सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 366, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 366

२६४ वरिवस्यारहस्ये
'अहं' एक अद्वैत तत्त्व है और अ एवं ह का सामरस्य ही 'पराहन्ता' है ।
सर्वोच्च 'अहं' का यही स्वरूप है ।
'अक्षरार्थो हि भावार्थः केवलः परमेश्वरि ॥'१ पञ्चदशी के अवयवभूत मन्त्राक्षरों
का अर्थ ही भावार्थ है—
श्रीसौभाग्यविद्याऽवयवपञ्चदशाक्षराणामर्थो भावार्थः ॥२
भास्करराय इसकी व्याख्या करते हुए 'सेतुबंध' में कहते है—'यः
केवलस्तात्पर्यादिनाऽनवगतोऽक्षराणां वृत्यैव लभ्योऽक्षरार्थोऽक्षरस्वभावलभ्यत्वात् स
भावार्थः ॥'३
भास्करराय की दृष्टि में—१. भगवती एवं मन्त्र २. तथा भगवती एवं जगत्
में अभेद का प्रतिपादन ही 'भावार्थ' है ।
अथ संप्रदायार्थमाह—
व्योमादिजनकहकरसलाणैर्घटनेन पञ्चभूतमयी ।
पञ्चतुस्त्रिद्व्येकगशब्दादिगुणात्मपञ्चदशवर्णा ॥ ७४ ॥
(ह क र स ल—वर्ण तथा इनका पञ्चभूतों से सम्बंध एवं संप्रदायार्थ)
(यह विद्या) आकाशादिक पञ्चभूतों के स्रष्टा 'ह क र स ल' वर्णों से संसृष्ट
होने के कारण पञ्चभूतात्मिका है । इसके पंद्रह अक्षर पञ्चतत्त्वों के गुणों—शब्द,
स्पर्श, रूप, रस एवं गंध—के वाचक हैं जो कि (पञ्चतत्त्वों में क्रमशः) पाँच, चार,
तीन, दो एवं एक की संख्या में विद्यमान हैं ॥ ७४ ॥

  • प्रकाश *
    व्योमाकाशः । आदिना वाय्वग्निजलभूमिपरिग्रहः । एतत्पञ्चकस्य जनका ये
    हकरसलार्णा हकारादिवर्णास्तैर्घटनेनेयं विद्या पञ्चभूतमयी पञ्चभूताभिन्ना । उक्तं च—
    'हकाराद् व्योम संभूतं ककारात्तु प्रभञ्जनः ।
    रेफादग्निः सकराच्च जलतत्त्वस्य संभवः ।
    लकारात् पृथिवी जाता तस्माद्विश्वमयी च सा ॥'
    इति । अत्र यद्यपि प्रकाशविमर्शसामरस्यात्मकवस्तुविशेषस्यैव शब्दार्थसृष्टि-
    जनकत्वमविशिष्टं थापि प्रकाशांशस्यैवार्थसृष्टौ विमर्शांशस्यैव शब्दसृष्टौ जनकत्वम्,
    तयोः परस्परसापेक्षत्वेनैव स्वस्वकार्यजनकत्वस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात्, एकस्य
    स्वकार्यजनकत्वेऽपरस्य तत्कारणतावच्छेदकत्वमावश्यकम् । एवं च कारणतावच्छेद-
    ककारणतयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहेण द्वयोरपि प्रातिस्विककारणत्व-
    सिद्धिः तदभिपायेणैव हि तन्त्रेष्वन्यतरस्यैव कारणताबोधकानि वचनानीति ज्ञेयम् ।
    भगवता व्यासेनापि 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति सूत्रे जगतः
    १-२. योगिनीहृदयदीपिका—अमृतानन्दनाथ ३. सेतुबन्ध