सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 355, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 355

द्वितीयोऽंशः २५३
रूपा सृष्टिरित्यर्थः । तद्रूपं व्योम हकार इत्यर्थो युक्तः, ‘हः शिवो गगनं प्राणः’ इति
मातृकाकोशात् । मध्यम इत्यस्य द्विरन्वयः । तत्रैकं पदं मन्त्रपिण्डेन सह सामानाधि-
करण्येनान्वेति, अपरं वैधिकरण्येन । मध्यमकूटस्य मध्यमव्यञ्जने । द्वितीयंहकार
इत्यर्थः, द्वितीयगेषु सप्तसु व्यञ्जनेषु तस्य चतुर्थत्वेन मध्यमत्वात् । तत्र स्थिता ।
स्त्रीलिङ्गाच्छक्तिर्विशेष्या । तृतीयकूटे तु सकारे ऽकारो मूलबीजीय इत्याह—
राहुकूटेति । लघुषोढान्यासान्तर्गतग्रहन्यासे राहोः शषसहाख्यवर्णचतुष्टयसहितस्य वक्त्रे
न्यासः, ‘वक्त्रे शादिचतुर्वर्णैः सहितं राहुमेव च’ इति वचनात् । तेन शादिचतुष्कं राहु-
कूटम् । तत्र द्वयादिद्भिन्नो ऽद्वयस्तृतीयः सकारः । तस्मिन् स्फूर्जच्छोभमानम् । नपुंसक-
लिङ्गबलाद् ब्रह्म विशेष्यम् । शिव इत्यर्थः । इत्यलमतिरहस्यार्थप्रकाशनेन ॥ ६७-६८ ॥

  • सरोजिनी *
    ‘सप्तभिरक्षरैः’—‘पञ्चदशाक्षरी विद्या’ जिसमें १५ वर्ण हैं वह अक्षर-पुनरावृत्ति
    से रहित गिनने पर मात्र ७ वर्णों से ही निर्मित हुए हैं—
    (क) पञ्चदशीविद्या के १५ अक्षर—
    ‘क ए ई ल ह्रीं, ह स क ह ल ह्रीं, स क ल ह्रीं’ = १५ वर्ण
    (५) (६) (४)
    (ख) पञ्चदशी विद्या में मात्र ७ अक्षर—
    क, ए, ई, ल, ह, स, ‘ह्रीं’ = ७ वर्ण
    (ग) सावृत्तिपूर्ण वर्ण—१३ वर्ण
    क ए ई ल ह्री, ह स क ह ल ह्रीं, स क ल ह्री । में ‘क’ = ३ बार
    आया । ‘ल’ = ३ बार आया । ‘ह’ = २ बार आया । ‘स’ = २ बार आया ।
    ‘ह्री’ = ३ बार आया ।
    सारांश—(क) ए, ई, = २ वर्णों की पुनरावृत्ति नहीं हुई ।
    (ख) १३ वर्णों की पुनरावृत्ति हुई ।
    (ग) वैसे तो ‘ह्री’ में ‘इ’ है अतः उसे भी मान लिया जाय तो ‘ई’ की
    पुनरावृत्ति = ४ बार हुई ।
    (घ) इस दृष्टि से ‘ए’ (वाग्भव बीज = सरस्वती बीज) ही ऐसा वर्ण है जो
    आवृत्ति से पूर्णतया मुक्त है ।
    ‘पञ्चदशी’ के इन अक्षरों में वामा, इच्छा आदि ६ शक्तियाँ एवं ईकार
    सम्मिलित हैं । अतः इन वर्णों में इन शक्तियों का निवास है अर्थात् वर्णाक्षरों के
    साथ शक्तियों की अभेदात्मकता है ।
    ‘तेन तन्मयी’—मन्त्रों में शक्तियाँ निवास करती हैं । पञ्चदशी मन्त्र के इन ७
    अक्षरों में ७ शक्तियाँ निवास करती हैं ।