इन्दु । दूसरा है—रक्त बिन्दु या अग्नि । “बिन्दु” द्वयात्मक होने के कारण
'विसर्ग' कहा जाता है । समष्टि बिन्दु रवि है क्योंकि श्रुतियों में कहा गया है
कि—“रवे रात्रावग्नावमावास्यायां चन्द्रे च प्रवेशस्य” । इस प्रकार १. काम नामक
बिन्दु २. विसर्ग ३. हार्दकला—इन तीन अवयवों से 'कामकला' का आविर्भाव
होता है । यही है 'समस्त सृष्टि बीज' कहलाता है । ('कामकला' = 'समस्त सृष्टि
बीज') ॥ 'अकार हकारयोर्मध्ये सर्ववर्णपाठः' 'अहं'—अ से 'ह' तक की समस्त
वर्णमाला ॥ एतन्मूल ब्रह्म—'तुरीयबिन्दु' कहलाता है ।३
'कामकला' एवं 'अहं' में सम्बन्ध—'तद्रूपाभ्यां शून्य स्वरूपाभ्यामकार
१. षट्चक्रनिरूपण (पूर्णानन्दयति) २. सर्पेण्टपावर—सर जॉनवुडरफ
३. वरिवस्यारहस्यम्—'प्रकाश'
हकाराभ्यामुत्पन्ना 'कामकला' व्यक्ताव्यक्तविलक्षणा 'अहं' पद वाच्या । अकार हकारो-
भ्यात्मकत्वं शिव शक्तिद्वयरूपत्व चाहंपदस्य निष्कृष्टोऽर्थः । अतएव तज्जन्यानां
सूक्ष्मादिस्थूलान्तानामखिलसृष्टीनामहंपद वाच्यत्वम् ।। वेदों में कहा गया है—'ब्रह्म वा
इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवादहं ब्रह्मास्मीति' । 'बृहदारण्यकोपनिषद' में कहा गया
है—'त्वं वा अहमहं वै त्वम्' (ऐतरेयो०) 'कस्त्वमित्यहमिति होवाच त्वमेवेदं सर्वं
तस्मादहमिति सर्वाभिधानम् ।। (तापनीयोपनिषद) ।। 'तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयम् ।।—इत्यादि
वाक्यों द्वारा ब्रह्मस्वरूप की व्याख्या करके उसकी उपासना पूर्णांहंभावभावनारूप है—
“हंसः सोऽहं” है । 'अहं' क्या है?
'आदिमोऽकारः, अन्त्यो हकारः, तयोः समाहारः 'अहम्' ।
'स्वपरावभासनक्षमे आत्माविश्वस्य यः प्रकाशोऽसौ ।
अहमिति स एक उक्तोऽहंतास्थितिरीदृशी तस्य ।।'
'कामकला' अकार हकारस्वभावा है—"एवमकारहकारैक स्वरूपा कामकला"
मध्यबिन्दु काम है—"मध्यबिन्दुः कामाख्यः ।” 'अकार' = शिव । 'हकार' =
शक्ति ।। 'मन्मथकला' का स्वरूप निम्नानुसार है—'मुखं बिन्दुं कृत्वा
कुचयुगमधस्तस्य तदधो । हरार्धं ध्यायेद्यो हरमहिषि ते मन्मथकलाम् ।।' मुखबिन्दु ही
कामबिन्दु है ।
'कामकलाविलास' में 'कामकला' का स्वरूप इस प्रकार व्यक्त किया गया
है—सितशोणबिन्दुयुगलं विविक्तशिवशक्ति संकुचत्प्रसरम् । वागर्थसृष्टि हेतुः परस्परानु-
प्रविष्ट विस्पष्टम् । बिन्दुरहङ्कारात्मा रविरेतन्मिथुनसमरसाकारः । कामः कमनीयतया
कला च दहेनेन्दुविग्रहौ बिन्दू । इति कामकला विद्या देवी चक्रात्मिका सेयम् ।
विदिता येन स मुक्तो भवति महात्रिपुरसुन्दरीरूपा ।।' अमृतानन्दनाथ कहते हैं—
"बिन्दोः प्रस्पन्द संविदः बिन्दुरग्नीषोमात्मकः कामाख्यो रविः शिव
शक्तिसामरस्यवाच्यात्मा जातः ।।१ हकाररूपा शक्ति ही 'कला' है 'हकारोऽन्त्यः
कलारूपः ।।' (सङ्केतपद्धति) ।। 'सेयं कामकला भवति ।।" समष्टिरूपकामकला में
ईकार की शक्ति हैं । ईकार का नाम भी 'कामकला' है—'समष्टिरूप कामकलायामी-
कारस्य शक्तिः । ईकारस्य कामकलेत्यत एव नाम'
जिस बिन्दु से त्रिकोण उत्पन्न हुआ है वही 'कामकला' है—"यस्माद
बिन्दोस्त्रिकोणमुत्पन्नं स कामकला'२ 'अकार' सम्पूर्ण वाणियों का अग्रगामी एवं
प्रकाशात्मक 'परमशिव' है 'हकार' चरमवर्ण रूप विमर्श तत्त्व है । इन दोनों का
सामरस्य ही पराहन्ता है—
"अहमित्येकमद्वैतं यत्प्रकाशात्मविभ्रमः ।
अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः ।।
हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमर्शाख्यः प्रकीर्तितः ।
अनयोः सामरस्यं यत्पस्मिन्नहयि स्फुटम् ।।'३
१-२. योगिनीहृदयदीपिका—अमृतानन्दनाथ ३. वरिवस्यारहस्यम्—'प्रकाश'
२६४ वरिवस्यारहस्ये
'अहं' एक अद्वैत तत्त्व है और अ एवं ह का सामरस्य ही 'पराहन्ता' है ।
सर्वोच्च 'अहं' का यही स्वरूप है ।
'अक्षरार्थो हि भावार्थः केवलः परमेश्वरि ॥'१ पञ्चदशी के अवयवभूत मन्त्राक्षरों
का अर्थ ही भावार्थ है—
श्रीसौभाग्यविद्याऽवयवपञ्चदशाक्षराणामर्थो भावार्थः ॥२
भास्करराय इसकी व्याख्या करते हुए 'सेतुबंध' में कहते है—'यः
केवलस्तात्पर्यादिनाऽनवगतोऽक्षराणां वृत्यैव लभ्योऽक्षरार्थोऽक्षरस्वभावलभ्यत्वात् स
भावार्थः ॥'३
भास्करराय की दृष्टि में—१. भगवती एवं मन्त्र २. तथा भगवती एवं जगत्
में अभेद का प्रतिपादन ही 'भावार्थ' है ।
अथ संप्रदायार्थमाह—
व्योमादिजनकहकरसलाणैर्घटनेन पञ्चभूतमयी ।
पञ्चतुस्त्रिद्व्येकगशब्दादिगुणात्मपञ्चदशवर्णा ॥ ७४ ॥
(ह क र स ल—वर्ण तथा इनका पञ्चभूतों से सम्बंध एवं संप्रदायार्थ)
(यह विद्या) आकाशादिक पञ्चभूतों के स्रष्टा 'ह क र स ल' वर्णों से संसृष्ट
होने के कारण पञ्चभूतात्मिका है । इसके पंद्रह अक्षर पञ्चतत्त्वों के गुणों—शब्द,
स्पर्श, रूप, रस एवं गंध—के वाचक हैं जो कि (पञ्चतत्त्वों में क्रमशः) पाँच, चार,
तीन, दो एवं एक की संख्या में विद्यमान हैं ॥ ७४ ॥
- प्रकाश *
व्योमाकाशः । आदिना वाय्वग्निजलभूमिपरिग्रहः । एतत्पञ्चकस्य जनका ये
हकरसलार्णा हकारादिवर्णास्तैर्घटनेनेयं विद्या पञ्चभूतमयी पञ्चभूताभिन्ना । उक्तं च—
'हकाराद् व्योम संभूतं ककारात्तु प्रभञ्जनः ।
रेफादग्निः सकराच्च जलतत्त्वस्य संभवः ।
लकारात् पृथिवी जाता तस्माद्विश्वमयी च सा ॥'
इति । अत्र यद्यपि प्रकाशविमर्शसामरस्यात्मकवस्तुविशेषस्यैव शब्दार्थसृष्टि-
जनकत्वमविशिष्टं थापि प्रकाशांशस्यैवार्थसृष्टौ विमर्शांशस्यैव शब्दसृष्टौ जनकत्वम्,
तयोः परस्परसापेक्षत्वेनैव स्वस्वकार्यजनकत्वस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात्, एकस्य
स्वकार्यजनकत्वेऽपरस्य तत्कारणतावच्छेदकत्वमावश्यकम् । एवं च कारणतावच्छेद-
ककारणतयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण द्वयोरपि प्रातिस्विककारणत्व-
सिद्धिः तदभिपायेणैव हि तन्त्रेष्वन्यतरस्यैव कारणताबोधकानि वचनानीति ज्ञेयम् ।
भगवता व्यासेनापि 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति सूत्रे जगतः
१-२. योगिनीहृदयदीपिका—अमृतानन्दनाथ ३. सेतुबन्ध
: प-ञ्चा-दि-सं-ख्या-का-नां-मा-का-शा-दी-नां.
- Look at 'नां': yes, there is a dot on ना, then a मा! "पञ्चादिसंख्याकानांमाकाशादीनां"
- Wait, or is it "पञ्चादिसंख्याकानां आकाशादीनां"? No space, but there's a dot over ना and then मा! It's a double representation (anusvara + m), common in Indian prints:
पञ्चादिसंख्याकानांमाकाशादीनां. - Line 13:
तादृशसंख्याकाः । तेन व्योमादिषु पञ्चसु पञ्च शब्दाः, वाय्वादिषु चतुर्षु चत्वारः
- Line 14:
स्पर्शाः, अग्न्यादिषु त्रिषु त्रीणि रूपाणि, जलभूम्योर्द्वौ रसौ, पृथिव्यामेको गन्ध इत्येवं
- Line 15:
संहत्य पञ्चदश गुणा विद्यास्थैः पञ्चदशभिर्वर्णैरभिन्ना इति पञ्चदशानां वर्णानामुपपत्तिरिति
- Line 16:
- `भावः । अथ पञ्चदशभिर्गुणैः
२६६ वरिवस्यारहस्ये
'व्याप्ता पञ्चदशार्णैः सा विद्या भूतगुणात्मिका ।
पञ्चभिश्च तथा षड्भिश्चतुर्भिरपि चाक्षरैः ॥'
इति स्फुटतरवचनविरोधात् । तत्र हि सामान्येन पञ्चदशसंख्याकाक्षरवत्त्वमुपपाद्य
संभावितनानाशङ्कापरिहाराय विशिष्य विशिष्य कूटत्रयाक्षराणां गणनयाऽज्भिरेव
सव्यञ्जनैः संख्यापूर्तिरित्यस्य स्पष्टं निर्धारितत्वादिति । अत्र ब्रूमः—सायमज्भिरेव
पञ्चदशत्वम्; तथापि हकारादिव्यञ्जनानामेव गुणभेदः, तेषामेव तद्वाचकत्वात् ।
शक्ततावच्छेदकं तु पञ्चदशसंख्यासमवायित्वसमानाधिकरणहकारत्वादिकं न पुनः
शुद्धहकारत्वादिकम्, अन्यथा हकारेण व्योमवाचकेन प्रकृते शब्दलक्षणायां
युगपद्वृत्तिद्वयविरोधापत्तेः । शब्दैक्ये ऽपि शक्ततावच्छेदकरूपधर्मद्वयभेदेनार्थद्वय-
भानमुपपद्यते । कथमम्यथा लि
द्वितीयोंऽशः २६७
प्रकाश एवं प्रकाश से पृथिवी—इसी क्रम से पञ्चमहाभूतों की उत्पत्ति होने पर भी
हकारवत् विमर्श विशिष्ट प्रकाश का ही व्योम का कारण होने से कारणता
वच्छेदकत्व के हकार में सिद्ध होने के कारण उसकी कारणता को भी सिद्ध करता
है। यही कङ्कारादिक के विषय में भी समझना चाहिए ॥ "व्योमबीजैस्तुविद्या-
स्थलैर्लक्ष्येच्छब्दपञ्चकम् ॥" (यो० हृ०)१
आकाश पञ्चविध, वायु चतुर्विध, अग्निस्त्रिभाग, जल द्विभाग, पृथिवी एक
विध—यह बात पञ्चीकरण-विवरण आदि में सुस्पष्ट है । ५ विध व्योमो में ५ शब्द,
चतुर्विध वायु में ४ स्पर्श, त्रिविध अग्नि में रूपत्रय, द्विभाग जल में २ रस, एक
विध पृथ्वी में. एक गंध—गुण विद्यमान हैं ।२
१. आकाश ५ — ५ शब्द ┐ पञ्चदश गुणों का 'श्रीविद्या'
२. वायु ४ — ४ स्पर्श │ के १५ अक्षरों के साथ अपृथक्
३. अग्नि ३ — ३ रूप │ संबंध है "पञ्चदश गुणा विद्यास्थैः
४. जल २ — २ रस ┤ पञ्चदशभिर्वर्णैरभिन्ना इति पञ्चदशानां
५. पृथ्वी १ — १ गंध │ वर्णानाम् उपपत्तिः ।"३
──────── │ "पञ्चदशभिर्गुणैः पञ्चदशाना-
१५ १५ ┘ वर्णानामभेदः"४
हकारपञ्चक—व्योमपञ्चक 'हकार पञ्चकस्य व्योम पञ्चकजनकत्वेन तद्वाचकत्वमेव
चाभेदः ।' तद्गुणैः शब्दैरपि सहाभेदः सिद्धप्राय एव ।
गुणगुणिनोरभेदेन गुणस्य गुण्यभिन्नत्वस्य न्यायसिद्धत्वात् ॥ 'योगिनीहृदय'
में कहा भी गया है—'व्योम बीजैस्तु विद्यास्थलैर्लक्षयेच्छब्दपञ्चकम्'
ठीक भी कहा गया है—'गुणाः पञ्चदशाख्याता भूतानां तन्मयी शिवा—'
'व्याप्ता पञ्चदशार्णैः सा विद्याभूतगुणात्मिका । पञ्चभिश्च तथा षड्भिचतुर्भिर रपि
चाक्षरैः ॥' विद्या गुणवती एवं पञ्चभूतात्मिका है—'गुणाः पञ्चदशाख्याता भूतानां
तन्मयी शिवा ॥' 'तन्मयी' का क्या है? भूतमयी गुणमयी पञ्चदशसंख्याकावयववती
विद्या देवी व शिवा ॥
१. स्वरों के साथ पञ्चदशी के १५ वर्ण
२. हकारों के साथ व्यञ्जनों का अभेद एवं गुणों का अभेद ॥
१५ वर्ण = १५ गुण—दोनों 'सत्यमज्भिरेव पञ्चदशत्वम् । हकारादिव्यञ्जना
नामेव गुणाभेदः तेषामेव तद्वाचकत्वात् ।' में अभेद है—"पञ्चदशानां पञ्चदशगुणाभेद
कथनं तु ॥"
इदानीम् 'प्रधानं तेजसो रूपं तद्बीजेन हि जन्यते' इतिवचनस्वारस्यमनुसंदधानो
───────────────────
१-४. भास्करराय
२६८ वरिवस्यारहस्ये
गुणानां गुणिबोधकाक्षरबोध्यत्ववत् तज्जनकाक्षरजन्यत्वस्यापि सत्त्वादभेदः
संभवतीत्याह—
तत्तज्जनकैर्वर्णैस्तत्तत्संख्यैस्तु तद्गुणा जाताः ।
कामकलाभिश्चतसृभिरासीत् स्पर्शश्चतुर्विधो न तु कैः ॥ ७५ ॥
(वर्णों द्वारा गुणोत्पत्ति एवं कामकला द्वारा स्पर्शोत्पत्ति का प्रतिपादन)
उन-उन उत्पादक अक्षरों द्वारा तथा (तद्गत) उन-उन संख्याओं द्वारा (उनके)
वे गुण उत्पन्न हुए हैं । (अर्थात् इनकी संख्या इनके जनक वर्णों की संख्या
के समतुल्य है ।) स्पर्श चतुष्टय तीन कामकलाओं एवं तृतीय ईकार द्वारा उत्पन्न
हुए हैं ॥ ७५ ॥
- प्रकाश *
तत्तज्जनकैर्व्योमादिजनकैः । तत्तत्संख्यैः पञ्चादिसंख्याकैः । तद्गुणा
व्योमादिगुणाः । पञ्चादिसंख्याका इति शेषः । विद्यायां हि मायात्रये हकारत्रयम्,
मध्यमकूटे हकारौ द्वौ, एवं पञ्चभिर्हकारैः पञ्च शब्दा उत्पन्नाः । अत एव तेषामर्थाः
शब्दा एव, 'ये ये यद्यज्जनकास्तेषां तेषां त एवार्थाः' इति वक्ष्यमाणत्वात् । उक्तं च
'व्योमबीजैस्तु विद्यास्थैर्लक्ष्येच्छब्दपञ्चकम्' इति । ननु भावार्थप्रकरणे मध्यमहकारस्य
विद्यामूलबीजात्मककामकलार्थरूपत्वमुक्तमिति तस्य शक्तिवाचकत्वमेव युक्तं न पुनः
शब्दलक्षकत्वमिति चेत्; न ह्येकवाचकत्वमपरलक्षकत्वे तन्त्रम्, वृत्तिद्वयविरोधस्य
परिहृतत्वात् 'गङ्गायां घोषमत्स्यौ' इत्यादौ तस्येष्टत्वाच्च । वस्तुतस्तु, शिवशक्त्यात्मक-
मूलबीजात्मकावकारहकारौ तु सूक्ष्मतमादप्यत्यन्तसूक्ष्मरूपावित्युक्तम् । इह तु
वैखरीत्मकस्थूलरूपये रेवार्थान्तरपरत्वमुच्यते । अत एव मध्यप्राणोत्थनेन तादृशसूक्ष्म-
रूपतां द्योतयित्वा तस्य प्रथारूपो यः स्पन्दः स्थूलात्मिका सृष्टिस्तद्रूपे व्योम्नि हकारे
स्थितेत्युक्तं न पुनः स्थूलहकार एव शक्तिरिति । उक्तं च 'तेषां कारणरूपेण स्थितं
ध्वनिमयं परम्' इति । तेषां शब्दानाम् । शब्दसृष्टेः सर्वस्यापीत्यर्थः । कारणं शक्तिः,
तस्या रूपं सूक्ष्मतमादपि परम् । तादृशेन रूपेणोपलक्षितं सद् ध्वनिमयम् । ध्वन्यभिन्नं
सत् स्थितं परं परब्रह्मेत्यर्थः । सर्वेष्वपि वर्णेषु वर्णांशध्वन्यंशौ परस्परसंसृष्टौ वर्तेते
सुवर्णे परस्परसंसृष्टपार्थिवतैजसांशवत्, कत्वादिवर्णधर्माणां तारत्वमन्द्रत्वषड्जत्वादि-
ध्वनिधर्माणां च सर्ववर्णेष्वनुभूयमानत्वात् । अत एव शारीरकभाष्ये स्फोटनिरासाय
वर्णानामेव नित्यत्वमङ्गीकर्तुं तेषामेकैकव्यक्तिरूपत्वमुपपाद्य वैलक्षण्यप्रतीतिः सर्वापि
ध्वन्यालम्बनत्वेनोपपादिता देवताधिकरणे । तथा च मध्यमहकारे ध्वन्यंशः
परब्रह्मवाचकः, वर्णांशस्तु शब्दलक्षक इति विवेक इति भावः । ये तु हादिविद्या-
पक्षपातिनो योगिनीहृदयस्य सम्पूर्णतन्त्रस्यापि हादिविद्यायामेव तात्पर्यमिति मन्यमाना
इहान्यथा व्याचक्षते—'परं षष्ठं हाक्षरं तेषां पञ्चानामपि शब्दानां कारणभूतो यो
ध्वनिर्नार्दस्तन्मयं तद्वाचकम्' इति, तेषां तत्र ग्रन्थस्वारस्यभङ्गेन क्लृप्ततरं व्याख्यानमेव
शरणमिति तत्र तत्र स्पष्टीकरिष्यामः । ननु तथा सति वायुजनककाराणामेव
चतुर्विधस्पर्शजनकत्वस्यावश्यकत्वात् ककाराणां च चतुर्णामभावादनुपपन्नमिद-
मित्याह—कामकलाभिरिति । महामायायां त्रय ईकारा एकस्तृतीयाक्षररूपश्चेति
नाभ्यां द्वित्वमेव स्पष्टीकृतम् । ननु—व्योमबीजेन १व्योमगुणलक्षणा युक्ता,
शक्यसंबन्धात् । चन्द्रवाचकबीजस्य तु चन्द्रगतामृतलक्षकत्वमेव वाच्यं न पुनर्जलग्रत- -> wait, let me look at line 26: पुनर्जलग्रत- or पुनर्जलगत-?
In line 26: पुनर्जलगत-: पु, न, र्ज, ल, ग, त, -. Definitely पुनर्जलगत-.
रसलक्षकत्वम्, असंबद्धलक्षणायामतिप्रसङ्गात् । न च व्योमवाचकस्यापि वाय्वादिगत-
शब्दलक्षकत्ववदुपपत्तिः, तत्रापि नभोगुणस्य व्यापकत्वेन स्वशक्यसमवेतव्याप्यत्व-
रूपसंबन्धस्य सत्त्वात् । अत एव 'प्रधानं तेजसो रूपं तद्बीजेन हि जन्यते' इत्यनेन
वचनेन तेजोरूपस्य व्यापकत्वलक्षणं प्राधान्यं शक्यसंबन्धप्रदर्शनायैवोक्तम् । तन्न्यायस्य
हकारादावपि तुल्यत्वेनादोषात् । न च तथामृत
२७० वरिवस्यारहस्ये
हादिविद्यापक्षपातिनस्तु, 'चन्द्रबीजै:' इति बहुवचनस्य स्वानुगुणत्वं मत्वा तुष्यन्तस्त्रिभिः
सकारै रसा लक्ष्यन्त इति व्याख्याय, ननु रसस्य द्वैविध्यात् तृतीयसकारः किमर्थ
इत्याशङ्क्य, अमृतं गतो ऽप्येको रसो ऽस्तीति तल्लक्षकत्वेनोद्ग्रन्थमेव समावाय, नन्वेवं
सति तृतीयरसाधारत्वेन भूजलभेदात् षष्ठमहाभूतस्यापत्तिरित्याशङ्कायाम् 'संबन्धो
विदित:' इति ग्रन्थमवतार्य, जलामृतयोः संबन्धो हि लोकप्रसिद्धः, तस्य जलनिधावे-
वोत्पन्नत्वात्, अतो जल एवान्तर्भाव इत्याशयपरत्वेन व्याचक्षते । तेषां रसस्येति पदस्य
जलनिधौ लक्षणा, स्थूलसूक्ष्मपदाभ्यां प्रत्येकैकत्ववत्त्वेन लब्धद्वित्वविरोधश्च, जले
ऽन्तर्भवे सिद्धे पुनर्वैयर्थ्यतादवस्थ्यं च । प्रत्युत जलामृतयोरभेदात् प्रातिस्विकम-
मृतवाचकः सकारो नापेक्षित इत्येवार्थः संभवतीति । एवं लकारस्य गन्धबोधकत्वम्
'वसुंधरागतो' गन्धस्तल्लिपिर्गन्धवाचिका' इति वचनात् ॥ ७५ ॥
- सरोजिनी *
वर्णों से गुणों की उत्पत्ति होती है ।
वर्ण—गुण । गुणों की संख्या (इनके जनक) वर्णों की संख्या के तुल्य है ।
३ कामकला + तृतीय ईकार—चारों प्रकार के स्पर्श ॥
“तत्तज्जन्कैर्वर्णैः” = व्योमादि को जन्म देने वाले अक्षरों के द्वारा ॥
'तत्तत्संख्यैः' = पञ्चादिसंख्याकों द्वारा । 'तद्गुणा' = 'व्योमादिगुणाः ॥ व्योमादि के
१५ गुण । विद्या में स्थित मायात्रय में हकारत्रय स्थित हैं । 'मध्यकूट' में २ हकार
हैं । ५ हकारों से—५ शब्द ॥ कहा भी गया है—"व्योमबीजैस्तु विद्यास्थै-
र्लक्ष्येच्छब्दपञ्चकम् ॥"
नन्वेकेनैव लकारेणैकविधगन्धबोधोपपत्तेरितरद्वयवैयर्थ्यम्; अत आह—
भुवनत्रयसंबन्धादासीत् त्रेधा लकारोऽपि ।
ये ये यद्यज्जनकास्तेषां तेषां त एवार्थाः ॥ ७६ ॥
(वर्ण एवं उनके अर्थ में तादाम्यभाव)
लोकत्रय से संबंधित होने के कारण लकार भी (मन्त्र में) तीन बार आता है।
जो-जो वर्ण जिनके-जिनके स्रष्टा हैं वे ही उनके-उनके संसृष्ट अर्थ हैं ॥ ७६ ॥ - प्रकाश *
भुवनत्रयेण सह वाच्यवाचकभावसंबन्धाल्लकारस्य त्रैविध्यं जन्यजनकभाव-
संबन्धाद्वा, 'भुवनत्रयसंबन्धात् त्रिधात्वं तु महेश्वरि' इति वचनात् । स्पष्टमन्यत् ॥ ७६ ॥ - सरोजिनी *
'भुवनत्रय' = लोकत्रय ॥ 'एवार्थः' = ही अर्थ हैं । अर्थात् शब्द ही (अक्षर
ही) पदार्थ भी हैं । 'पदार्थ' वस्तु को (या 'अर्थ' को) कहते हैं । वस्तु (पदार्थ) हैं
१. सुंधरागुणो