सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 365, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 365

हकाराभ्यामुत्पन्ना 'कामकला' व्यक्ताव्यक्तविलक्षणा 'अहं' पद वाच्या । अकार हकारो-
भ्यात्मकत्वं शिव शक्तिद्वयरूपत्व चाहंपदस्य निष्कृष्टोऽर्थः । अतएव तज्जन्यानां
सूक्ष्मादिस्थूलान्तानामखिलसृष्टीनामहंपद वाच्यत्वम् ।। वेदों में कहा गया है—'ब्रह्म वा
इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवादहं ब्रह्मास्मीति' । 'बृहदारण्यकोपनिषद' में कहा गया
है—'त्वं वा अहमहं वै त्वम्' (ऐतरेयो०) 'कस्त्वमित्यहमिति होवाच त्वमेवेदं सर्वं
तस्मादहमिति सर्वाभिधानम् ।। (तापनीयोपनिषद) ।। 'तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयम् ।।—इत्यादि
वाक्यों द्वारा ब्रह्मस्वरूप की व्याख्या करके उसकी उपासना पूर्णांहंभावभावनारूप है—
“हंसः सोऽहं” है । 'अहं' क्या है?
'आदिमोऽकारः, अन्त्यो हकारः, तयोः समाहारः 'अहम्' ।
'स्वपरावभासनक्षमे आत्माविश्वस्य यः प्रकाशोऽसौ ।
अहमिति स एक उक्तोऽहंतास्थितिरीदृशी तस्य ।।'
'कामकला' अकार हकारस्वभावा है—"एवमकारहकारैक स्वरूपा कामकला"
मध्यबिन्दु काम है—"मध्यबिन्दुः कामाख्यः ।” 'अकार' = शिव । 'हकार' =
शक्ति ।। 'मन्मथकला' का स्वरूप निम्नानुसार है—'मुखं बिन्दुं कृत्वा
कुचयुगमधस्तस्य तदधो । हरार्धं ध्यायेद्यो हरमहिषि ते मन्मथकलाम् ।।' मुखबिन्दु ही
कामबिन्दु है ।
'कामकलाविलास' में 'कामकला' का स्वरूप इस प्रकार व्यक्त किया गया
है—सितशोणबिन्दुयुगलं विविक्तशिवशक्ति संकुचत्प्रसरम् । वागर्थसृष्टि हेतुः परस्परानु-
प्रविष्ट विस्पष्टम् । बिन्दुरहङ्कारात्मा रविरेतन्मिथुनसमरसाकारः । कामः कमनीयतया
कला च दहेनेन्दुविग्रहौ बिन्दू । इति कामकला विद्या देवी चक्रात्मिका सेयम् ।
विदिता येन स मुक्तो भवति महात्रिपुरसुन्दरीरूपा ।।' अमृतानन्दनाथ कहते हैं—
"बिन्दोः प्रस्पन्द संविदः बिन्दुरग्नीषोमात्मकः कामाख्यो रविः शिव
शक्तिसामरस्यवाच्यात्मा जातः ।।१ हकाररूपा शक्ति ही 'कला' है 'हकारोऽन्त्यः
कलारूपः ।।' (सङ्केतपद्धति) ।। 'सेयं कामकला भवति ।।" समष्टिरूपकामकला में
ईकार की शक्ति हैं । ईकार का नाम भी 'कामकला' है—'समष्टिरूप कामकलायामी-
कारस्य शक्तिः । ईकारस्य कामकलेत्यत एव नाम'
जिस बिन्दु से त्रिकोण उत्पन्न हुआ है वही 'कामकला' है—"यस्माद
बिन्दोस्त्रिकोणमुत्पन्नं स कामकला'२ 'अकार' सम्पूर्ण वाणियों का अग्रगामी एवं
प्रकाशात्मक 'परमशिव' है 'हकार' चरमवर्ण रूप विमर्श तत्त्व है । इन दोनों का
सामरस्य ही पराहन्ता है—
"अहमित्येकमद्वैतं यत्प्रकाशात्मविभ्रमः ।
अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः ।।
हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमर्शाख्यः प्रकीर्तितः ।
अनयोः सामरस्यं यत्पस्मिन्नहयि स्फुटम् ।।'३
१-२. योगिनीहृदयदीपिका—अमृतानन्दनाथ ३. वरिवस्यारहस्यम्—'प्रकाश'