ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये दशमः खण्डः । ४२५
वागात्मकं खलु क्रौञ्चं साम। द्वादशाहश्च वाग्रूपः (१) 'तस्मादेकहायना
मनुष्या वाचं वदन्ती'ति वाग्वदनसाधनत्वात् संवत्सरस्य तावद्भागा-
त्मताऽवगम्यते, (२) 'संवत्सरप्रतिमा वै द्वादशरात्रयः' इति श्रुतेः द्वादशा-
हस्य संवत्सरप्रतिरूपत्वात् वागात्मकत्वं द्रष्टव्यम्। तत्तथा सति उभयो-
र्वाग्रूपत्वात् वाच्येव वाक् संस्तुत एव द्वादशाहे वाचा वाग्रूपेण क्रौञ्चेन
स्तुवत उद्गातारः। किमर्थम्? यज्ञस्य प्रवृत्तस्य द्वादशाहात्मकस्य प्रभूत्यै
प्रभूत्यर्थं(३)माधिक्यार्थे स्वत एव वाग्रूपे यज्ञे पुनर्वाचा स्तुवतः प्रभूतिः२०
अथ वृषामतीनां पवत इत्यन्त्ये तृचे गेयं साम विधत्ते—
यामं भवति ॥ २१ ॥
प्रो अयासीदित्यस्यामुत्पन्नं साम यामम्। तदस्मिस्तृचे ऊहेन
कार्यम् ॥ २१ ॥
इदं स्वर्गस्य लोकस्याऽऽधिपत्यहेतुरित्यभिप्रेत्याह—
एतेन वै यमोऽनपजय्यममुष्य लोकस्याऽऽधिपत्यमा-
श्नुताऽनपजय्यममुष्य लोकस्याऽऽधिपत्यम-
श्नुते यामेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
एतेन खलु साम्ना साधनेन पुरा यमो वैवस्वत अनपजय्यं केना-
प्यपजेतुमशक्यं अबाध्यममुष्य स्वर्गलोकस्याऽऽधिपत्यमाधिपतित्वं आ-
श्नुत प्राप्नोत्। अत इदानीन्तनोऽपि यामेन तुष्टुवानः स्तुतवान् अन-
पजय्यममुष्य लोकस्याऽऽधिपत्यमश्नुते प्राप्नोति ॥ २२ ॥
तथेदं साम स्वर्गलोकावगतिहेतुः तत्र चिरकालावस्थितिहेतु-
श्चेत्याह—
एतेन वै यमी यमं॒ स्वर्गं लोकमगमयत् स्वर्ग-
स्य लोकस्याऽनुख्यात्यै स्वर्गात् लोकान्न
च्यवते तुष्टुवानः स्तोमः ॥ २३ ॥
एतेन खलु साम्ना पुरा यमी यमस्य पत्नी यमं स्वर्गं लोकमगम-
यत्। अत इदं साम स्वर्गस्य लोकस्याऽनुख्यात्यै अनुख्यानाय सन्दर्श-
नाय भवति। अपि च एतेन तुष्टुवानः तस्मात् स्वर्गलोकान्न च्यवते।
उक्तप्रकारेण स्तोत्रीयाणां परिगणने सति पञ्चदशाख्यस्तोमो नि-
ष्पद्यते ॥ २३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे एकादशाध्यायस्य दशमः खण्डः ॥
१. तै. सं. २. तै. सं. ३. आधिपत्यार्थमिति. क. ख. पु.