ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

४२२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

रयिशब्दादिना युक्ताः। रयिशब्दयोगश्च त्रिष्टुभो रूपमिति वृषवद्वृत्रह-
वदित्यादिना प्रागुक्तम्। अतोऽस्मिन् त्रैष्टुभेऽहनि सङ्गता इत्यर्थः॥६॥
अथाऽन्यं जागतं तृचं विधाय तस्याऽपि त्रैष्टुभरूपयोगात् त्रैष्टुभेऽ-
हनि सङ्गतिरित्याह—
वृषामतीनां पवते विचक्षण इति जगत्यः सत्यस्त्रिष्टुभो
रूपेण त्रैष्टुभꣳह्येतदहः ॥ ७ ॥
अत्र वृषशब्दस्त्रिष्टुभो रूपम्। अन्यत् पूर्ववद्योज्यम् ॥ ७ ॥
अथ प्रथमे तृचे एकं साम विधाय प्राकृतिकं तद्ब्राह्मणञ्चाऽति-
दिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥
व्याख्यातमेतत् ॥ ८ ॥
अथ पुनरावृत्ते तस्मिन्नेव तृचे सामान्तरं विदधाति—
हाविष्मतं भवति ॥ ९ ॥
हविष्मता ऋषिणा दृष्टं साम हाविष्मतम् ॥ ९ ॥
इममेव सम्बन्धं दर्शयन् समृद्धिहेतुरेतत्साम इत्याह—
हविष्माꣳश्च वै हविष्कृच्चाऽङ्गिरसावास्तां द्वितीयेऽहनि
हविष्मानराध्नोन्नवमेऽहनि हविष्कृत् ॥ १० ॥
पुरा खलु हविष्मांश्च हविष्कृच्चेति द्वौ आङ्गिरसौ अङ्गिरोगोत्रावृषी
आस्तामभवताम्। तयोर्मध्ये हविष्मान् द्वादशाहमनुतिष्ठन् द्वितीयेऽहनि
अनेन साम्ना स्तुत्वा अराध्नोत् समृद्धोऽभवत्। हविष्कृच्च नवमेऽहनि
आत्मना दृष्टेन हाविष्कृतेन साम्ना अराधनोदित्येतत् प्रासङ्गिकम् ॥१०॥
अथैतत्प्रकारान्तरेण स्तौति—
अयंꣳ हविष्मानित्येव जातमहर्जातंꣳ सोमं प्राह
देवेभ्यः साम्नैवास्मा आशिषमाशास्ते साम हि स-
त्याशीः ॥ ११ ॥
अस्य साम्नोऽवसाने हविष्मतेति पदं श्रूयते। तद्विशिष्टं जातमू-
त्पन्नमेतदहः। अयं यजमानो हविष्मान् हविषा युक्त एवेति जातमुत्पन्नं
अभिषवादिभिः संस्कृतं सोमं देवेभ्यो हविर्भागं प्राह प्रब्रूते। अपि चाऽ-
स्मै यजमानायाऽनेनैव साम्नाऽऽशिषम्, अप्राप्तस्य फलस्य प्राप्तिराशीः,
तामाशास्ते स्तोतेति शेषः। साम हि साम खलु सत्याशीः सत्या अवित-