सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 369, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 369

द्वितीयोंऽशः २६७
प्रकाश एवं प्रकाश से पृथिवी—इसी क्रम से पञ्चमहाभूतों की उत्पत्ति होने पर भी
हकारवत् विमर्श विशिष्ट प्रकाश का ही व्योम का कारण होने से कारणता
वच्छेदकत्व के हकार में सिद्ध होने के कारण उसकी कारणता को भी सिद्ध करता
है। यही कङ्कारादिक के विषय में भी समझना चाहिए ॥ "व्योमबीजैस्तुविद्या-
स्थलैर्लक्ष्येच्छब्दपञ्चकम् ॥" (यो० हृ०)१
आकाश पञ्चविध, वायु चतुर्विध, अग्निस्त्रिभाग, जल द्विभाग, पृथिवी एक
विध—यह बात पञ्चीकरण-विवरण आदि में सुस्पष्ट है । ५ विध व्योमो में ५ शब्द,
चतुर्विध वायु में ४ स्पर्श, त्रिविध अग्नि में रूपत्रय, द्विभाग जल में २ रस, एक
विध पृथ्वी में. एक गंध—गुण विद्यमान हैं ।२
१. आकाश ५ — ५ शब्द ┐ पञ्चदश गुणों का 'श्रीविद्या'
२. वायु ४ — ४ स्पर्श │ के १५ अक्षरों के साथ अपृथक्
३. अग्नि ३ — ३ रूप │ संबंध है "पञ्चदश गुणा विद्यास्थैः
४. जल २ — २ रस ┤ पञ्चदशभिर्वर्णैरभिन्ना इति पञ्चदशानां
५. पृथ्वी १ — १ गंध │ वर्णानाम् उपपत्तिः ।"३
──────── │ "पञ्चदशभिर्गुणैः पञ्चदशाना-
१५ १५ ┘ वर्णानामभेदः"४
हकारपञ्चक—व्योमपञ्चक 'हकार पञ्चकस्य व्योम पञ्चकजनकत्वेन तद्वाचकत्वमेव
चाभेदः ।' तद्गुणैः शब्दैरपि सहाभेदः सिद्धप्राय एव ।
गुणगुणिनोरभेदेन गुणस्य गुण्यभिन्नत्वस्य न्यायसिद्धत्वात् ॥ 'योगिनीहृदय'
में कहा भी गया है—'व्योम बीजैस्तु विद्यास्थलैर्लक्षयेच्छब्दपञ्चकम्'
ठीक भी कहा गया है—'गुणाः पञ्चदशाख्याता भूतानां तन्मयी शिवा—'
'व्याप्ता पञ्चदशार्णैः सा विद्याभूतगुणात्मिका । पञ्चभिश्च तथा षड्भिचतुर्भिर रपि
चाक्षरैः ॥' विद्या गुणवती एवं पञ्चभूतात्मिका है—'गुणाः पञ्चदशाख्याता भूतानां
तन्मयी शिवा ॥' 'तन्मयी' का क्या है? भूतमयी गुणमयी पञ्चदशसंख्याकावयववती
विद्या देवी व शिवा ॥
१. स्वरों के साथ पञ्चदशी के १५ वर्ण
२. हकारों के साथ व्यञ्जनों का अभेद एवं गुणों का अभेद ॥
१५ वर्ण = १५ गुण—दोनों 'सत्यमज्भिरेव पञ्चदशत्वम् । हकारादिव्यञ्जना
नामेव गुणाभेदः तेषामेव तद्वाचकत्वात् ।' में अभेद है—"पञ्चदशानां पञ्चदशगुणाभेद
कथनं तु ॥"
इदानीम् 'प्रधानं तेजसो रूपं तद्बीजेन हि जन्यते' इतिवचनस्वारस्यमनुसंदधानो
───────────────────
१-४. भास्करराय