ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये एकादशः खण्डः । ४२७
इन्द्रं विश्वा इति तृचः तृतीयस्योक्थस्य स्तोत्रीयः । तत्र च अवी-
वृधन्नवर्द्धयन् इति वृधिधातोर्भूतकालसम्बन्धिता दृश्यते । एतर्हि एत-
स्मिन् काले तृतीयस्योक्थस्य समये जेतव्यानसुराञ्जित्वा देवाः पुरा
अवद्धन्त समृद्धा अभूवन् । हि यस्मादेवं तस्माद्भूतकालसम्बन्धिवृ-
धिधातुयुक्तस्तृचः सङ्गत इत्यर्थः । हि अपि चैतया वृधिधातुयुक्तया
ऋचा यजमानमेव वर्द्धयन्ति ॥ ४ ॥
अथ प्रथमे मैत्रावरुणोक्थे साम विदधाति—
साकमश्वं भवत्युक्थानामभिजित्या अभिक्रान्त्यै ॥५॥
साकमश्वनाम साम एह्मूष्विति तृचे गातव्यम् । किमर्थम् ? उक्था-
नामुक्थस्तोत्राणामभिजित्यै अभिजयार्थम् । अभिजित्य चाऽभिक्रान्त्यै
अभिक्रान्तिराक्रान्तिः शत्रूणामभिभवस्तदर्थम् ॥ ५ ॥
कुतोऽस्य साम्नस्तदुभयहेतुतेत्यत आह—
एतेन ह्यग्र उक्थान्यभ्यजयन्नेतेनाभ्यक्रामन् ॥ ६ ॥
एतेन खलु साम्ना अग्रे पुरा देवा उक्थान्यभ्यजयन् एतेनैवाऽभ्य-
क्रामञ्छत्रून् । ‘देवा वा अग्निष्टोममभिजित्योक्थानि नाऽशक्नुवन्नभिजे-
तुम्’त्यादि ब्राह्मणमनुसन्धेयम् ॥ ६ ॥
अथ ब्रह्मण उक्थस्तोत्रे साम विदधाति—
आमहीयवं भवति कॢप्तिश्चाऽन्नाद्यञ्च समानं वद॑न्तीषु
क्रियत इदमित्थमसादिति ॥ ७ ॥
एवाह्यसीति तृचे आमहीयवं साम कार्यमिदमहरित्थमनेन प्र-
कारेणाऽसदित्यभवदिति शब्दसामान्येन वदन्तीषु प्रतिपादयन्तीषु
कॢप्तिः सामर्थ्यं चाऽन्नाद्यं अत्तुमर्हमन्नञ्च क्रियते तदुभयहेतुरेतत्सा-
मेत्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ स्तोमच्छन्दोभ्यां संहताभ्यां ब्रह्मक्षत्रयोः सङ्गतिर्भवतीत्याह—
क्षत्रं वा एतदहरभिनिर्वदति यत्पञ्चदशं यद्गाय-
त्रीषु ब्रह्मसाम भवति ब्रह्म चैव तत्क्षत्रञ्च सयुजी क-
रोति ब्रह्मैव क्षत्रस्य पुरस्तान्निदधाति ब्रह्मणे क्षत्रञ्च
विशञ्चाऽनुगे करोति ॥ ८ ॥
यत्पञ्चदशं पञ्चदशस्तोमकमहः एतदहः क्षत्रं क्षत्रियजातिमेवाऽ-
भिलक्ष्य निर्वदति निर्वक्ति । गायत्रं छन्दो ब्राह्मणजातिः तेन सह प्रजा-
पतिमुखादुत्पत्तेः । एवं सति गायत्रीष्वृक्षु पञ्चदशस्तोमकं ब्रह्मसाम