ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये षष्ठः खण्डः । ४१३
“पवस्वेन्दो वृषासुत” इति तृचोऽनुरूपाख्यो द्वितीयो भवति । तदे-
तत् द्वितीयमहस्तदैन्द्रं इन्द्रदेवत्यं त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्छन्दस्कं वृषणवत् वृष-
शब्दयुक्तं च भवति । वृषवद्भूतृहवद्रयिमद्विश्वत्रवदुपस्थितामिति रूपस्य
द्वितीयेऽहनि परिगणितत्वात्तदेव वृषणवद्रूपम् । तत् पवस्वेन्दो वृषा
सुत इति मन्त्रवाक्यं अभिवदति अभिलक्ष्य ब्रवीति ॥ ३ ॥
अथाऽस्य तृचस्याऽनुरूप इति संज्ञां निर्वक्ति—
पूर्वमु चैव तद्रूपमपरेण रूपेणाऽनुवदति यत्पूर्वꣳ रूपम-
परेण रूपेणाऽनुवदति तदनुरूपस्याऽनुरूपत्वम् ॥ ४ ॥
“पवस्व वाचो अग्रिय” इति प्रथमतृचेन प्रतिपाद्यं यदर्थरूपं पूर्वमु
च पूर्वभावि, तदेव च रूपं अपरेण द्वितीयतृचप्रतिपाद्येन पश्चाद्भा

न्ते।" -> युज्यन्ते।
L27: "भवति । अस्मिन् द्वितीयेऽहनि होतुः पृष्ठस्तोत्रे यद्वृहत्साम क्रियते" -> exactly matches.
L28: "तस्यैव साम्नो रूपमाज्येषु भवति नाऽन्यस्येत्यर्थः ॥ १ ॥" -> exactly matches.
L31: "निराहोपस्थितान्याज्यानि भवन्ति ॥ २ ॥" -> exactly matches.

Everything looks completely accurate.४१४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तदेतत् प्रतिपत्सारूप्येण स्तौति—
येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति ॥ ९ ॥
येनैव प्राणेन प्रयन्ति प्रारभन्ते तमभिलक्ष्य उद्यन्ति समापयन्ति
प्रथमोत्तमयोस्तृचयोः पवमानसोमदेवताकत्वात्तृचात्मनैवाऽवस्थानाच्चो-
भयोः सारूप्यमित्यैक्यव्यपदेशः ॥ ९ ॥
अथाऽस्य स्तोत्रस्य स्तोमक्लृप्तिं विदधाति—
पञ्चदश एव स्तोमो भवति ॥ १० ॥
पञ्च तृचा अनुक्रान्तास्ते पञ्चदशस्तोत्रीयास्तृचा भवन्तीति पञ्च-
[

एकादशाध्याये ऽष्टमः खण्डः । ४१५
निराहो निराहावो निष्कृष्य सम्बोद्ध्याऽऽह्वानं तदुपस्थितं समीपे
स्थितं सार्थकम्, न तु शब्दतः, एतत् येषु तानि निराहोपस्थितानि तादृ-
शान्याज्यस्तोत्राणि भवन्ति । उपस्थितत्वलिङ्गञ्च बृहत एवाऽसाधारणं
रूपं न रथन्तरस्येति 'उपस्थितं द्वितीयस्याऽहो रूप'मित्यादिना प्र-
त्यपादि ॥ २ ॥
कानि पुनस्तथाविधान्याज्यानि ? तानि दर्शयति—
अग्निं दूतं वृणीमहे मित्रं वयꣳ हवामह इन्द्रमि-
द्गाथिनो बृहदिन्द्रो अग्ना नमो बृहदिति बार्हतमेव तद्रू-
पं निर्द्योतयति स्तोमः ॥ ३ ॥
एषु चतुर्ष्वपि उपस्थितात्मकं बार्हतं रूपं दृश्यते । इन्द्रमिद्गाथिनो
बृहत् 'इन्द्रो अग्ना नमो बृह'दिति बृहच्छब्दो दृश्यते । स च शब्दसामा-
न्यात् बृहत्सामाऽवगमयति । तत्तेन बार्हतमेव रूपं निर्द्योतयति प्रका-
शयति स्तोमश्चामीषामुक्तः पञ्चदश एव भवति । एवं प्रातःसवनि-
केषु पञ्चसु स्तोत्रेषु उक्तासु स्तोत्रीयासु प्राकृतमेव गायत्रं साम गातव्यम्
सामान्तरस्य विध्यभावात् ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
एकादशाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥
अथाऽष्टमः खण्डः ॥
अथ माध्यन्दिनपवमानस्य त्रयः स्तोत्रीयास्तृचा विधित्सिताः तत्र
प्रथमं विदधाति—
वृषा पवस्व धारयेति गायत्री भवत्यह्नो धृत्यै ॥ १ ॥
'वृषा पवस्व धारये'ति गायत्री गायत्रच्छन्दस्का प्रतिपद्भवति प्रथम-
स्तृचो भवतीत्यर्थः । धारयेति शब्देन धृञ् धारण इत्यस्य धातोः प्रत्य-
भिज्ञानात् एषा प्रतिपत् अस्य द्वितीयस्याऽह्नो धृत्यै धारणाय स्थैर्याय
भवति ॥ १ ॥
ननु गायत्रं वै प्रथममहस्त्रैष्टुभं द्वितीयं जागतं तृतीयमित्यादिना
द्वितीयस्याऽह्नस्त्रैष्टुभत्वं प्रतीयते । कुतस्तत्र गायत्र्यो विनियोज्यन्त इति,
तत्राऽऽह—
वृषण्वत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण त्रैष्टुभꣳ ह्येतदहः ॥ २ ॥

इमा विहिता गायत्र्यो वृषण्वत्यो वृषण्छब्दयुक्ता भवन्ति । वृष-
ण्वत्वञ्च त्रिष्टुभो रूपम् , तस्मात्त्रिष्टुभो रूपेण युक्तत्वात् द्वितीयेऽहनि
विनियोगार्हाः । एतदहश्च त्रैष्टुभं हि त्रिष्टुप्सम्बद्धम् । हिशब्दः प्रसि-
द्धौ। सा च पूर्वमेव दर्शिता ॥ २ ॥
अथाऽपरं स्तोत्रीयं तृचं विदधाति-
पुनानस्सोमधारयेति धृत्यै ॥ ३ ॥
पूर्ववद्योज्यम् ॥ ३ ॥
अथाऽन्यं स्तोत्रीयं तृचं विधत्ते--
वृषाशोणो अभिकनिक्रदद्गा इति ॥ ४ ॥
स्पष्टम् ॥ ४ ॥
अस्य त्रैष्टुभे द्वितीयेऽहनि सङ्गतिमाह--
वृषण्वत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण समृद्धा वृषण्वद्वा एतदैन्द्रं त्रै-
ष्टुभमहर्यत् द्वितीयं तदेव तदभिवदति ॥ ५ ॥
यत् वृषा शोण इत्याद्या वृषण्वत्यो वृषशब्दयुक्ताः अतस्त्रिष्टुभो रू-
पेण समृद्धाः सम्पूर्णाः एतदहश्चैन्द्रं इन्द्रदेवतयं त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्छन्द-
स्कं वृषण्वद्वै वृषच्छब्दयुक्तमेव वृषवद्वृत्रहवदित्यादिना वृषशब्दस्य
तद्रूपत्वेनोक्तत्वात् । दशरात्रस्य यत् द्वितीयमहः एतदिति सम्बन्धः
तद्वृषा शोण इत्यादिकं मन्त्रवाक्यं तदेव वृषण्वदेव द्वितीयमहरभिव-
दति अभिलक्ष्य ब्रवीति ॥ ५ ॥
अथ वृषा पवस्वेति प्रथमे तृचे गातव्यं साम विधाय पूर्वमाम्ना-
तं तद्ब्राह्मणञ्चातिदिशति।
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ६ ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे पुनरावृत्ते गातव्यं सामान्तरं दर्शयति--
यौक्ताश्वं भवति ॥ ७ ॥
युक्ताश्वेन दृष्टं साम यौक्ताश्वम् ॥ ७ ॥
अथाऽस्य कामप्राप्तिहेतुतां विवक्षुराख्यायिकामाह-
युक्ताश्वो वा आङ्गिरसः शिशू जातौ विपर्य्यहर-
त्perspectiveत्तस्मान्मन्त्रोऽपाक्रामत्स तपोऽतप्यत स एतद्यौक्ताश्व-
मपश्यत्तं मन्त्र उपावर्त्तत तद्भाव स तर्ह्यकामयत काम-
सनि साम यौक्ताश्वं काममेवैतेनाऽवरुन्धे ॥ ८ ॥

एकादशाध्याये ऽष्टमः खण्डः । ४१७
पुरा युक्ताश्वो नामाऽङ्गिरसोऽङ्गिरोगोत्रजात ऋषिः जातौ जातमात्रौ
शिशू बालौ स्तनन्धयौ विपर्य्यहरत् विपारिहृतवान् बाधितवान् । अका-
र्य्यस्य करणात् तस्माद्धेर्मन्त्रो वेदोऽपाक्रमदपागमत् । स मन्त्रराहित्ये-
न हीनः सन् पुनस्तत्प्राप्तये तपोऽतप्यत प्रायश्चित्तात्मकं तपस्तेपे । तेन
च तपसा विशुद्धः स ऋषिः एतद्यौक्ताश्वं सामाऽपश्यत् । यस्मात् ए-
तस्य साम्नो द्रष्टारं तमपक्रान्तो मन्त्रः पुनरुपावर्त्तत, तत् ततोऽनन्तरं
तर्हि तस्मिन् काले स खल्वकामयत । किमिति ? यदेतद्यौक्ताश्वं एत-
त्साम कामसनि कामप्रदम् । षणु दाने । ‘छन्दसि वनसनरक्षिमथा’मि-
तीन्प्रत्ययः । तस्मादनेन साम्ना यः स्तौति स कामं काम्यमानमभिलषि-

अथैनयोः स्तवनं वृष्टिहेतुरपीति दर्शयति—
एभ्यो वै लोकेभ्यो वृष्टिरपाक्रामत्तामयास्य आया-
स्याभ्यामच्यावयत् च्यावयति वृष्टिमायास्याभ्यां तुष्टु-
वानः ॥ ११ ॥
पुरा एभ्यः पृथिव्यादिभ्यस्त्रिभ्योऽपि लोकेभ्यो वृष्टिः अपाक्रामद्-
पागच्छत्, त्रिष्वपि लोकेष्वनावृष्टिर्जातेत्यर्थः । तामपक्रान्तां वृष्टिं अ-
यास्य ऋषिः आयास्याभ्यामेताभ्यां सामभ्यां साधनभूताभ्यामच्या-
वयदवर्षयत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ११ ॥
अथाऽन्नाद्यहेतुत्वेनैते स्तौति—
अन्नाद्यं वाव तदेभ्यो लोकेभ्योऽपाक्रामत्तदयास्य
आयास्याभ्यामच्यावयत् च्यावयत्यन्नाद्यमायास्याभ्यां
तुष्टुवानः ॥ १२ ॥
तत्तत्र वृष्ट्युपक्रमणसमयेऽन्नाद्यं वाव अदनीयमन्नमेवैभ्यो लोके-
भ्योऽपाक्रामत्, वृष्टिमन्तरेण तस्याऽनुत्पत्तेः । निगदसिद्धमन्यत् ॥ १२ ॥
अथ वृषाशोण इति तृतीये तृचे गातव्यं साम विदधाति—
वासिष्ठं भवति ॥ १३ ॥
वसिष्ठस्येदं वासिष्ठम् ॥ १३ ॥
इममेव सम्बन्धं प्रदर्शयन् इदं विशिष्टफलहेतुरित्याह—
वसिष्ठो वा एतेन वैडवः स्तुत्वाऽञ्जसा स्वर्गं लोक-
मपश्यत् स्वर्गस्य लोकस्याऽनुख्यात्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्य-
वते तुष्टुवानः स्तोमः ॥ १४ ॥
वैडवो वीडुपुत्रो वसिष्ठः खलु पुरा एतेन साम्ना स्तुत्वा अञ्जसा
आर्जवेन ऋजुगामिनैव मार्गेण स्वर्गं लोकमपश्यत् सम्यगद्राक्षीत् ।
अत एतत्सामेदानीं प्रयुज्यमानं स्वर्गस्य लोकस्याऽनुख्यात्या अनुख्या-
नार्थं सम्यग्दर्शनाय भवति । अपि च तुष्टुवानः स्तुतवान् । स्वर्गाल्लोकात्
सम्यक् दृष्टान्न च्यवते न प्रच्युतो भवति, सर्वदा तत्रैवावतिष्ठत
इत्यर्थः । एवं त्रयस्तृचा आवृत्त्या सह पञ्चदश स्तोत्रीयास्तृचाः स-
म्पन्नाः । अतः पञ्चदशस्तोमो निष्पन्न इत्यर्थः ॥ १४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाश
एकादशाध्यायस्याष्टमः खण्डः ॥

अथ नवमः खण्डः ॥
अथ होतुः पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं प्रदर्श्य तस्मिन्नहनि तदानुगुण्यं
दर्शयति--
'त्वामिद्धि हवामह' इति त्वमिति बृहतो रूपं
बार्हतँ ह्येतदहः ॥ १ ॥
त्वामिद्धीत्ययं प्रगाथस्तोत्रीयो भवति । प्रथमस्य पृष्ठस्तोत्रस्य त्वा-
मिति युष्मच्छब्दरूपस्योपलक्षणं त्वामिद्धीति बृहतो योन्यां त्वामिति
युष्मच्छब्दः श्रूयते । अतस्तद्बृहतो बृहत्साम्नो रूपं उत्पत्तिशिष्टत्वात् ।
एतत् द्वितीयमहश्च बार्हतं बृहत्पृष्ठत्वात् । अतोऽस्मिन्नहनि त्वामिद्धीति
प्रगाथस्य करणं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥
अथ ब्रह्मणः पृष्ठस्तोत्रस्याऽधारभूतं तृचं विधाय स्तौति—
अभिप्रवः सुराधसमिति युञ्जते वै पूर्वेणाऽह्ना ह्येतेन
प्रयन्ति ॥ २ ॥
पूर्वेण प्रथमेनाऽह्ना यज्ञं युञ्जते प्रारभन्ते । यथा देशान्तरं गच्छन् रथे
अश्वान् युङ्क्ते, एवं यज्ञसमाप्तिं गन्तुं तस्योपक्रम एव क्रियते । तेनाऽह्ना
युक्तं यज्ञं एतेन द्वितीयेनाऽह्ना अभिप्रयन्ति उद्दिश्य प्रकर्षेण गच्छ-
न्ति । अतोऽस्याह्नः अभिप्रायणसाधनत्वादभिशब्दयुक्तोऽयं तृचः
सङ्गत इत्यर्थः ॥ २ ॥
अथाऽच्छावाकपृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं विधाय तस्य पूर्वोत्तरयोरह्नोः
सन्धानहेतुतामाह—
त्वामिदाह्यो नर इत्यद्य चैव ह्यश्व समारभते
द्विरात्रस्याऽविस्रँसाय ॥ ३ ॥
त्वामिदाह्य इत्यस्मिन् तृचे इदाह्यश्चेति शब्दद्वयं श्रूयते । तयोरय-
मर्थः-इदानीं ह्यः पूर्वेद्युरिति एवं कालद्वयवाचिना तेन अद्य च अद्यत-
नञ्चैव द्वितीयमहः ह्यः पूर्वमहश्च समारभते । समित्येकीभावे एकीकृ-
त्योभयं गृह्णातीति । किमर्थम् ? द्विरात्रस्याऽहर्द्वयस्य अविस्रंसनाय
विस्रंसनाभावार्थं सन्धानार्थमित्यर्थः ॥ ३ ॥
अथाऽद्ये तृचे साम विधाय तस्य द्वितीयेनाऽह्ना सङ्गतिमाह—
बृहद्भवति वर्ष्म वै बृहद्वर्ष्म द्वितीयमहर्वर्ष्मण-
एव तद्वर्ष्मोऽऽक्रमन्ते ॥ ४ ॥

४२० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तदेतद् बृहत्साम तद्वर्ष्म वै ब्रह्मणः शरीरभूतं द्वितीयमहश्च यज्ञ-
स्य वर्ष्म शरीरं तत्तथा सति बृहतो द्वितीये ऽहनि सम्बन्धात्
वर्ष्मण एव सकाशात् वर्ष्माऽऽक्रमन्ते ॥ ४ ॥
अथ द्वितीयेऽस्मिंस्तृचे साम विधाय तस्य सन्तानहेतुतामाह —
श्यैतं भवति साम्नोर्विवाहो यज्ञस्य सन्तत्यै ॥ ५ ॥
अभिप्रवः सुराधसमित्यस्मिन् तृचे श्यैतं ब्रह्मसाम भवति । श्यैतं
हि रथन्तरप्रभवं नौधसं बृहतप्रभवम्, अतो राथन्तरेऽहनि श्यैतस्य बा-
र्हतेऽहनि नौधसस्य प्रयोगे प्राप्ते इमौ वै लोकौ सहास्तामित्यादिनाऽ-
नयोः साम्नोर्विवाहो विविधं प्रायणं विपर्यस्य प्रयोग उक्तः । स च यज्ञ-
स्य पूर्वोत्तरयोरह्वोर्व्यासज्य वर्त्तमानस्य सन्तत्यै सन्तानाय भवति ।
राथन्तरं हि पूर्ब्बमहः बार्हतमुत्तरं रथन्तरपक्षियस्य श्यैतस्याऽत्र
प्रयोगात् सन्ततिरिति द्रष्टव्यम् ॥ ५ ॥
अथ तृतीये प्रगाथे साम विधाय ऋषिसम्बन्धप्रतीतेस्तत्साम
चिरकालं स्वर्गावस्थितिहेतुरिति स्तौति ।
माथुच्छन्दसं भवति सामार्षेयवत्स्वर्गाय युज्यते
स्वर्गल्लोकान्न च्यवते तुष्टुवानः ॥ ६ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ६ ॥
अस्मिन् साम्नि विद्यमानां ऊर्ध्वस्वरविशिष्टामिडामनूद्याऽस्मिन्न-
हनि तत्सङ्गतिमाह —
ऊर्ध्वेडं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपᳪस्तोमः ॥ ७ ॥
औ२३४५इडा । इत्येवं रूपा इडा यस्य तदूर्ध्वेडं साम। तथा हि तथैव
खल्वेतस्य द्वितीयस्याह्नो रूपमुपन्यस्तं द्रवदिडं प्रथमस्याह्नो रूपमित्या-
दिना अत्र त्रीणि पृष्ठस्तोत्राण्यनुक्रान्तानि । मैत्रावरुणपृष्ठस्तोत्रं तु चो-
दकत एव प्राप्तम् । तेनैतेषु चतुर्षु स्तोत्रेषु पञ्चदश एव स्तोमो
भवति ॥ ८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाश
एकादशाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥

अथ दशमः खण्डः ॥
अथाऽऽर्भवेपवमानस्यैकं स्तोत्रीयं तृचं विदधाति--
यस्ते मदो वरेण्य इति गायत्री भवति ॥ १ ॥
गायत्रस्तृचो भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्य तृचस्य मदशब्दयुक्तत्वेन तृतीयसवनस्याऽऽनुरूप्यं दर्शयति--
मदवद्वै रसवत्तृतीयसवनं मदमेव तद्रसं दधाति ॥ २ ॥
*प्रसोमासो मदच्युत इति गायत्री भवतीत्यस्य वाक्यशेषवत् एत-
दपि व्याख्येयम् ॥ २ ॥
अन्यां स्तोत्रीयां विधायाऽस्मिन्नहनि तस्याः सङ्गति मन्नाद्यहेतुताञ्चाह-
पवस्व मधुमत्तम इति पवन्त इव ह्येतेनाऽह्ना मधुमत्तम
इत्यन्नं वै मध्वन्नाद्यमेव तद्यजमाने दधाति ॥ ३ ॥
पवस्व मधुमत्तम इत्यस्मिन् पूञ् पवन इत्यस्माद्धातोर्निष्पन्नः
पवस्वेति शब्दः श्रूयते। एतेन द्वितीयेनाऽह्ना पवन्त इव हि। इवेत्यव-
धारणे। पवन्ते शोधयन्त्येव खल्वनुष्ठातारः। अतोऽस्मिन्नहनि तत् पव-
नप्रतिपादकं मन्त्रवाक्यं सङ्गतम्। तथा मधुमत्तम इति च पदं तत्र
श्रूयते। लोके च अन्नं वै अन्नमेव मधु मधुरमिति प्रसिद्धम्। अतोऽन्न-
वाचिमधुशब्दयुक्तेन तत्त्वेन मन्त्रवाक्येन यजमाने अन्नाद्यं अदनीय-
मन्नमेव दधाति ॥ ३ ॥
अथाऽपरां स्तोत्रीयां विधाय तया वीर्यप्राप्तिमाह-
इन्द्रमच्छ सुता इम इतीन्द्रियस्य वीर्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥४॥
अस्यामृचीन्द्रशब्दः श्रूयते। तेन च इन्द्रसम्बन्धि वीर्यं प्रत्यभिज्ञायते
अतः फलस्य इन्द्रियस्य इन्द्रेण सृष्टस्य तद्वतस्य वा वीर्यस्याऽपत्यका-
रणस्य रेतोरूपस्याऽवरुद्ध्यै अवरोधनाय प्राप्तये एषा भवति ॥ ४ ॥
अथाऽपरं स्तोत्रीयं तृचं विदधाति-
अयं पूषा रयिर्भग इति ॥ ५ ॥
अस्य तृचस्याऽनुष्टुप्त्वात् त्रैष्टुभेऽहन्यसङ्गतिमाशङ्क्य त्रैष्टुभेन
रूपेण योगात्सङ्गतिमाह-
अनुष्टुभः सत्यास्त्रैष्टुभो रूपेण त्रैष्टुभंह्येतदहः ॥६॥
अनुष्टुभः सत्यः अनुष्टुप्छन्दस्का भवन्त्योऽप्येतास्त्रैष्टुभो रूपेण
३६ ता० ब्रा०

४२२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

रयिशब्दादिना युक्ताः। रयिशब्दयोगश्च त्रिष्टुभो रूपमिति वृषवद्वृत्रह-
वदित्यादिना प्रागुक्तम्। अतोऽस्मिन् त्रैष्टुभेऽहनि सङ्गता इत्यर्थः॥६॥
अथाऽन्यं जागतं तृचं विधाय तस्याऽपि त्रैष्टुभरूपयोगात् त्रैष्टुभेऽ-
हनि सङ्गतिरित्याह—
वृषामतीनां पवते विचक्षण इति जगत्यः सत्यस्त्रिष्टुभो
रूपेण त्रैष्टुभꣳह्येतदहः ॥ ७ ॥
अत्र वृषशब्दस्त्रिष्टुभो रूपम्। अन्यत् पूर्ववद्योज्यम् ॥ ७ ॥
अथ प्रथमे तृचे एकं साम विधाय प्राकृतिकं तद्ब्राह्मणञ्चाऽति-
दिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
व्याख्यातमेतत् ॥ ८ ॥
अथ पुनरावृत्ते तस्मिन्नेव तृचे सामान्तरं विदधाति—
हाविष्मतं भवति ॥ ९ ॥
हविष्मता ऋषिणा दृष्टं साम हाविष्मतम् ॥ ९ ॥
इममेव सम्बन्धं दर्शयन् समृद्धिहेतुरेतत्साम इत्याह—
हविष्माꣳश्च वै हविष्कृच्चाऽङ्गिरसावास्तां द्वितीयेऽहनि
हविष्मानराध्नोन्नवमेऽहनि हविष्कृत् ॥ १० ॥
पुरा खलु हविष्मांश्च हविष्कृच्चेति द्वौ आङ्गिरसौ अङ्गिरोगोत्रावृषी
आस्तामभवताम्। तयोर्मध्ये हविष्मान् द्वादशाहमनुतिष्ठन् द्वितीयेऽहनि
अनेन साम्ना स्तुत्वा अराध्नोत् समृद्धोऽभवत्। हविष्कृच्च नवमेऽहनि
आत्मना दृष्टेन हाविष्कृतेन साम्ना अराधनोदित्येतत् प्रासङ्गिकम् ॥१०॥
अथैतत्प्रकारान्तरेण स्तौति—
अयंꣳ हविष्मानित्येव जातमहर्जातंꣳ सोमं प्राह
देवेभ्यः साम्नैवास्मा आशिषमाशास्ते साम हि स-
त्याशीः ॥ ११ ॥
अस्य साम्नोऽवसाने हविष्मतेति पदं श्रूयते। तद्विशिष्टं जातमू-
त्पन्नमेतदहः। अयं यजमानो हविष्मान् हविषा युक्त एवेति जातमुत्पन्नं
अभिषवादिभिः संस्कृतं सोमं देवेभ्यो हविर्भागं प्राह प्रब्रूते। अपि चाऽ-
स्मै यजमानायाऽनेनैव साम्नाऽऽशिषम्, अप्राप्तस्य फलस्य प्राप्तिराशीः,
तामाशास्ते स्तोतेति शेषः। साम हि साम खलु सत्याशीः सत्या अवित-

था आशीः फलप्राप्तिर्यस्मिन् तत्तथोक्तं ऋग्यजुःसाम्नां मध्ये सामैव अ-
वितथफलहेतुः । अतो हेतोः साम्नेवाऽऽशिषमाशास्त इति ॥ ११ ॥
अथ पवस्व मधुमत्तम इत्यस्यामृचि गातव्यं साम विधाय शब्द-
सामान्येन तस्य धृतिहेतुतामाह—
शङ्कु भवत्यह्नो धृत्यै यद्वा अधृतꣳ शङ्कुना
तद्दाधार ॥ १२ ॥
शङ्कु शङ्कुसंज्ञं साम पवस्व मधुमत्तम इत्यस्यां गातव्यं भवति । त-
च्चाऽस्याऽह्नो धृत्यै धारणाय स्थैर्याय भवति । यत् खलु लोके अधृतं
अधारितं चञ्चलं भवति तच्छङ्कुना दार्ढ्याय निखातव्येन कीलकेन दा-
धार धारयति लौकिकः पुरुषः, तद्वदिदमपि साम शङ्कुशब्दवाच्यत्वाद्-
धृतिहेतुरित्यर्थः ॥ १२ ॥
अथाऽस्य साम्नो ब्रह्मवादिभिः कृतं संज्ञान्तरमनुवदन् तस्य निर्वच-
नञ्च प्रदर्शयन् पृथिव्यादिलोकप्राप्तिहेतुरेतत्सामेति दर्शयति—
तदु सीदन्तीयमित्याहुरेतेन वै प्रजापतिरूर्ध्व इमान्
लोकानसीद्यदसीदत्तत्सीदन्तीयस्य सीदन्तीयत्वमूर्ध्व
इमान् लोकान् सीदति सीदन्तीयेन तुष्टुवानः ॥ १३ ॥
तदु शङ्कुसाम सीदन्तीयशब्दवाच्यम्, एतदपि तस्य नामेति ब्रह्मवा-
दिन आहुः । तस्यैतन्निर्वचनं एतेन खलु साम्ना साधनेन प्रजापति
र्विधाता ऊर्ध्व उत्थितः सन् इमान् लोकान् दृश्यमानान् लोकानसीदत्
अगच्छत् व्याप्नोत्, यद्यस्मात्कारणादनेन साम्नाऽऽसीदत् तत्तस्मादस्य
सीदन्तीयस्य सीदन्तीयशब्दवाच्यस्य साम्नः सीदन्तीयत्वं सीदन्त्य-
नेनेति व्युत्पत्त्या सीदन्तीयमिति नाम सम्पन्नम् । यश्च इदानीमपि सीद-
न्तीयेनाऽनेन तुष्टुवानः स्तुतवान् भवति सोऽप्यूर्ध्वमुत्थितः सन् इमान्
लोकान् सीदति व्याप्नोति ॥ १३ ॥
इन्द्रमच्छेत्यस्यां गातव्यं साम विदधाति—
सुज्ञानं भवति ॥ १४ ॥
सुज्ञानाख्यं साम कर्त्तव्यम् ॥ १४ ॥
राथन्तरबार्हतयोरेतयोरह्नोः सन्तानाय उभाभ्यां रूपाभ्यां भाव्य-
मित्यभिप्रायेणाऽऽह—
स्वर्वद्धै राथन्तरꣳरूपꣳ स्वर्णिधनं बार्हतम् ॥ १५ ॥
अस्मिन् सुज्ञाने सुवार्विद ए ३ उपा २३४५ इति समाप्तौ दृश्यते । स्व-

र्वत् स्वश्शब्दयुक्तं हि राथन्तरं रूपम् । 'ईशानमस्य जगतः स्वर्हशमि'ति
तद्योन्यां दृष्टत्वात् स्वर्णिधनं स्वरिति सुज्ञानस्य निधनम् । असौ लोको
बृहदि'ति श्रुतेः बार्हतं बृहत्सम्बन्धिरूपम् । अतो रूपद्वययुक्तमेतत्साम द्वि-
रात्रस्य सन्तत्यै भवतीत्यभिप्रायः । नन्वस्मिन् ऊपा इति निधनं दृश्यते
न स्वरिति, कथं स्वर्णिधनत्वम् ? नैष दोषः; यतः सूत्रकारेण ऊपा-
स्थानेष्वन्यानि निधनानीति प्रकृत्य स्वःकाशिते दैवोदाससुज्ञानयो-
श्चेत्यूपास्थाने स्वरिति निधनस्य विहितत्वात् ॥ १५ ॥
एतदेवाऽभिप्रेत्याह—
स्वर्णिधनं भवति तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपम् ॥ १६ ॥
एतत्सुज्ञानं स्वरिति बहिर्णिधनयुक्तं भवति । तथा खल्वेतस्य द्विती-
यस्याऽह्नो रूपं पूर्वमुक्तं पदनिधनं प्रथमस्याह्नो रूपम्, बहिर्णिधनं द्विती-
यस्येति ॥ १६ ॥
अथ शङ्कुसुज्ञाने संयुज्य प्लवात्मना रूपयन् अञ्जसा स्वर्गप्राप्ति-
साधने इत्याह—
प्लवौ वा एतावु पोहन्ते स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥ १७ ॥
ये शङ्कुसुज्ञाने सामनी विहिते एतौ प्लवापेक्षया पुंलिङ्गता । एते प्रयु-
ञ्जाना उद्गातारः प्लवौ दुस्तरस्य यज्ञात्मकसमुद्रस्य पारप्राप्त्यर्थं प्लवरू-
पावेवोपोहन्ते प्रेरयन्ति । किमर्थम् ? स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै यजमा-
नस्य प्राप्त्यर्थम् ॥ १७ ॥
अयं पूषेत्यस्य तृचस्याऽऽच्छायाम्ऋचि गातव्यं विधाय पूर्वमाम्नातं
तद्ब्राह्मणञ्चाऽतिशति—
गौरीवितं भवति यदेव गौरीवितस्य ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥
गौरीवितिर्वा एतच्छाक्त्यो ब्रह्मणोऽतिरिक्त मपश्यदित्यादिकं गौरी-
वितस्य प्रागाम्नातं ब्राह्मणं यत् तदेवास्वाऽपि ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे सामान्तरं विदधाति—
क्रौञ्चं भवति ॥ १९ ॥
स्पष्टम् ॥ १९ ॥
तदेतत् स्तौति—
वाग्वै क्रौञ्चं वाग्द्वादशा हो वाच्येव तद्वाचा
स्तुवते यज्ञस्य प्रभूत्यै ॥ २० ॥

एकादशाध्याये दशमः खण्डः । ४२५
वागात्मकं खलु क्रौञ्चं साम। द्वादशाहश्च वाग्रूपः (१) 'तस्मादेकहायना
मनुष्या वाचं वदन्ती'ति वाग्वदनसाधनत्वात् संवत्सरस्य तावद्भागा-
त्मताऽवगम्यते, (२) 'संवत्सरप्रतिमा वै द्वादशरात्रयः' इति श्रुतेः द्वादशा-
हस्य संवत्सरप्रतिरूपत्वात् वागात्मकत्वं द्रष्टव्यम्। तत्तथा सति उभयो-
र्वाग्रूपत्वात् वाच्येव वाक् संस्तुत एव द्वादशाहे वाचा वाग्रूपेण क्रौञ्चेन
स्तुवत उद्गातारः। किमर्थम्? यज्ञस्य प्रवृत्तस्य द्वादशाहात्मकस्य प्रभूत्यै
प्रभूत्यर्थं(३)माधिक्यार्थे स्वत एव वाग्रूपे यज्ञे पुनर्वाचा स्तुवतः प्रभूतिः२०
अथ वृषामतीनां पवत इत्यन्त्ये तृचे गेयं साम विधत्ते—
यामं भवति ॥ २१ ॥
प्रो अयासीदित्यस्यामुत्पन्नं साम यामम्। तदस्मिस्तृचे ऊहेन
कार्यम् ॥ २१ ॥
इदं स्वर्गस्य लोकस्याऽऽधिपत्यहेतुरित्यभिप्रेत्याह—
एतेन वै यमोऽनपजय्यममुष्य लोकस्याऽऽधिपत्यमा-
श्नुताऽनपजय्यममुष्य लोकस्याऽऽधिपत्यम-
श्नुते यामेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
एतेन खलु साम्ना साधनेन पुरा यमो वैवस्वत अनपजय्यं केना-
प्यपजेतुमशक्यं अबाध्यममुष्य स्वर्गलोकस्याऽऽधिपत्यमाधिपतित्वं आ-
श्नुत प्राप्नोत्। अत इदानीन्तनोऽपि यामेन तुष्टुवानः स्तुतवान् अन-
पजय्यममुष्य लोकस्याऽऽधिपत्यमश्नुते प्राप्नोति ॥ २२ ॥
तथेदं साम स्वर्गलोकावगतिहेतुः तत्र चिरकालावस्थितिहेतु-
श्चेत्याह—
एतेन वै यमी यमं॒ स्वर्गं लोकमगमयत् स्वर्ग-
स्य लोकस्याऽनुख्यात्यै स्वर्गात् लोकान्न
च्यवते तुष्टुवानः स्तोमः ॥ २३ ॥
एतेन खलु साम्ना पुरा यमी यमस्य पत्नी यमं स्वर्गं लोकमगम-
यत्। अत इदं साम स्वर्गस्य लोकस्याऽनुख्यात्यै अनुख्यानाय सन्दर्श-
नाय भवति। अपि च एतेन तुष्टुवानः तस्मात् स्वर्गलोकान्न च्यवते।
उक्तप्रकारेण स्तोत्रीयाणां परिगणने सति पञ्चदशाख्यस्तोमो नि-
ष्पद्यते ॥ २३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे एकादशाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥
१. तै. सं. २. तै. सं. ३. आधिपत्यार्थमिति. क. ख. पु.

अथैकादशः खण्डः ।
अथाऽस्याऽह्न उक्थसंस्थत्वादितः परं त्रीण्युक्थस्तोत्राणि कर्त्तव्या-
नि । तत्र मैत्रावरुणोक्थस्य स्तोत्रीयं तृचं विदधाति—
एह्यूषु ब्रवाणि त इत्येहिवत्यो भवन्ति तृतीय-
स्याऽह्न उपह्ववाय सन्तत्यै ॥ १ ॥
एह्यूष्वित्याद्यास्तिस्र एहिवत्य एहीत्यनेन शब्देन युक्ताः प्रथम-
स्योक्थस्य स्तोत्रीया भवन्ति । ताश्च एहीत्यागमनप्रतिपादनात् तृती-
यस्याऽऽगामिनोऽह्नः उपह्ववाय उपह्वानाय भवन्ति । उपह्ववः किमर्थ इति
तत्राह—सन्तत्या इति । उभयोर्द्वितीयतृतीययोरह्नोः सन्तानार्थं भवति ॥ १ ॥
सा कस्मात्कारणादित्यत आह—
अपच्छिदिव वा एतद्यज्ञकाण्डं यदुक्थानि
यदेति सलोमत्वाय ॥ २ ॥
उक्थान्युकथस्तोत्राणीति यत् एतद्यज्ञकाण्डं यज्ञभागः अपच्छिदिव
वै अपच्छिन्नमेव खलु, यज्ञायज्ञीयेनैव प्रकृतस्याऽह्नः परिसमाप्तत्वात् उत्त-
रस्य चाऽनारब्धत्वात् । अतोऽस्य सन्तानार्थं एह्यूषु ब्रवाणि त इत्यादी-
न्युक्थानि उक्थस्तोत्राणि एति प्राप्नोति करोतीति यत् सलोमत्वाय
सारूप्याय अपच्छेदाभावेनैकरूप्याय भवति । अथ वा एति आएति आ-
भिमुख्यवाची उपसर्गोऽस्मिंस्तृचे दृश्यते । ईदृश आकार इति यत् वि-
च्छिन्नयोः परस्पराभिमुख्यप्रतिपादनात् सलोमत्वाय सारूप्यायैव त-
द्भवति ॥ २ ॥
अथ द्वितीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयं तृचं विदधाति—
एवाह्यसि वीरयुरिति समानं वदन्तीदमित्थ-
मसदिति ॥ ३ ॥
एवाह्यसि इति तृचः स्तोत्रीयः कार्यः । तास्तिस्र ऋचः समानं स-
दृशमेवाऽर्थं वदन्ति प्रतिपादयन्ति, इदमहरित्थमनेन प्रकारेणाऽसत् अभू-
दिति । तत्र हि एवशब्दपर्यायः एवंशब्दो बहुकृत्वोऽभ्यस्यते तदभिप्रा-
येणेदमित्थमसदिति समानं वदन्तीति व्यपदेशः ॥ ३ ॥
अथ तृतीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयं तृचं विदधाति—
इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्नित्यवर्द्धन्त ह्येतार्हिँ यज-
मानमेवैतया वर्द्धयन्ति ॥ ४ ॥

एकादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४२७
इन्द्रं विश्वा इति तृचः तृतीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयः । तत्र च अवी-
वृधन्नवर्द्धयन् इति वृधिधातोर्भूतकालसम्बन्धिता दृश्यते । एतर्हि एत-
स्मिन् काले तृतीयस्योक्थस्य समये जेतव्यानसुराञ्जित्वा देवाः पुरा
अवद्धन्त समृद्धा अभूवन् । हि यस्मादेवं तस्माद्भूतकालसम्बन्धिवृ-
धिधातुयुक्तस्तृचः सङ्गत इत्यर्थः । हि अपि चैतया वृधिधातुयुक्तया
ऋचा यजमानमेव वर्द्धयन्ति ॥ ४ ॥
अथ प्रथमे मैत्रावरुणोक्थे साम विदधाति—
साकमश्वं भवत्युक्थानामभिजित्या अभिक्रान्त्यै ॥५॥
साकमश्वनाम साम एह्मूष्विति तृचे गातव्यम् । किमर्थम् ? उक्था-
नामुक्थस्तोत्राणामभिजित्यै अभिजयार्थम् । अभिजित्य चाऽभिक्रान्त्यै
अभिक्रान्तिराक्रान्तिः शत्रूणामभिभवस्तदर्थम् ॥ ५ ॥
कुतोऽस्य साम्नस्तदुभयहेतुतेत्यत आह—
एतेन ह्यग्र उक्थान्यभ्यजयन्नेतेनाभ्यक्रामन् ॥ ६ ॥
एतेन खलु साम्ना अग्रे पुरा देवा उक्थान्यभ्यजयन् एतेनैवाऽभ्य-
क्रामञ्छत्रून् । ‘देवा वा अग्निष्टोममभिजित्योक्थानि नाऽशक्नुवन्नभिजे-
तुम्’त्यादि ब्राह्मणमनुसन्धेयम् ॥ ६ ॥
अथ ब्रह्मण उक्थस्तोत्रे साम विदधाति—
आमहीयवं भवति कॢप्तिश्चाऽन्नाद्यञ्च समानं वद॑न्तीषु
क्रियत इदमित्थमसादिति ॥ ७ ॥
एवाह्यसीति तृचे आमहीयवं साम कार्यमिदमहरित्थमनेन प्र-
कारेणाऽसदित्यभवदिति शब्दसामान्येन वदन्तीषु प्रतिपादयन्तीषु
कॢप्तिः सामर्थ्यं चाऽन्नाद्यं अत्तुमर्हमन्नञ्च क्रियते तदुभयहेतुरेतत्सा-
मेत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ स्तोमच्छन्दोभ्यां संहताभ्यां ब्रह्मक्षत्रयोः सङ्गतिर्भवतीत्याह—
क्षत्रं वा एतदहरभिनिर्वदति यत्पञ्चदशं यद्गाय-
त्रीषु ब्रह्मसाम भवति ब्रह्म चैव तत्क्षत्रञ्च सयुजी क-
रोति ब्रह्मैव क्षत्रस्य पुरस्तान्निदधाति ब्रह्मणे क्षत्रञ्च
विशञ्चाऽनुगे करोति ॥ ८ ॥
यत्पञ्चदशं पञ्चदशस्तोमकमहः एतदहः क्षत्रं क्षत्रियजातिमेवाऽ-
भिलक्ष्य निर्वदति निर्वक्ति । गायत्रं छन्दो ब्राह्मणजातिः तेन सह प्रजा-
पतिमुखादुत्पत्तेः । एवं सति गायत्रीष्वृक्षु पञ्चदशस्तोमकं ब्रह्मसाम

भवतीति यत् तत्तेन ब्रह्म ब्राह्मणजातिमेव च क्षत्रं क्षत्रियजातिमेव च
सयुजी संयुक्ते करोति । अपि च गायत्रीणामृचां साम्न आधारतया प्रथ-
मभावित्वात्, स्तोमस्य च स्तोत्रीयासङ्ख्यात्मकस्य पञ्चदशस्य पश्चा-
द्भावित्वात्, क्षत्रस्य क्षत्रियजातेः पुरस्तात् पूर्वस्मिन् भागे ब्रह्मैव ब्रा-
ह्मणजातिमेव निदधाति, न तावत् पुरस्तान्निधानमात्रं ब्राह्मणजातेः,
अपि तु ब्रह्मणे षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ब्रह्मणः क्षत्रञ्च विशञ्च क्षत्रियजातिं
वैश्यजातिञ्च अनुगे अनुगन्ध्यौ करोति ॥ ८ ॥
अथाऽस्मिन्नहनि गायत्रीषु ब्रह्मसामकरणं ब्राह्मणजातेरभिवृद्धिहे-
तुश्चेत्याह—
ब्रह्म वै पूर्वमहः क्षत्रं द्वितीयं यद्गायत्रीषु ब्रह्मसाम
भवति ब्रह्म तद्यशसाऽर्द्धयति ब्रह्म हि गायत्री ॥९॥
पूर्वं प्रायणीयमहर्ब्रह्म वै ब्राह्मणजातिरेव, गायत्रीरथन्तरसम्ब-
न्धात् । तयोश्च ब्राह्मणजात्या सहोत्पन्नत्वात् । द्वितीयमहः क्षत्रं क्षत्रिय-
जातिः । तया सहोत्पन्नानां त्रिष्टुबादीनामत्र सद्भावात् । अतः क्षत्रसंस्तुते
द्वितीयेऽप्यहनि गायत्रीष्वृक्षु ब्रह्मसाम भवतीति यत् तत्तेन ब्रह्म ब्रा-
ह्मणजातिं यशसा कीर्त्या अर्द्धयति समृद्धं करोति । कुत एतत् ? हि
यस्माद्ब्राह्मणजातिरेव गायत्री, छन्दसां मध्ये गायत्र्याख्यं छन्दः ॥ ९ ॥
अथ तृचस्याऽर्थद्वारा समृद्धिहेतुतामाह—
तदु समानं वदन्तीषु क्रियते समृद्धयै ॥ १० ॥
तदु तद्ब्रह्मसाम समानं वदन्तीषु एकरूपमेवाऽर्थं प्रतिपादयन्तीषु
‘एवाह्यसि, एवा शूर, एवा ते राधम्’ इत्यादिना एवशब्देनैवं शब्दपर्यायेण
सदृशस्याऽर्थस्य तत्र प्रतिपादनात् तासु क्रियते । एकस्यैव शब्दस्य
भूयोऽभ्यासात्तत्साम समृद्धयै समृद्धयर्थमेव भवति ॥ १० ॥
अथ तृतीये उक्थस्तोत्रे विकल्पेन सामनी विधत्ते—
आष्टादंष्ट्रे भवतः ॥ ११ ॥
अष्टादंष्ट्रेण ऋषिणा दृष्टे सामनी आष्टादंष्ट्रे । तयोरन्यतरत् इन्द्रं वि-
श्वा इत्यस्मिंस्तृचे अच्छावाकसामत्वेन गातव्यम् ॥ ११ ॥
तयोः साम्नोराद्यौ स्तोभौ वृत्रहननसम्बन्धाविति प्रतिपादयन्
वीर्यवत्त्वं प्रतिपादयति—
ऐयाहा इति वा॑ इन्द्रो वृत्रमहन्नैषादोहोवेति न्यगृ-
ह्णाद्वार्त्रघ्ने सामनी वीर्यवती ॥ १२ ॥

[Header] एकादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४२९

ऐयाहा इति पूर्वमाष्टादंष्ट्रे विद्यमानस्तोभः । शब्दानुकरणमेतत् ।
एवं शब्दं कुर्वन् खलु पुरा इन्द्रो वृत्रमसुरमहन् हतवान् । ऐयादो हो
वेति द्वितीयस्य स्तोभः । एतदपि शब्दानुकरणम् । ऐयादो हो वेति श-
ब्दायमानस्तमसुरं न्यगृह्णात् निगृहीतवान् । अत एते सामनी वार्त्रघ्ने
वृत्रहननसाधने वीर्यवती वीर्योपेते ॥ १२ ॥
किं तत इत्याह—
ओज एवैताभ्यां वीर्यमवरुन्धे ॥ १३ ॥
यस्मादुक्तप्रकारेण वीर्योपेते तस्मादेताभ्यां सामभ्यां ओजो बल-
रूपं वीर्यं शत्रुहननसामर्थ्यमवरुन्धे लभते ॥ १३ ॥
अथैषामुक्थानां पूर्ववत् स्तोमं विधाय तत्साध्यफलमाह—
पञ्चदश एव स्तोमो भवत्योजस्येव तद्वीर्ये प्रतिति-
ष्ठत्योजो वीर्यं पञ्चदशः ॥ १४ ॥
पूर्वोक्तः पञ्चदश एवैषां स्तोमो भवति । तत्तेन ओजस्येव ओजोरूपे
बलात्मक एव वीर्ये प्रतितिष्ठति यजमानः प्रतिष्ठितो भवति, यतः प-
ञ्चदशः स्तोमः ओजो वीर्यं ओजोरूपवीर्यात्मकः वीर्यवतोऽङ्गात्
बाहुलक्षणात् प्रजापतिना सृष्टत्वात् । अतः पञ्चदशस्तोमेन वीर्ये प्रति-
ष्ठायुकेतिभावः ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमो हार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १४ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपाल-
साम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये सामवे-
दार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे एकादशाध्यायस्य
एकादशः खण्डः ॥
एकादशाध्यायः समाप्तिमगमत् ॥

द्वादशोऽध्यायः ॥
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अथ तृतीये दाशरात्रिकेऽह्नि बहिष्पवमानस्य सप्तदशस्तोमस्य प्र-
थमं तृचं विदधाति—
दविद्युतत्यारुचेति तृतीयस्याऽह्नः प्रतिपद्भवति ॥ १ ॥
प्रतिपद्यते अनेनेति प्रतिपदाद्यस्तृचः । तृतीयस्य सप्तदशस्तोम-
स्योक्थसंस्थस्य पार्ष्टिकस्याऽह्नो बहिष्पवमानस्य दविद्युतत्येत्याद्यस्तृ-
चः कार्यः ॥ १ ॥
अनुष्ठितयोरह्नोस्तृतीयस्य चाऽह्नः सन्धायकानि रूपाणि दविद्युत-
त्येत्यस्यां दर्शयन् त्रिरात्रसन्धानं दर्शयति—
दविदूयुतती वै गायत्री परिष्टोभन्ती त्रिष्टुब्गवाशी-
र्जगती त्रीणि रूपाणि समारभते त्रिरा-
त्रस्याऽविस्रꣳसाय ॥ २ ॥
गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीत्येतानि त्रीणि छन्दांसि क्रमेणैतेषां त्रयाणा-
मह्नां रूपाणि । अत्र च दविद्युततीति गायत्र्यभिधीयते । दविद्युततीत्य-
स्य दीप्यमानेति हि शब्दार्थः । गायत्री च अग्निना सहोत्पत्तेस्तेजो-
रूपत्वात् दीप्यमाना भवति । अतः शब्दसामान्येन दविद्युतती शब्देन
गायत्र्येवोपस्थाप्यते, परिष्टोभन्तीशब्देन त्रिष्टुब्द्ब्यक्षराधिकेन गायत्र-
पादेन । स्तोभतीति त्रिष्टुप् परितः स्तोभतीति परिष्टोभन्ती । अतोऽ-
नेन पादेन त्रिष्टुबेवोपस्थाप्यते । परिष्टोभन्त्या रूपेति ह्यत्र द्वितीयः
पादः, सोमाः शुक्रागवाशिर इति तृतीयः । जगती च गवाशीः गोविका-
रेण पयसा आशिरा आश्रयतासाधनेन युक्ता । तृतीयसवनं हि जगत्या
(१)अपात्तरसम् । तत्र चाशिरावनयनं रसवत्त्वाय क्रियते । अतो गवाशिर
इति पदेन जगती सन्निधाप्यते । एतेषां त्रयाणां छन्दसामस्यामृचि
प्रतिपादनात् तानि त्रीणि रूपाणि त्रयाणामह्नां रूपाणि समारभते स-
१. आयतनं.

द्वादशाध्याये प्रथमः खण्डः । ४३१

मूहीकृत्य प्रयुङ्क्ते । किमर्थम् ? त्रिरात्रस्य अनुष्ठितयोरनुष्ठीयमानस्य
त्रयाणामहामविस्रंसाय स्रंसनाभावाय परसम्बन्धाय दार्ढ्यायेति
यावत् ॥ २ ॥
अथाऽनुरूपाख्यं तृचं विधत्ते—
एते असृग्रमिन्दव इत्यनुरूपो भवति ॥ ३ ॥
अनुरूपाख्यो द्वितीयस्तृचो भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
एते असृग्रमिन्दव इति पदत्रयेण देवमनुष्यपितृसृष्टिरूपोऽर्थः पर्य-
वसाने वृत्या प्रतिपाद्यत इत्याह—
एत इति वै प्रजापतिर्देवानऽसृजतासृग्रमिति मनुष्यानि-
न्दव इति पितॄंस्तदेव तदभिवदति ॥ ४ ॥
एतत् ज्योतिष्टोमप्रकरण एव व्याख्यातम् । प्रजापतिस्सृष्टिसमये एतैः
पदैर्येदेवाऽर्थरूपं ससर्ज तदेवार्थरूपं तत् पादत्रयमभिवदति ॥ ४ ॥
अथाऽस्य तृचस्यानुरूपां संज्ञांन्निब्रुवन् तद्वेदनफलमाह—
पूर्वमुचैव तद्रेपमपरेण रूपेणाऽनुवदति यत्पूर्वं रूप-
मपरेण रूपेणोऽनुवदति तदनुरूपस्याऽनुरूपत्वमनुरूप एनं
पुत्रो जायते य एवं वेद ॥ ५ ॥
एतत् पवस्व वाचो अग्रिय इति द्वितीयस्याऽह्नः प्रतिपद्भवतीतिति ख-
ण्डे व्याख्यातम् ॥ ५ ॥
अथ विहितावेतौ तृचावनूद्य फलान्तरहेतुतामाह—
स्तोत्रीयानुरूपौ तृचौ भवतः प्राणापानाना-
मवरुद्ध्यै ॥ ६ ॥
एतदपि तत्रैव व्याख्यातम् ॥ ६ ॥
अथ तृचान्तरं विधत्ते—
राजा मेधाभिरीयते पवमानो मनावध्यन्तरिक्षेण
यातव इति ॥ ७ ॥
राजा मेधाभिरिति बहिष्पवमानस्य तृतीयस्तृचः ॥ ७ ॥
तृतीयेऽहन्यस्य तृचस्य सङ्गतिं वक्तुं अवशिष्टपादद्वयस्याऽनुवादः ।
तामेव सङ्गतिं दर्शयति—
अन्तरिक्षदेवत्यस्तृचो भवत्यन्तरिक्षदेवत्यमेतदह-
र्यत्तृतीयं तदेव तदभिवदति ॥ ८ ॥

[४३२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे]

यत्तृतीयमहरन्तरिक्षदेवत्यं अन्तरिक्षदेवतार्थं अतो अन्तरिक्षेण या-
तव इति तन्मन्त्रवाक्यं तदेवाऽन्तरिक्षदेवत्यमभिवदति ॥ ८ ॥
अथ पञ्चर्चं साम बहिष्पवमानस्य विधत्ते—
पञ्चर्चो भवति पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तमन्नमन्नाद्य-
स्याऽवरुद्ध्यै ॥ ९ ॥
पञ्चनामृचां समुदायो भवति पञ्चपदा । पञ्चभिरष्टाक्षरैरुपेता
पंक्तिः । अन्नञ्च लेह्यशोष्यद्विभेदेन पांक्तं पंचसंख्यायुक्तम् । अतोऽसौ
पञ्चर्चः तन्त्वा नृम्णानीत्यादिकः पञ्चर्चः अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै सम्पद्यते ॥ ९ ॥
अथाऽन्त्यं तृचं विधत्ते—
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्यु-
पयन्ति ॥ १० ॥
द्वितीयस्याऽह्नो बहिष्पवमानविधावेतदपि व्याख्यातम् ॥ १० ॥
अथाऽस्य स्तोत्रस्य विहिताभि ऋग्भिः सिद्धां स्तोमक्लृप्तिं ब्रुवन्
विशिष्टफलहेतुतामाह—
सप्तदश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रजात्यै ॥ ११ ॥
सप्तदशस्तोत्रीयात्मक एवाऽस्य स्तोत्रस्य स्तोमो भवति । किमर्थम् ?
प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठार्थम् । द्वादशमासाः पञ्चर्त्तव इति संवत्सरात्मकः सप्त-
दशः संवत्सरेणैव च पुरुषस्य प्रतिष्ठानात् । सप्तदशस्य तद्धेतुत्वं तथा
प्रजात्यै प्रजात्यर्थं प्रजापतिर्वै सप्तदश इति श्रुतेः । प्रजोत्पत्तिरपि सप्तद-
शस्तोमसाध्येत्यर्थः ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदा-
र्थप्रकाशे द्वादशाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।

अथ द्वितीयः खण्डः ।
अथ होतुराज्यस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याग्नेयमाज्यं भवति ॥ १ ॥
आग्नेयमग्निदेवत्यं होतुराज्यं स्तोत्रं अग्निनाऽग्निरित्यादिकस्तृचो भ-
वतीत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्मिंस्तृचे विद्यमानस्याऽग्निनाग्निरित्यग्निशब्दद्वयस्य पर्यवसित-
मर्थमाह—
पूर्वे एव तदहनी समिद्धे तृतीयमहरभिसमिन्धे ॥ २ ॥